სოფლის მეურნეობის ისტორია
.jpg)
სოფლის მეურნეობა წარმოადგენს ეკონომიკის დარგს, რომლის მთავარი მიზანია მოსახლეობის საკვები რესურსებით უზრუნველყოფა და სხვადასხვა ინდუსტრიისთვის ნედლეულის მომარაგება.
ნეოლითური ტრანსფორმაცია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ისტორიაში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მოვლენა სწორედ ნეოლითური რევოლუცია იყო, რომლის დროსაც საზოგადოებები თანდათან გადავიდნენ მონადირე-შემგროვებელი ცხოვრების წესიდან მიწათმოქმედებასა და მეცხოველეობაზე დაფუძნებულ ეკონომიკაზე. მეცნიერთა შეფასებით, მათ შორის აკადემიკოს გ. ბ. პოლიაკისა და პროფესორ ა. ნ. მარკოვას აზრით, ეს პროცესი წარმოადგენდა რადიკალურ გადასვლას მითვისების ეკონომიკური სისტემიდან პროდუქტიულ მწარმოებელ სისტემაზე.
არქეოლოგიური კვლევების შედეგები მოწმობს, რომ დაახლოებით 7-8 გეოგრაფიულ რეგიონში ცხოველებისა და მცენარეების მოშინაურების პროცესი ისტორიის სხვადასხვა ეტაპზე დამოუკიდებლად განვითარდა. ამ ტრანსფორმაციის უძველეს კერაზე ახლო აღმოსავლეთის ტერიტორია მიიჩნევა, სადაც მოშინაურების პროცესი დაიწყო არაუგვიანეს 10 ათასი წლისა ძვ.წ-მდე[1].
მსოფლიო სისტემის ცენტრალურ რეგიონებში მონადირე-შემგროვებელი საზოგადოებების გარდაქმნა ან შეცვლა აგრარულით გრძელ ისტორიულ პერიოდში, ძვ. წ. მე-10 ათასწლეულიდან მე-3 ათასწლეულამდე მოხდა. პერიფერიულ რაიონებში პროდუქტიული ეკონომიკის ფორმირება კიდევ უფრო გვიან დასრულდა.
წარმოშობის მიზეზები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სოფლის მეურნეობის წარმოშობის მიზეზების ირგვლივ მეცნიერებში რამდენიმე კონკურენტული თეორია არსებობს:
- „ოაზისის“ კონცეფცია, რომელსაც თავად გორდონ ჩაილდიც იზიარებდა[2], ეკონომიკურ ცვლილებებს უკავშირებს კლიმატურ ტრანსფორმაციებს.
- „ბორცვიანი ფერდობების“ ჰიპოთეზა ვარაუდობს, რომ მოშინაურების პროცესი წამოიწყო ტავრის მთების (დღევანდელი თურქეთის ტერიტორია) და ზაგროსის მთების (დღევანდელი ირანის ტერიტორია) ბორცვიან ფერდობებზე, სადაც კლიმატური პირობები არიდული არ იყო და შენარჩუნებული იყო ველური ფლორისა და ფაუნის მრავალფეროვნება[3].
- „ფიესტას“ თეორია[4] შესაძლებლობას იძლევა, რომ ადგილობრივი კულტურული ჩარჩოების ფარგლებში ძალისა და გავლენის დემონსტრირება მოხდეს.
- დემოგრაფიული მიდგომა, რომელიც კარლ საუერის სახელთანაა დაკავშირებული[5], ვარაუდობს, რომ მოსახლეობის ზრდა არ იყო შედეგი, არამედ სოფლის მეურნეობაზე გადასვლის გამომწვევი ფაქტორი.
- „მიზანმიმართული ევოლუციის“ კონცეფცია[6] მცენარეების მოშინაურებას განიხილავს როგორც ადამიანებისა და მცენარეების ურთიერთზემოქმედების შედეგს.
- სხვა მიდგომა კლიმატურ ცვლილებებთან კავშირში ვარაუდობს, რომ სოფლის მეურნეობის გაჩენა შესაძლებელი გახდა სტაბილური და პროგნოზირებადი კლიმატის ხანგრძლივი პერიოდის დაწყების გამო[7].
- რელიგიური რევოლუციის ჰიპოთეზა კი იმაში მდგომარეობს, რომ ადამიანების მუდმივ დასახლებაზე გადასვლის მიზეზი იყო ახალი რელიგიური წარმოდგენები, რომლის მიხედვითაც საჭირო იყო გარდაცვლილ წინაპრებთან კონტაქტის შენარჩუნება.
სასოფლო-სამეურნეო ცენტრები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სოფლის მეურნეობამ მნიშვნელოვანი ევოლუცია განიცადა. დასავლეთ აზიაში, ეგვიპტესა და ინდოეთში დაიწყეს მცენარეების პირველი სისტემატური კულტივაცია და მოყვანა, რომლებიც ადრე ველურ მდგომარეობაში შეიგროვებოდა.
პირველი მარცვლეული კულტურები მოშინაურდა ნაყოფიერი ნახევარმთვარის რეგიონში - ხორბალი, შემდეგ კი ქერი და ჭვავი [8]. ახლო აღმოსავლეთიდან ეს კულტურები გავრცელდა ჩრდილოეთ აფრიკაში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, სპარსეთსა და შემდგომ ინდოეთში.
გარკვეული დროის შემდეგ, სოფლის მეურნეობის დამოუკიდებელი „აღმოჩენა“ ჩინეთის იანძისა და ყვითელი მდინარეების ხეობებში. ჩინეთში ბრინჯი და ფეტვი მოჰყავდათ ძვ.წ. 7000 წლამდე. სოიო მოგვიანებით მოშინაურდა.
აფრიკაში საჰელის რეგიონში ადგილობრივი მარცვლეულის (აფრიკული ბრინჯი, სორგო) მოყვანა დაიწყეს. ამ რეგიონისთვის დამახასიათებელი ზოგიერთი მცენარე ახალ გვინეასა და ეთიოპიაშიც მოშინაურდა.
ინდოეთში ინდის ველში ხორბლისა და პარკოსნების მოყვანის პირველი არქეოლოგიური მტკიცებულებები ძვ.წ. VI ათასწლეულით თარიღდება. ძვ.წ. 4 ათასი წლით წინ ინდის ველის ცივილიზაციის წარმომადგენლები იცნობდნენ ისეთ კულტურებს, როგორიცაა ხორბალი, ბარდა, სეზამი, ქერი, ფინიკი, ფორთოხალი და მანგო. კიდევ 500 წლის შემდეგ, ინდის ველში ბამბის მოყვანა დაიწყეს.
ამერიკელმა ინდიელებმა სიმინდი, პომიდორი, გოგრა, კარტოფილი და მზესუმზირა 4 ან 5 ათასი წლის წინ მოაშინაურეს. ჩვეულებრივ, მოშინაურების სამ ძირითად ცენტრს გამოყოფენ: სამხრეთ ამერიკა (კონტინენტის ჩრდილო-დასავლეთი), ცენტრალური ამერიკა (ცენტრალური მექსიკა) და ჩრდილოეთ ამერიკა (მისისიპის მდინარის ხეობა). ჩვენი ერის დასაწყისისთვის ამერიკას გააჩნდა დიდი ურბანული ცენტრები განვითარებული მარაგების სისტემებით. ძირითადი სასოფლო-სამეურნეო კულტურები იყო სიმინდი, გოგრა და ლობიო.
სოფლის მეურნეობის როგორც ფართომასშტაბიანი და ინტენსიური საქმიანობის ისტორია, რომელიც მოიცავს მონოკულტურებს, ორგანიზებულ ირიგაციასა და შრომის სპეციალიზაციას, თავისი საწყისით შუმერულ ცივილიზაციაში იღებს სათავეს.
არაბული ხალიფატის სოფლის მეურნეობის რევოლუცია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ისლამურმა ოქროს ხანამ, ჩვ.წ. VIII-დან XIII საუკუნემდე, წარმოშვა „ისლამური სოფლის მეურნეობის რევოლუცია“. ეს პერიოდი დაკავშირებული არაბთა სახალიფოს სოფლის მეურნეობაში ფუნდამენტურ ცვლილებებთან და მეცნიერებაში, საბუნებისმეტყველო და ეკონომიკურ სფეროებში მიღწევებთან[9]. არაბული ხალიფატის ჩამოყალიბებამ დასავლეთ ევროპიდან ცენტრალურ აზიამდე ლობალური ეკონომიკური სისტემა შექმნა. ამან არაბ და სხვა მუსლიმ ვაჭრებს მისცა შესაძლებლობა, განეხორციელებინათ ფართომასშტაბიანი სავაჭრო გაცვლა და ხალიფატის ტერიტორიაზე, ასევე მის ფარგლებს გარეთაც გაევრცელებინათ მრავალი სასოფლო-სამეურნეო კულტურა და ტექნოლოგია.
არაბული რეგიონის ავტოქტონური კულტურების გარდა, სორგო (აფრიკა), ციტრუსები (ჩინეთი) და სხვადასხვა ინდური კულტურა (მანგო, ბრინჯი, ბამბა, შაქრის ლერწამი) ფართოდ გავრცელდა ქვეყნების ფარგლებს გარეთ. მრავალი მკვლევარი ამ ისტორიულ პერიოდს „სასოფლო-სამეურნეო კულტურების გლობალიზაციად“ მოიხსენიებს[10]. ახალი კულტურების დანერგვამ და სასოფლო-სამეურნეო მექანიზმების განვითარებამ მნიშვნელოვანად გარდასახა ეკონომიკა, მოსახლეობის გეოგრაფიულ განაწილება, კულტურათა ტიპოლოგია, სასოფლო-სამეურნეო წარმოების სისტემები, შემოსავლების მექანიზმები, ურბანიზაციის პროცესები, შრომის სპეციალიზაცია და ინფრასტრუქტურის განვითარება[11].
თანამედროვე ეპოქა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1492 წლიდან მოყოლებული, მსოფლიოში ინიციირებული იქნა მცენარეებისა და ცხოველების „კონტინენტთაშორისი“ მასშტაბური გაცვლა, რომელიც კოლუმბიური გაცვლის საერთო სახელწოდებით არის ცნობილი. კულტურები და ცხოველები, რომლებიც ადრე მხოლოდ ძველ სამყაროში იყო ცნობილი, ახლა ახალ სამყაროში გადმოიტანეს და ინვერსიულადაც. კერძოდ, პომიდორი ევროპული კულინარიის ფავორიტ ინგრედიენტად ჩამოყალიბდა, ხოლო სიმინდი და კარტოფილი მასიური მოხმარებისთვის იქნა ადაპტირებული.
ბრიტანული სასოფლო-სამეურნეო რევოლუცია წარმოადგენდა სოფლის მეურნეობის ევოლუციურ განვითარებას დიდ ბრიტანეთში XV და XIX საუკუნეების ბოლოს. მან განიცადა უპრეცედენტო ზრდა პროდუქტიულობისა და მოსავლიანობის მიმართულებით, რამაც საბოლოოდ დაასრულა საკვების ქრონიკული დეფიციტის ციკლები[12]. ბრიტანეთის სასოფლო-სამეურნეო რევოლუცია მრავალი საუკუნის განმავლობაში მიმდინარეობდა და ევროპასა და კოლონიურ ტერიტორიებზე მსგავსი ცვლილებების კატალიზატორი იყო. მისი წარმატების მთავარი ფაქტორი იყო სხვადასხვა სასოფლო-სამეურნეო ტექნოლოგიების ინოვაციური შემუშავება, რომლებიც მიზნად ისახავდა ნიადაგიდან საკვები ნივთიერებების დანაკარგის მინიმუმამდე დაყვანას. ამავდროულად, გამოიყვანეს უფრო მაღალპროდუქტიული მცენარეული ჯიშები, რომლებსაც შეეძლოთ მეტი მოსავლის მოტანა ერთეულ არეალზე. ფერმერებს ახალი ხელსაწყოების ათვისებით შესაძლებლობა მიეცათ, მეტი მოსავლის წარმოება ნაკლები ინვესტირებული შრომითი რესურსით.
XV-XIX საუკუნეებში დიდ ბრიტანეთში განვითარდა ბრიტანული აგრარული რევოლუცია, რომელიც გამოირჩეოდა პროდუქტიულობის ზრდით, სასოფლო-სამეურნეო ტექნოლოგიების დახვეწითა და შრომის ეფექტიანობით[12]. ამ პროცესმა ხელი შეუწყო საკვები პროდუქტების სტაბილურობის ზრდას, რაც თავის მხრივ საფუძვლად დაედო ინდუსტრიული რევოლუციის დაწყებას. ტექნოლოგიურმა წინსვლამ, მათ შორის უკეთესი სასუქებისა და ნიადაგის დაცვის მეთოდების გამოყენებამ, შესაძლებელი გახადა მეტი მოსავლის მიღება ნაკლები რესურსით.
XIX საუკუნის ბოლოდან დაიწყო ფართომასშტაბიანი მექანიზაცია, რაც გულისხმობდა ტრაქტორებისა და კომბაინების გამოყენებას; ამან საგრძნობლად გაზარდა სამუშაოების შესრულების სიჩქარე და მასშტაბი. XX საუკუნის შუა პერიოდში დაიწყო ე.წ. მწვანე რევოლუცია, რომელმაც გარდატეხა შეიტანა განვითარებადი ქვეყნების სოფლის მეურნეობაში. მექსიკაში დაწყებული პროგრამა გულისხმობდა მაღალმოსავლიანი ჯიშების გამოყვანას, აგრეთვე გაფართოებულ ირიგაციასა და ქიმიური საშუალებების გამოყენებას. ამ პროცესის ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა იყო ნორმან ბორლოუგი, რომლის მეშვეობითაც მექსიკამ სრულად უზრუნველყო საკუთარი საჭიროებები მარცვლეულით, ხოლო მოგვიანებით დაიწყო ექსპორტიც. მწვანე რევოლუციის მეთოდები წარმატებით დანერგეს ინდოეთსა და პაკისტანშიც, რის გამოც ბორლოუგს 1970 წელს ნობელის მშვიდობის პრემია მიენიჭა.
იხილეთ აგრეთვე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Farming Was So Nice, It Was Invented at Least Twice
- ↑ Gordon Childe. Man Makes Himself. — Oxford University Press, 1936.
- ↑ The rise of civilization : from early farmers to urban society in the ancient Near East
- ↑ Hayden, Brian. Models of Domestication // Transitions to Agriculture in Prehistory (неопр.) / Anne Birgitte Gebauer and T. Douglas Price. — Madison: Prehistory Press, 1992. — С. 11—18.
- ↑ New perspectives in archeology
- ↑ Rindos, David. The Origins of Agriculture: An Evolutionary Perspective. — Academic Press, 1987. — ISBN 978-0125892810).
- ↑ A short history of progress
- ↑ Jorge Dubcovsky and Jan Dvorak, «Genome Plasticity a Key Factor in the Success of Polyploid Wheat Under Domestication», Science 316 [Issue 5833], p. 1862, 29 June 2007
- ↑ Andrew M. Watson (1974), «The Arab Agricultural Revolution and Its Diffusion, 700—1100», The Journal of Economic History 34 (1), pp. 8-35.
- ↑ The Globalisation of Crops
- ↑ Andrew M. Watson (1983), Agricultural Innovation in the Early Islamic World, Cambridge University Press, ISBN 0-521-24711-X.
- 1 2 Annals of the labouring poor : social change and agrarian England, 1660-1900