სსრკ-ჩინეთის განხეთქილება

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search

სინო-საბჭოთა განხეთქილება (1956–1966) იყო ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკასა და საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირს (სსრკ) შორის პოლიტიკური ურთიერთობების გაწყვეტა, რომელიც გამოწვეული იყო დოქტრინალური განსხვავებებით, რაც წარმოიშვა მარქსიზმი – ლენინიზმის განსხვავებული ინტერპრეტაციებისა და პრაქტიკული გამოყენებებისაგან. ამ პროცესზე გავლენა მოახდინა სახელმწიფოების შესაბამისმა გეოპოლიტიკურმა მდგომარეობამ ცივი ომის დროს (1945–1991).[1] 1950-იანი წლების ბოლოს და 1960-იანი წლების დასაწყისში, სინო–საბჭოთა დებატები მართლმადიდებლური მარქსიზმის ინტერპრეტაციის თემაზე, გახდა განსაკუთრებული სადაო თემა სსრ კავშირის ეროვნული დე-სტალინიზაციის პოლიტიკის და დასავლეთის სამყაროსთან საერთაშორისო მშვიდობიანი თანაცხოვრების პროცესში, რომელიც მაომ მარქსისტულ რევიზიონიზმად გამოაცხადა. ამ იდეოლოგიური ფონის საწინააღმდეგოდ, ჩინეთმა დაიჭირა მტრული პოზიცია დასავლეთის მიმართ და საჯაროდ უარყო სსრ კავშირის პოლიტიკა მშვიდობიანი თანაცხოვრებისთვის აღმოსავლეთ ბლოკსა და დასავლურ ბლოკს შორის. გარდა ამისა, ჩინეთი უკმაყოფილო დარჩა საბჭოთა კავშირის ინდოეთთან უფრო მჭიდრო კავშირების გაბმის. ოფიციალურ მოსკოვს ეშინოდა, რომ მაო ზედმეტად მშვიდად გამოიყურებოდა ბირთვული ომის საფრთხეებთან დაკავშირებით. [2]

1956 წელს ნიკიტა ხრუშჩოვმა დაგმო სტალინი და სტალინიზმი გამოსვლაში პიროვნების კულტისა და მისი შედეგების შესახებ (1956 წლის 25 თებერვალი) და დაიწყო სსრკ-ს დე-სტალინიზაცია. მაო და ჩინეთის ხელმძღვანელობა შეშფოთებულნი იყვნენ, რადგანაც ჩინეთი და სსრკ თანდათანობით ემიჯნებოდნენ ერთმანეთს მარქსიზმის იდეებისა და მათ გამოყენების ცვლილებებების გამო. 1961 წლისთვის, მათმა იდეოლოგიურმა დაშორებამ გამოიწვია ჩინეთის და საბჭოთა კომუნიზმის ოფიციალური დენონსაცია, ჩინური მხარის თქმით, სსრკ–ში არსებული „რევიზიონისტული მოღალატების“ მოქმედების მიზეზით.[1] აღმოსავლეთის ბლოკის ქვეყნებისთვის სინო–საბჭოთა განხეთქილებამ დაბადა კითხვა, თუ ვინ გაუძღვებოდა რევოლუციას მსოფლიო კომუნიზმისთვის და ვის მიმართავდნენ მსოფლიოს ავანგარდული პარტიები რჩევების ან სამხედრო და ფინანსური დახმარების სათხოვნელად: ჩინეთს თუ საბჭოთა კავშირს? ამ მიზნით, სსრკ და ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა კონკურენციას უწევდნენ ერთმანეთს მსოფლიო კომუნიზმის დომინაციისთვის სხვადასხვა ქვეყნებში ავანგარდული პარტიების საშუალებით. [3]

დასავლურ სამყაროში, სსრკ-ჩინეთის განხეთქილებამ ბიპოლარული ცივი ომი გადააქცია ტრიპოლარულ ცივ ომად, რასაც მოჰყვა ისეთი მნიშვნელოვანი გეოპოლოტიკური მოვლენები, როგორებიცაა: ბერლინის კედლის აგება (1961), კარიბის კრიზისის დასრულება (1962) და ვიეტნამის ომის (1955-1975) დამთავრება. ამის მიზეზი ნაწილობრივ იყო 1972 წელს ნიქსონის ვიზიტი ჩინეთში, რამაც სინო-ამერიკული ურთიერთობების გაძლიერების ხარჯზე კონკურენცია გაამარტივა. უფრო მეტიც, ამ განხეთქილებამ კომუნისტურ სახელმწიფოებს შორის გამოიწვია მონოლითური კომუნიზმის — იმ წარმოდგენის გაქრობა, რომლის მიხედვითაც კომუნისტური სახელმწიფოები ერთად მოქმედებენ. ეს წარმოდგენა გამართლდა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ გეოპოლიტიკაში, განსაკუთრებით კი 1947-1950 წლის ვიეტნამის ომის პერიოდში, როდესაც აშშ ჩაერთო ინდოჩინეთის პირველ ომში (1946–1954 წლები). ისტორიულად, სსრკ-ჩინეთის განხეთქილებამ გამოიწვია მარქსისტ-ლენინისური რეალპოლიტიკა, რომლითაც მაომ შექმნა სამმაგი გეოპოლიტიკა (ჩინეთი-აშშ-სსრკ), ხოლო შემდეგ, 1956–1991 წლებში ოთხმაგი გეოპოლიტიკა (ჩინეთი-გაერთიანებული სამეფო-აშშ-სსრკ) სუეცის კრიზისის დაწყებამდე 1956 წელს.[4]

განხეთქილების ზღვარზე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მაო ძედუნისთვის, 1958-1959 წლების მოვლენების შემდეგ, ხრუშჩოვი პოლიტიკურად არასანდო პიროვნება გახდა, როგორც მართლმადიდებელი მარქსისტი. [5] 1959 წელს პრემიერ მინისტრი ხრუშჩოვი შეხვდა აშშ-ს პრეზიდენტ დუაიტ ეიზენჰაუერს, რათა შეემცირებინათ საბჭოთა-ამერიკული გეოპოლიტიკური დაძაბულობა; ამისათვის, სსრკ-მ დაარღვია ხელშეკრულება, რომელიც ეხებოდა ბირთვულ პროექტზე N596 (ჩინური ატომური ბომბი) ტექნიკური დახმარების გაწევას და, ამასთან ერთად, მიემხრო ინდოეთს ჩინეთ-ინდოეთის ომში (20 ოქტომბერი-21 ნოემბერი, 1962). საბჭოთა-ამერიკული თანამშრომლობის თითოეული თითოეული შეურაცხყოფდა მაოს; ამის შემდეგ მაო ხრუშჩოვს აღიქვამდა როგორც მარქსისტს, რომელიც დასავლეთის მიმართ ძალიან ტოლერანტული გახდა. ჩინეთის კომუნისტურმა პარტიამ თქვა, რომ საბჭოთა კავშირის კომუნისტურმა პარტიამ ძალიან ბევრი კონცენტრირება მოახდინა „საბჭოთა კავშირისა და აშშ-ს თანამშრომლობაზე მსოფლიოს ბატონობისთვის“. ეს მათი აზრით იყო გეოპოლიტიკური მოქმედებები, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდა მარქსიზმ-ლენინიზმს. [6]

კონფლიქტი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კულტურული რევოლუცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მაო ძედუნის საჯარო გამოსვლა პეკინში, კულტურული რევოლუციის დროს (1966 წლის ნოემბერი)

1966 წელს, ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკაში პოლიტიკური უზენაესობის აღსადგენად, მაო ძედუნმა წამოიწყო [[ჩინეთის კულტურული რევოლუცია |დიდი პროლეტარული კულტურული რევოლუცია]] (1966–1976), საბჭოთა კავშირის სტილის ბიუროკრატიების საწინააღმდეგოდ, რომელიც მდგომარეობდა განათლების, სოფლის მეურნეობისა და სამრეწველო მენეჯმენტის შეცვლაზე. [7]

როგორც სოციალურმა ინჟინერიამ, კულტურულმა რევოლუციამაც დაადასტურა მაოიზმის პოლიტიკური პრიორიტეტები, მაგრამ ასევე ხაზგასმით აღნიშნა, დაძაბა და დაარღვია ჩინეთის ურთიერთობები სსრკ-სა და დასავლეთთან.[8] გეოპოლიტიკური თვალსაზრისით, მიუხედავად მათი იდეოლოგიების — „მაოიზმის და მარქსიზმ–ლენინიზმის” კონკურენციისა და ამ თემასთან დაკავშირებული კამათისა, სსრკ და ჩინეთი რჩევებით ეხმარებოდნენ და აწვდიდნენ ჩრდილოეთ ვიეტნამს სამხედრო და მატერიალურ დახმარებას ვიეტნამის ომის დროს (1945-1975),[9] მაომ ეს აღწერა, როგორც გლეხების რევოლუცია საგარეო იმპერიალიზმის წინააღმდეგ. სოციალისტური სოლიდარობის გამოსახატად, ჩინეთი საშუალებას აძლევდა საბჭოთა კავშირის მიერ გაგზავნილი დახმარების უსაფრთხო გადასვლას ჩრდილოეთ ვიეტნამში აშშ-ს მიერ დაფინანსებული სამხრეთ ვიეტნამის რესპუბლიკის წინააღმდეგ ომის გასაგრძელებლად. [10]

სსრკ-ჩინეთის სასაზღვრო კონფლიქტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სსრკ-ჩინეთის სასაზღვრო კონფლიქტი იყო შვიდთვიანი გამოუცხადებული სამხედრო კონფლიქტი საბჭოთა კავშირსა და ჩინეთს შორის, რომელიც მოხდა სსრკ-ჩინეთის განხეთქილების პიკზე 1969 წელს. ყველაზე სერიოზული შემთხვევა, რომელიც ამ სასაზღვრო შეტაკებების დროს დაფიქსირდა და რამაც მსოფლიოს ორი უდიდესი კომუნისტური სახელმწიფო ომის ზღვარზე მიიყვანა, მოხდა 1969 წლის მარტში, ჯენბაოს (დამანსკი) კუნძულის მახლობლად, მდინარე უსსურზე (ვუსული), მანჯურიის მახლობლად. საბოლოოდ კონფლიქტი შეჩერდა და რეგიონში სიტუაცია დაუბრუნდა თავდაპირველ ვითარებას.

სსრკ-ჩინეთის კონფლიქტი მესამე მსოფლიოს ქვეყნებში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1970-იან წლებში, ჩინეთსა და სსრკ-ს შორის იდეოლოგიური დაპირისპირება გავრცელდა აფრიკის და შუა აღმოსავლეთის ქვეყნებში, სადაც თითოეული სოციალისტური ქვეყანა აფინანსებდა ადგილობრივ მარქსისტულ-ლენინისტურ და ავანგარდისტულ პარტიებს. მათმა პოლიტიკურმა რჩევებმა, ფინანსურმა და სამხედრო დახმარებამ ხელი შეუწყო ეროვნული განთავისუფლების ომების განხორციელებას, როგორიცაა ოგადენის ომი (1977–1978) ეთიოპიასა და სომალს შორის; როდოსის ბუშის ომი (1964–1979) თეთრკანიან ევროპელ კოლონისტებსა და ანტი-კოლონიურ შავკანიანებს შორის; ბუშის ომის შემდეგ, ზიმბაბვეს გუკურჰუნდის ხოცვა-ჟლეტა (1983–1987); ანგოლას სამოქალაქო ომი (1975–2002) პარტიზანულ ეროვნულ-განმათავისუფლებელ ჯგუფებს შორის, რაც საბჭოთა-ამერიკული მარიონეტული ომი აღმოჩნდა; მოზამბიკის სამოქალაქო ომი (1975–1992). ასევე დააფინანსეს პარტიზანული ფრაქციები, რომლებიც პალესტინის განთავისუფლებისათვის იბრძოდნენ.[11]

მაოს შემდეგ[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ამბოხებული მარშალი ლინ ბიაო

1971 წელს კულტურული რევოლუციის პოლიტიკურად რადიკალური ფაზა (1966–1976) დასრულდა N571-ე პროექტის წარუმატებლობით (მაოს ხელისუფლების გადატრიალება) და დაიღუპა შეთქმულების წამომწყები, მარშალი ლინ ბიაო (მაოს აღმასრულებელი ოფიცერი), რომელიც ჩინეთის რესპუბლიკაზე კონტროლის დასამყარებლად დაუკავშირდა ოთხი ადამიანისგან შემდგარ ბანდას — ძიანგ ცინგს (მაოს უკანასკნელ მეუღლეს), ჯანგ ჩუნციაოს, იაო ვენიუანს და ვანგ ჰონგვენს — ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის სარდლობას. მათ, როგორც პოლიტიკურ რადიკალებებს, სურდათ სტალინისტურ იდეოლოგიაზე დაბრუნება, შიდა ეკონომიკური განვითარების ხარჯზე, მაგრამ მალე მათი დამარცხება ჩინეთის საიდუმლო სადაზვერვო სამსახურის მუშაობის შედეგად მოხერხდა. [12]

ჩინეთის საშინაო მშვიდობის ხელახლა დამკვიდრებამ დაასრულა შეიარაღებული დაპირისპირება სსრკ-სთან, მაგრამ ამან არ გააუმჯობესა დიპლომატიური ურთიერთობა, რადგან 1973 წელს სსრკ-ჩინეთის საზღვარზე საბჭოთა არმიის გარნიზონები ორჯერ მეტი იყო, ვიდრე 1969 წელს. სსრკ-ს მიერ გაგრძელებული სამხედრო მუქარის გამო ჩინეთმა გააკრიტიკა „საბჭოთა სოციალური იმპერიალიზმი“ და საბჭოთა კავშირი მსოფლიო რევოლუციის მტრად დაასახელა. სსრკ-ჩინეთის ურთიერთობები თანდათანობით გაუმჯობესდებოდა 1980-იან წლებში.

1977 წლის ბოლოს, ჩინეთის კომუნისტური პარტიის მე-11 ეროვნულ კონგრესზე (1977 წლის 12-18 აგვისტო), პოლიტიკურად რეაბილიტირებული დენ სიაოპინი დაინიშნა შიდა მოდერნიზაციის პროგრამების მართვისთვის. მაო ძედუნზე თავდასხმების თავიდან აცილების მიზნით, დენის პოლიტიკურმა მიდგომამ განაპირობა ჩინეთის ეკონომიკური რეფორმის განხორციელება, მაოს არაეფექტური პოლიტიკის სისტემის შეცვლის გზით.[13][14] 1980-იან წლებში ჩინეთმა გაატარა რეალპოლიტიკის პოლიტიკა, მაგალითად, „ფაქტებისგან ჭეშმარიტების ძიება“ და „ჩინური გზა სოციალიზმისკენ“. ამ რეფორმამ შეამცირა სსრკ-ჩინეთის განხეთქილების პოლიტიკური მნიშვნელობა.[13][14]

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  • Athwal, Amardeep. "The United States and the Sino-Soviet Split: The Key Role of Nuclear Superiority." Journal of Slavic Military Studies 17.2 (2004): 271–297.
  • Chang, Jung, and Jon Halliday. Mao: The Unknown Story. New York: Alfred A. Knopf, 2005.
  • Ellison, Herbert J., ed. The Sino-Soviet Conflict: A Global Perspective (1982) online
  • Floyd, David. Mao against Khrushchev: A Short History of the Sino-Soviet Conflict (1964) online
  • Ford, Harold P., "Calling the Sino-Soviet Split " Calling the Sino-Soviet Split", Studies in Intelligence, Winter 1998–99.
  • Friedman, Jeremy. "Soviet policy in the developing world and the Chinese challenge in the 1960s." Cold War History (2010) 10#2 pp. 247–272.
  • Friedman, Jeremy. Shadow Cold War: The Sino-Soviet Competition for the Third World (UNC Press Books, 2015).
  • Garver, John W. China's Quest: The History of the Foreign Relations of the People's Republic (2016) pp 113–45.
  • Goh, Evelyn. Constructing the US Rapprochement with China, 1961–1974: From "Red Menace" to "Tacit Ally" (Cambridge UP, 2005)
  • Heinzig, Dieter. The Soviet Union and Communist China, 1945–1950: An Arduous Road to the Alliance (M. E. Sharpe, 2004).
  • Jersild, Austin. The Sino-Soviet Alliance: An International History (2014) online
  • Jian, Chen. Mao's China & the Cold War. (U of North Carolina Press, 2001). online
  • Kochavi, Noam. "The Sino-Soviet Split." in A Companion to John F. Kennedy (2014) pp. 366–383.
  • Li, Danhui, and Yafeng Xia. "Jockeying for Leadership: Mao and the Sino-Soviet Split, October 1961–July 1964." Journal of Cold War Studies 16.1 (2014): 24–60.
  • Li, Hua-Yu et al., eds China Learns from the Soviet Union, 1949–Present (The Harvard Cold War Studies Book Series) (2011) excerpt and text search
  • Li, Mingjiang. "Ideological dilemma: Mao's China and the Sino-Soviet split, 1962–63." Cold War History 11.3 (2011): 387–419.
  • Lukin, Alexander. The Bear Watches the Dragon: Russia's Perceptions of China and the Evolution of Russian-Chinese Relations Since the Eighteenth Century (2002) excerpt
  • Lüthi, Lorenz M. (2010). The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World. Princeton UP. ISBN 9781400837625. 
  • Mark, Chi-Kwan. China and the world since 1945: an international history (Routledge, 2011)
  • Olsen, Mari. Soviet-Vietnam Relations and the Role of China 1949–64: Changing Alliances (Routledge, 2007)
  • Ross, Robert S., ed. China, the United States, and the Soviet Union: Tripolarity and Policy Making in the Cold War (1993) online
  • Scalapino, Robert A (1964). "Sino-Soviet Competition in Africa". Foreign Affairs 42 (4): 640–654. . JSTOR 20029719.
  • Shen, Zhihua, and Yafeng Xia. "The great leap forward, the people's commune and the Sino-Soviet split." Journal of contemporary China 20.72 (2011): 861–880.
  • Wang, Dong. "The Quarrelling Brothers: New Chinese Archives and a Reappraisal of the Sino-Soviet Split, 1959-1962." Cold War International History Project Working Paper Series 2005) online.
  • Westad, Odd Arne, ed. Brothers in arms: the rise and fall of the Sino-Soviet alliance, 1945–1963 (Stanford UP. 1998)
  • Zagoria, Donald S. The Sino-Soviet Conflict, 1956-1961 (Princeton UP, 1962), major scholarly study.

რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. 1.0 1.1 Chambers Dictionary of World History, B.P.Lenman, T. Anderson, Editors, Chambers: Edinburgh. 2000. p. 769.
  2. John W. Garver, China's Quest: The History of the Foreign Relations of the People's Republic (2016) pp 113-45.
  3. Scalapino, Robert A. (1964). "Sino-Soviet Competition in Africa". Foreign Affairs 42 (4): 640–654. . JSTOR 20029719.
  4. Scalapino, Robert A. (1964). "Sino-Soviet Competition in Africa". Foreign Affairs 42 (4): 640–654. . JSTOR 20029719.
  5. David Wolff. (7 July 2011) One Finger's Worth of Historical Events: New Russian and Chinese Evidence on the Sino-Soviet Alliance and Split, 1948–1959. ციტირების თარიღი: 24 February 2016.
  6. Chinese Communist Party: The Leaders of the CPSU are the Greatest Splitters of Our Times, February 4, 1964. Fordham University. ციტირების თარიღი: 1 July 2015.
  7. Dictionary of Wars, Third Edition (2007), George Childs Kohn, Ed., pp. 122–223.
  8. Dictionary of Historical Terms, Second Edition, Chris Cook, Ed. Peter Bedrick Books: New York:1999, p. 89.
  9. The Red Flag: A History of Communism (2009) p. 461.
  10. Dictionary of Historical Terms, Second Edition, Chris Cook, Ed. Peter Bedrick Books: New York:1999, p. 218.
  11. Gregg A. Brazinsky (2017). Winning the Third World: Sino-American Rivalry during the Cold War. University of North Carolina Press, გვ. 252. ISBN 9781469631714. 
  12. Yao Wenyuan“. 
  13. 13.0 13.1 The New Fontana Dictionary of Modern Thought, Third Edition, Allan Bullock, Stephen Trombley editors. Harper Collins Publishers:London:1999. pp. 349–350.
  14. 14.0 14.1 Dictionary of Political Terms, Chris Cook, editor. Peter Bedrick Books: New York: 1983. pp. 127–128.