სტერეოტიპი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
მე18 საუკუნის ჰოლანდიური გრავირება, რომელზეც გამოსახულია აზიის, ამერიკის და აფრიკის მოსახლეობა თავიანთ ტიპურ სამოსში. მათ ქვემოთ კი ნაჩვენებია ინგლისელი, ჰოლანდიელი, გერმანელი და ფრანგი.
პოლიციის ოფიცერები ყიდულობენ ყავას და დონატებს; აღქმადი სტეროტიპული ქცევის მაგალითი ჩრდილოეთ ამერიკაში.

სოციალურ ფსიქოლოგიაში, სტერეოტიპი არის ზეტმეტად განზოგადებული რწმენა ხალხის გარკვეული კატეგორიის შესახებ. სტერეოტიპები განზოგადებულია იმიტომ რომ, ვიღაცის აზრით, განსაზღვრული სტერეოტიპი, მართალია ამ კატეგორიის ყველა ინდივიდუალურ წევრზე.[1] მიუხედავად იმისა, რომ როდესაც სწრაფ გადაწყვეტილებებს ვიღებთ, ასეთი დისკუსია შეიძლება იყოს სასარგებლო, ისინი შეიძლება იყოს მცდარი, როდესაც ჯგუფის წევრებს ინდივიდუალურად განვიხილავთ.[2] სტერეოტიპები ხელს უწყობს ცრურწმენებს და იგი შეიძლება წარმოიშვას რიგი მიზეზების გამო.

აშკარა სტერეოტიპები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აშკარა სტერეოტიპები არის ის ხალხი, რომლებიც მზად არიან, გამოთქვან და აღიარონ სტერეოტიპები სხვა პირების წინაშე. ეს ასევე ეხება სტერეოტიპებს, როდესაც ადამიანმა იცის, რომ ფლობს გარკვეულ სტერეოტიპს და ამას იყენებს ხალხის განსასჯელად. ადამიანებს შეუძლია სცადონ, რომ ცნობიერად გააკონტროლონ მათი აშკარა სტერეოტიპები, მიუხედავად იმისა, რომ კონტროლის მათი მცდელობა შეიძლება ხშირად არ იყოს ეფექტური.

დაფარული სტერეოტიპები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

"მხოლოდ კაცები თამაშობენ ვიდეო თამაშებს" არის საკმაოდ ხშირი სტერეოტიპი. სინამდვილეში კი, მოთამაშეების დაახლოებით ნახევარი ქალია.[3]

დაფარული სტერეოტიპები არის სტერეოტიპები, რომლებიც ადამიანებს აქვთ ქვეცნობიერად, ისე, რომ მათ მათზე არც იციან და ვერც აკონტროლებენ.[4]

სოციალურ ფსიქოლოგიაში, სტერეოტიპი არის რაიმე აზრი, რომელიც ფართოდ მიღებულია კონკრეტული ტიპის ინდივიდების მიერ ან ქცევის ნორმები, რომლებიც ითვლება, რომ წარმოადგენს გარკვეული ჯგუფის ინდივიდებს ან მთლიანად ამ ჯგუფს.[5] ეს აზრები ან რწმენები ზუსტად ასახავდეს ან არ ასახავდეს რეალობას, მაგრამ სტერეოტიპის ბუნებიდან გამომდინარე, ისინი ხშირად ასახავენ რეალობას. ფსიქოლოგიასა და სხვა დარგებში, სტერეოტიპების სხვადასხვანაირი კონცეპტუალიზაცია არსებობს.

ეტიმოლოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ტერმინი "სტერეოტიპი" მომდინარეობს ფრანგული ზედსართავიდან stéréotype, რომელიც თავის მხრივ წამოვიდა ბერძნული სიტყვიდან στερεός (stereos), "მყარი"[6] და τύπος (typos), "შთაბეჭდილება"[7] "მყარი შთაბეჭდილება, ერთ ან მეტ იდეა/თეორიაზე."

ტერმინი მომდინარეობს საბეჭდი ინდუსტრიიდან და პირველად იგი ფირმინ დიდოტმა (Firmin Didot) გამოიყენა საბეჭდი ფირფიტის, რომელიც ნებისმიერი ტიპოგრაფიის დუბლირებას ახდენდა, გამოიყენა. დუბლირებული საბეჭდი ფირფიტა, ან სტერეოტიპი, ორიგინალის ნაცვლას, ბეჭდვისთვის გამოიყენებოდა.

ბეჭდვის გარდა, სიტყვა "სტერეოტიპი" 1850 წელს გამოიყენეს, უცვლელი გამოსახულების მნიშვნელობით. 1922 წლამდე "სტერეოტიპი" ფსიქოლოგიაში არ არსებობდა, ის თანამედროვე ფსიქოლოგიაში შემოვიდა ამერიკელი ჟურნალისტის Walter Lippmannის ნაშრომით საზოგადოებრივი აზრი (Public Opinion).

ფუნქციები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ადრეული კვლევების თანახმად, სტერეოტიპები გამოყენებული იყო მხოლოდ მკაცრი და ავტორიტარული ხალხის მიერ. ეს იდეა უარყო თანამედროვე კვლევებმა, რომლებიც გვთავაზობენ სტერეოტიპების საერთოობას, რომ ერთი სოციალური წრის წევრები იზიარებენ ერთსა და იმავე სტერეოტიპებს.[8] თანამედროვე კვლევების მიხედვით, სტერეოტიპების სრულად გასაგებად საჭიროა მისი ორი პერსპექტივიდან დანახვა: კულტურასთან მიმართებაში და ინდივიდის გონების პერსპექტივაში. [9]

სოციალური ფუნქციები: სოციალური კატეგორიზაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შემდეგ სიტუაციებში, სტერეოტიპების ყოვლისმომცველი მიზანი არის ის, რომ ხალხმა თავისი სოციალური ინდივიდი (in-group წევრობა) დადებითი მხრიდან დაინახოს.[10]

  • როდესაც სტერეოტიპები, გამოიყენება სოციალური მოვლენების ახსნისას;
  • როდესაც სტერეოტიპები, გამოიყენება  საკუთარი ჯგუფის (ingroup - ჯგუფი, რომელსაც შენ ეკუთნი), სხვა (outgroup - სხვა ჯგუფები, შენი ჯგუფის გარდა) ჯგუფის მიმართ გასამართლებლად;
  • როდესაც სტერეოტიპები, გამოიყენება ingroupის outgroupისგან დადებითად განსამიჯნად.

ახსნის შინაარსი (მიზანი)[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1873 წლის ანტი სემიტური კარიკატურა, რომელზეც ასახულია ებრაელი მამაკაცის სტერეოტიპული ფიზიკური მახასიათებლები.

როგორც ზემოთ აღინიშნა, სტერეოტიპები შეიძლება გამოყენებულ იქნას, სოციალური ღონისძიებების ასახსნელად. ჰენრი ტაჯფელმა (Henri Tajfel). 

სიზუსტე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჟურნალი სილამაზის აღლუმი 1952 წლის მარტი, გამოსახავს სტერეოტიპს ქალი მძღოლების შესახებ. მოდელი - Bettie Page.

სტერეოტიპი შეიძლება იყოს ეფექტური, სწრაფი და გრძნობის შემქმნელი ინსტრუმენტი. სტერეოტიპებს შეუძლიათ ადამიანებს ხელი შეუშალონ ინდივიდების შესახებ ახალი ან მოულოდნელი ინფორმაციის გადამუშავებაში. ადრე მკვლევარები თვლიდნენ, რომ სტერეოტიპები იყო რეალობის არაკორექტული რეპრეზენტაცია.[11] 1930-იან წლებში პიონერული კვლევებისას ვერ აღმოაჩინეს ვერანაირი ემპირიული მტკიცებულება რასობრივი სტერეოტიპების შესახებ.[12]1950-იან წლებში, გორდონ ალპორტმა (Gordon Allport) თქვა, რომ "შესაძლებელია, რომ სტერეოტიპი ჩამოყალიბდეს ყველანაირი მტკიცებულების გარეშე". 

კვლევის როლი მოჩვენებითი კორელაციები ფორმირების სტერეოტიპების ვარაუდობს, რომ სტერეოტიპები შეიძლება განვითარდეს, რადგან არასწორი დასკვნების ურთიერთობის შესახებ ორი მოვლენების (მაგ., წევრობა სოციალური ჯგუფი და ცუდი ან კარგი ატრიბუტები). ეს იმას ნიშნავს, რომ მინიმუმ გარკვეული სტერეოტიპები, რომლებიც არაზუსტი.შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; ელემენტი უნდა შეიცავდეს სახელს.; $2შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; ელემენტი უნდა შეიცავდეს სახელს.; $2შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; ელემენტი უნდა შეიცავდეს სახელს.; $2შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; ელემენტი უნდა შეიცავდეს სახელს.; $2

სტერეოტიპული საფრთხე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სტერეოტიპული საფრთხის (ST) ეფექტი გოგონებსა და ბიჭებზე მათემატიკის ტესტის შედეგების მიხედვით. Osborne (2007) ის მონაცემების მიხედვით.
[13]

სტერეოტიპული საფრთხეს ჩნდება მაშინ, როდესაც ადამიანი აცნობიერებს უარყოფით სტერეოტიპს მათი სოციალური ჯგუფის შესახებ და განიცდის შფოთვას ან შეშფოთებას, იმის შესახებ, რომ შესაძლოა, მას ამ სტერეოტიპის დადასტურება მოუხდეთ.[14] სტერეოტიპულმა საფრთხემ უკვე აჩვენა, რომ იგი ძირს უთხრის  სხვადასხვა სფეროებში პროდუქტიულად მუშაობას. [15][16]

კლოდ მ. სთილმა და ჯოშუა არონსონმა ჩაატარეს პირველი ექსპერიმენტები იმის საჩვენებლად, რომ სტერეოტიპულმა საფრთხემ შეიძლება დათრგუნოს სტანდარტიზებულ ტესტებში ინტელექტუალური გამოვლინება. ერთ კვლევაში, მათ აღმოაჩინეს, რომ ზეპირ გამოცდაში, რომლის ამოცანა იყო ინტელექტის გაზომვა, კოლეჯის შავკანიანი, თეთრ სტუდენტებთან შედარებით, უფრო ცუდ შედეგებს აჩვენებდნენ. როდესაც ექსპერიმენტი არ იყო წარმოდგენილი ზეპირი ფორმით, წარმადობის არეალი ვიწროვდება. მომდევნო ექსპერიმენტებმა აჩვენა, რომ ტესტის ჩატარებამ ინტელექტუალური უნარის დასადგენად, შავკანიან სტუდენტებს უფრო გააცნობიერებინა უარყოფითი სტერეოტიპები მათი ჯგუფის შესახებ, რომელიც, თავის მხრივ, აქვეითებდა მათი პროდუქტიულობას.[17] სტერეოტიპული საფრთხის ეფექტმა უკვე აჩვენა სოციალური ჯგუფების არეალი ბევრ სხვადასხვა სფეროში, მათ შორის, არა მხოლოდ აკადემიურ სფეროში, არამედ სპორტში,[18] ჭადრაკსა[19] და ბიზნესში.[20]

სტერეოტიპული საფრთხე არა მხოლოდ თეროიულ დონეზე მოექცა კრიტიკის ქვეშ,[21]ასევე, ის ექსპერიმენტულ დონეზეც ვერ დამტკიცდა.[22] [23][24][25] კვლევის შედეგები, რომლებიც შემოთავაზებულია არაერთ მეთოდოლოგიურ მიმოხილვაში საჯარო განხილვის თემად იქცა. [26]

თვითმოქმედი წინასწარმეტყველება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სტერეოტიპები ადამიანებს უბიძგებს, რომ გარკვეული სოციალური ჯგუფის წევრებიდან ელოდონ განსაზღვრულ ქმედებებს.სტერეოტიპზე დაფუძნებულმა მოლოდინმა შეიძლება მიგვიყვანოს თვითმოქმედ წინასწარმეტყველებდე, რომელშიც ერთის არასწორი მოლოდინი პირის ქცევაზე, ამ პირს აფერხებს, რომ იმოქმედოს სტერეოტიპისგან თავისუფლად, რითაც ადასტურებს მცდარ მოლოდინს და სტერეოტიპს.[27]შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; ელემენტი უნდა შეიცავდეს სახელს.; $2შეცდომა ციტირებაში არასწორი ტეგი <ref>; ელემენტი უნდა შეიცავდეს სახელს.; $2

See also[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გამოყენებული ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Stereotypes | Simply Psychology. წაკითხვის თარიღი: 2018-03-25
  2. McLeod, Saul. Stereotypes. წაკითხვის თარიღი: 12 March 2018
  3. U.S. video gamer gender statistics 2018 en. წაკითხვის თარიღი: 2018-06-27
  4. Frequently Asked Questions. წაკითხვის თარიღი: 2018-04-14
  5. McGarty, Craig; Yzerbyt, Vincent Y.; Spears, Russel (2002) "Social, cultural and cognitive factors in stereotype formation", Stereotypes as explanations: The formation of meaningful beliefs about social groups. Cambridge: Cambridge University Press, გვ. 1–15. ISBN 978-0-521-80047-1. 
  6. στερεός, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus Digital Library
  7. τύπος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus Digital Library
  8. Tajfel, Henri (1981) "Social stereotypes and social groups", Intergroup behaviour. Oxford: Blackwell, გვ. 144–167. ISBN 978-0-631-11711-7. 
  9. Macrae CN, Stangor C, Hewstone M. (eds.) "Stereotypes and stereotyping." 1995, p. 4
  10. Haslam, S. A., Turner, J. C., Oakes, P. J., Reynolds, K. J., & Doosje, B. (2002). From personal pictures in the head to collective tools in the word: how shared stereotypes allow groups to represent and change social reality. In C. McGarty, V. Y. Yzerbyt, & R. Spears (Eds.). Stereotypes as explanations: The formation of meaningful beliefs about social groups (pp. 157-185). Cambridge: Cambridge University Press.
  11. Katz, Daniel; Braley, Kenneth (1933). "Racial stereotypes of one hundred college students". The Journal of Abnormal and Social Psychology 28 (3): 280–290. .
  12. Katz, Daniel; Braly, Kenneth W. (1935). "Racial prejudice and racial stereotypes". The Journal of Abnormal and Social Psychology 30 (2): 175–193. .
  13. Osborne, Jason W. (2007). "Linking Stereotype Threat and Anxiety". Educational Psychology 27 (1): 135–154. .
  14. Quinn, Diane M.; Kallen, Rachel W.; Spencer, Steven J. (2010) "Stereotype Threat", The SAGE Handbook of Prejudice, Stereotyping and Discrimination. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, გვ. 379–394. ISBN 978-1-4129-3453-4. 
  15. Inzlicht, Michael; Tullett, Alexa M.; Gutsell, Jennifer N. (2012) "Stereotype Threat Spillover: The Short- and Long-Term Effects of Coping with Threats to Social Identity", Stereotype Threat: Theory, Process, and Application. New York, NY: Oxford University Press, გვ. 108. ISBN 978-0-19-973244-9. 
  16. Aronson, Joshua; Stelle, Claude M. (2005) "Chapter 24: Stereotypes and the Fragility of Academic Competence, Motivation, and Self-Concept", Handbook of Competence and Motivation. New York: Guilford Press, გვ. 436, 443. ISBN 978-1-59385-123-1. 
  17. Steele, Claude M.; Aronson, Joshua (November 1995). "Stereotype threat and the intellectual test performance of African Americans". Journal of Personality and Social Psychology 69 (5): 797–811. . PMID 7473032. http://users.nber.org/~sewp/events/2005.01.14/Bios+Links/Good-rec2-Steele_&_Aronson_95.pdf.
  18. Stone, Jeff; Lynch, Christian I.; Sjomeling, Mike; Darley, John M. (1999). "Stereotype threat effects on Black and White athletic performance". Journal of Personality and Social Psychology 77 (6): 1213–1227. .
  19. Maass, Anne; D'Ettole, Claudio; Cadinu, Mara (2008). "Checkmate? The role of gender stereotypes in the ultimate intellectual sport". European Journal of Social Psychology 38 (2): 231–245. . http://clarksvillechessclub.org/pdf%20files/The%20role%20of%20gender%20stereotypes%20in%20chess.pdf.
  20. Gupta, V. K.; Bhawe, N. M. (2007). "The Influence of Proactive Personality and Stereotype Threat on Women's Entrepreneurial Intentions". Journal of Leadership & Organizational Studies 13 (4): 73–85. .
  21. Arthur Robert Jensen "The g factor: the science of mental ability" 1998 ISBN 0-275-96103-6,Praeger Publishers, 88 Post Road West, Westport, CT 06881, pages 513-515: "the phenomenon of stereotype threat can be explained in terms of a more general construct, test anxiety, which has been studied since the early days of psychometrics. Test anxiety tends to lower performance levels on tests in proportion to the degree of complexity and the amount of mental effort they require of the subject. The relatively greater effect of test anxiety in the black samples, who had somewhat lower SAT scores, than the white subjects in the Stanford experiments constitutes an example of the Yerkes-Dodson law ... by conducting the same type of experiment using exclusively white (or black) subjects, divided into lower- and higher-ability groups, it might be shown that the phenomenon attributed to stereotype threat has nothing to do with race as such, but results from the interaction of ability level with test anxiety as a function of test complexity."
  22. Stoet, G.; Geary, D. C. (2012). "Can stereotype threat explain the gender gap in mathematics performance and achievement?". Review of General Psychology 16: 93–102. . Pdf. Archived 12 January 2016 საიტზე Wayback Machine.[[ ]]
  23. Fryer, R. G.; Levitt, S. D.; List, J. A. (2008). "Exploring the Impact of Financial Incentives on Stereotype Threat: Evidence from a Pilot Study". American Economic Review 98 (2): 370–375. .
  24. A Worrying Trend for Psychology’s 'Simple Little Tricks'“, The Atlantic, 9 September 2016. წაკითხვის თარიღი: 11 September 2016. 
  25. Ganley, Colleen M.; Mingle, Leigh A.; Ryan, Allison M.; Ryan, Katherine; Vasilyeva, Marina; Perry, Michelle (1 January 2013). "An Examination of Stereotype Threat Effects on Girls' Mathematics Performance". Developmental Psychology 49 (10): 1886–1897. . PMID 23356523. დაარქივებულია ორიგინალიდან 19 July 2014-ში. https://web.archive.org/web/20140719005546/https://dl.dropboxusercontent.com/u/85192141/2013-ganley.pdf.
  26. Flore, Paulette C.; Wicherts, Jelte M. (2014). "Does stereotype threat influence performance of girls in stereotyped domains? A meta-analysis". Journal of School Psychology 53 (1): 25–44. . ISSN 0022-4405. PMID 25636259.
  27. Kassin, Saul M.; Fein, Steven; Markus, Hazel Rose (2011) Social psychology, 8th, Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning, გვ. 172. ISBN 978-0-495-81240-1.