სიდონიუ პაიში

	სიდონიუ პაიში
	; ოფიციალური პორტრეტი, 1918
პორტუგალიის პრეზიდენტი
თანამდებობაზე ყოფნის დრო
	9 მაისი 1918 – 14 დეკემბერი 1918
პრემიერ-მინისტრი	თვითონ (დე-ფაქტო)
წინამორბედი	ბერნარდინო მაჩადო
მემკვიდრე	ჟუან დუ კანტუ ე კასტრუ
პორტუგალიის პრემიერ-მინისტრი
თანამდებობაზე ყოფნის დრო
	11 დეკემბერი 1917 – 14 დეკემბერი 1918
პრეზიდენტი	კაბინეტი (ex officio); თვითონ (მოვალეობის შემსრულებელი)
წინამორბედი	რევოლუციური ხუნტა
მემკვიდრე	ჟუან დუ კანტუ ე კასტრუ
1917 წლის დეკემბრის გადატრიალების შემდგომი რევოლუციური ხუნტის პრეზიდენტი
თანამდებობაზე ყოფნის დრო
	8 დეკემბერი 1917 – 11 დეკემბერი 1917
პრეზიდენტი	ბერნარდინო მაჩადო
წინამორბედი	აფონსუ კოშტა (პრემიერ-მინისტრი)
მემკვიდრე	თვითონ (პრემიერ-მინისტრი)
საგარეო საქმეთა მინისტრი
თანამდებობაზე ყოფნის დრო
	11 დეკემბერი 1917 – 9 მაისი 1918
პრემიერ-მინისტრი	თვითონ
წინამორბედი	რევოლუციური ხუნტა
მემკვიდრე	ფრანციშკუ შავიერ ეშტევეში
ომის მინისტრი
თანამდებობაზე ყოფნის დრო
	11 დეკემბერი 1917 – 9 მაისი 1918
პრემიერ-მინისტრი	თვითონ
წინამორბედი	რევოლუციური ხუნტა
მემკვიდრე	ჟუან ტამანინი ბარბოზა
პორტუგალიის ელჩი გერმანიაში
თანამდებობაზე ყოფნის დრო
	17 სექტემბერი 1912 – 10 მარტი 1916
წინამორბედი	პინდელას ვიკონტი
მემკვიდრე	ჟოზე მარია ლამბერტინი პინტუ
ფინანსთა მინისტრი
თანამდებობაზე ყოფნის დრო
	12 ნოემბერი 1911 – 16 ივნისი 1912
პრემიერ-მინისტრი	აუგუშტუ დე ვაშკონსელუში
წინამორბედი	დუარტე ლეიტე
მემკვიდრე	ანტონიუ ვისენტე ფერეირა
დაბადებული	1 მაისი, 1872; კამინია, პორტუგალიის სამეფო
გარდაცვლილი	14 დეკემბერი, 1918 (46 წლის); წმინდა იოსების საავადმყოფო, ლისაბონი, პორტუგალია
პოლიტიკური პარტია	ეროვნული რესპუბლიკური პარტია (სიდონისტები)
მეუღლე	მარია დუშ პრაზერეშ მარტინშ ბესა
შვილები	6
ნათესავები	ბერნარდუ სასეტი (შვილთაშვილი)
განათლება	ვიანა დუ კაშტელუს ლიცეუმი
წოდება	მაიორი
ჯილდოები	CavC OA CavA
ხელმოწერა

სიდონიუ ბერნარდინო კარდოზუ და სილვა პაიში^[3] (დ. 1 მაისი, 1872 — გ. 14 დეკემბერი, 1918) — პორტუგალიელი პოლიტიკოსი, სამხედრო ოფიცერი და დიპლომატი, რომელიც პორტუგალიის პრეზიდენტის პოსტს იკავებდა 1918 წელს. მას მეტსახელად „პრეზიდენტ-მეფეს“ (პორტ. o Presidente-Rei) უწოდებდნენ. იგი ასევე იყო პრემიერ-მინისტრი, ომის მინისტრი და საგარეო საქმეთა მინისტრი 1917 –1918 წლებში, ფინანსთა მინისტრი 1911 –1912 წლებში, ხოლო ვაჭრობისა და საზოგადოებრივი სამუშაოების მინისტრი — 1911 წელს.

მისი პოლიტიკური საქმიანობა სიდონიუ პაიშს პორტუგალიის თანამედროვე ისტორიის ერთ-ერთ ყველაზე პოლარიზებულ ფიგურად აქცევს: მწერალმა ფერნანდუ პესოამ მას „პრეზიდენტ-მეფე“ უწოდა — განსაზღვრება, რომელიც შემდგომ წლებში გამყარებულ მეტსახელად იქცა და მის რეჟიმს სიმბოლურადაც გამოხატავს.^[4] იგი პორტუგალიის პრეზიდენტებს შორის ერთადერთია, რომელიც მოკლეს, და პორტუგალიის სახელმწიფოს მეთაურთა შორის მესამეა, ვინც ძალადობრივი სიკვდილით გარდაიცვალა.

ადრეული ცხოვრება

პაიში დაიბადა კამინიაში, 1872 წლის, 1 მაისს. იგი იყო სიდონიუ ალბერტუ მაროკუში პაიშის — ებრაული წარმოშობის ნოტარიუსის — და რიტა ჟულია კარდოზუ და სილვას, კამინიელი მშობლიური მკვიდრების, უფროსი შვილი.^[5]

მან დაწყებითი განათლება მიიღო სერტაში, სადაც 7–11 წლის ასაკში ცხოვრობდა, ხოლო საშუალო განათლება — ვიანა დუ კაშტელუს ლიცეუმში (სანტა მარია მაიორის საშუალო სკოლა). ამის შემდეგ იგი კოიმბრაში გაემგზავრა, რათა მოსამზადებელი კურსები გაევლო მათემატიკასა და ფილოსოფიაში. 1888 წელს პაიშმა სამხედრო კარიერა აირჩია და არმიის სკოლაში ჩააბარა, სადაც არტილერიის კურსებს დაესწრო. როგორც გამორჩეულმა სტუდენტმა, კურსები წარმატებით დაასრულა და 1892 წელს უმცროს ლეიტენანტად (alferes) დააწინაურეს, 1895 წელს — ლეიტენანტად, 1906 წელს — კაპიტანად, ხოლო 1916 წელს — მაიორად.^[6]

არმიის სკოლაში სწავლის დასრულების შემდეგ პაიშმა სწავლა გააგრძელა კოიმბრის უნივერსიტეტში, სადაც მათემატიკის სპეციალობით დაამთავრა. იმავე უნივერსიტეტში მან 1898 წელს დოქტორის ხარისხი მიიღო.

პოლიტიკა

კოიმბრაში ყოფნის პერიოდიდანვე, პორტუგალიური მონარქიის დასასრულისკენ, პაიში საჯაროდ გამოხატავდა რესპუბლიკურ იდეალებს. ამავე ხანაში იგი მცირე ხნით კოიმბრაში მოქმედ მასონურ ლოჟასაც ეკუთვნოდა, თუმცა, როგორც ჩანს, მეტად აქტიური არ ყოფილა.

იმ დროისთვის უკვე გამორჩეულ მათემატიკოსად მიჩნეული პაიში კოიმბრაში დარჩა და დაინიშნა დიფერენციული და ინტეგრალური კალკულუსის ფაკულტეტის პროფესორად. იგი ასევე მუშაობდა ბორტეროს სამრეწველო სკოლაში, სადაც 1905 –1909 წლებში დირექტორის მოვალეობასაც ასრულებდა.1910 წლის, 23 ოქტომბერს რექტორ მანუელ დე არიაგას დროს, იგი უნივერსიტეტის ვიცე-კანცლერად დაინიშნა.

როგორც რესპუბლიკური მოძრაობის ერთ-ერთი ლიდერი, პაიში აქტიურ პოლიტიკურ ცხოვრებაში სრულად ჩაერთო პირველი რესპუბლიკის გამოცხადების (1910) შემდეგ. ეროვნული სარკინიგზო კომპანიის მმართველ ორგანოში მოკლე დროით მუშაობის შემდეგ, იგი აირჩიეს ეროვნულ დამფუძნებელ კრებაში, რომელსაც დაევალა 1911 წლის კონსტიტუციის შემუშავება.^[5] დამფუძნებელი კრების ერთ-ერთ წამყვან წევრად მიჩნეული პაიში დანიშნეს საზოგადოებრივი სამუშაოების მინისტრად ჟუან შაგაშის ხელმძღვანელობით დაკომპლექტებულ მთავრობაში და თანამდებობა დაიკავა 1911 წლის, 24 აგვისტოს. ამ პოსტს, რომელსაც იგი 1911 წლის, 3 ნოემბრამდე იკავებდა, იგი მთავრობის წარმომადგენლად ასრულებდა მოვალეობას პორტოში გამართულ ზეიმებზე, რომლებიც რესპუბლიკის პირველი წლისთავის აღსანიშნავად მოეწყო.

შაგაშის მთავრობის დაცემის შემდეგ პაიშმა მთავრობის შემადგენლობაში დარჩენა შეძლო და ფინანსთა მინისტრის პოსტი დაიკავა აუგუშტუ დე ვაშკონსელუშის „კონცენტრაციის მთავრობის“ ფარგლებში. თანამდებობა დაიკავა 1911 წლის, 7 ნოემბერს და მას 1912 წლის, 16 ივნისამდე ინარჩუნებდა. იმ ვითარებაში, როდესაც საერთაშორისო დაძაბულობა უკვე მკვეთრად მიანიშნებდა პირველი მსოფლიო ომის მოახლოებაზე, პაიში 1912 წლის, 17 აგვისტოს, დაინიშნა პორტუგალიის სრულუფლებიან მინისტრად (ელჩად) ბერლინში.^[5] იგი ამ მნიშვნელოვან დიპლომატიურ პოსტზე დარჩა კრიტიკულ პერიოდში, რომელიც ომის დაწყებამდე მივიდა: უწევდა რთული ბალანსის დაცვა პორტუგალიის მთავრობის ზეწოლას (რომლის პოზიციებიც თანდათან უფრო პრო-საომარი და ანგლოფილური ხდებოდა), აფრიკაში პორტუგალიურ და გერმანულ კოლონიებს შორის კონტაქტის ზონებში საზღვრისპირა დაპირისპირებების დიპლომატიურად დარეგულირების მცდელობებსა და საკუთარ, მზარდად გერმანოფილურ განწყობებს შორის. მიუხედავად სირთულეებისა, იგი პოსტზე დარჩა 1916 წლის, 9 მარტამდე — დღემდე, როდესაც გერმანიამ პორტუგალიას ომი გამოუცხადა პორტუგალიის კონტროლქვეშ არსებულ პორტებში გერმანული გემების დაყადაღების შემდეგ.

მთავრობა და პრეზიდენტობა

პორტუგალიაში დაბრუნების შემდეგ პაიში ბუნებრივად იქცა იმ ძალების გაერთიანების ცენტრად, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ პორტუგალიის ომში მონაწილეობას. იგი ხელს უწყობდა უკმაყოფილების ზრდას, რომელსაც ერთდროულად იწვევდა როგორც ომის მცდელობის მძიმე შედეგები ქვეყნის შიგნით, ისე ფრონტზე პორტუგალიის ექსპედიციური კორპუსის სუსტი შედეგები. პაიში გახდა აფონსუ კოშტას დემოკრატიული პარტიის მთავრობის მთავარი ოპონენტი და (1917 წლის, 5–8 დეკემბერი) ხელმძღვანელობდა დაახლოებით 250 ჯარისკაცის მიერ წამოწყებულ აჯანყებას. გადატრიალება სამი დღის მძიმე დაპირისპირების შემდეგ გამარჯვებით დასრულდა; აჯანყებულთა წარმატებისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა სამოქალაქო ჯგუფების მონაწილეობას. 8 დეკემბრის დილით კოშტამ ძალაუფლება პაიშის სამხედრო ხუნტას გადასცა.^[5]^[7]

ახალი მთავრობის ფორმირების ჩვეულებრივი კონსულტაციების დაწყების ნაცვლად, მეამბოხეებმა ძალაუფლება პირდაპირ ჩაიგდეს ხელში: ბერნარდინო მაჩადო ჩამოაშორეს რესპუბლიკის პრეზიდენტის პოსტს და ემიგრაციაში გააძევეს. შემდგომ, 1917 წლის, 11 დეკემბერს, სიდონიუ პაიშმა ჩაიბარა მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარის (პრემიერ-მინისტრის) თანამდებობა და ამასთან ერთად თავი მოუყარა ომის მინისტრისა და საგარეო საქმეთა მინისტრის პორტფელებსაც. იგი ასევე (27 დეკემბერს) შეუდგა პრეზიდენტის ფუნქციების შესრულებას მანამდე, სანამ ახალი არჩევნების ორგანიზება მომდევნო წლის დასაწყისში გახდებოდა შესაძლებელი.^[8] ყველა ეს ნაბიჯი პირდაპირ ეწინააღმდეგებოდა 1911 წლის კონსტიტუციას, რომლის შემუშავებაშიც თავად პაიშს მნიშვნელოვანი წვლილი ჰქონდა შეტანილი. გადატრიალებისა და მთავრობის საწყის ეტაპზე სიდონიუ პაიშს სხვადასხვა შრომითი ჯგუფების მხარდაჭერაც ჰქონდა — დაპატიმრებული თანამებრძოლების გათავისუფლების სანაცვლოდ და ასევე იმის გამო, რომ გავლენიანი ეროვნული მუშათა კავშირი (National Workers' Union) თავადაც ცდილობდა რესპუბლიკური მემარცხენეობის ძალაუფლების ცენტრად ჩამოყალიბებას.^[5]

ამის შემდეგ პაიშმა გამოსცა დიქტატორული დეკრეტების სერია რესპუბლიკის კონგრესთან შეუთანხმებლად და შეაჩერა კონსტიტუციის მნიშვნელოვანი ნაწილების მოქმედება, რის შედეგადაც რეჟიმმა მკვეთრად საპრეზიდენტო სახე მიიღო. პრაქტიკაში რესპუბლიკის პრეზიდენტი იქცა სახელმწიფოს მეთაურადაც და მთავრობის ლიდერადაც; საყურადღებოა, რომ მთავრობა მთლიანად სახელმწიფო მდივნებისგან შედგებოდა და არა (უფრო მაღალი რანგის) მინისტრებისგან. ამ ახალ პოლიტიკურ არქიტექტურაში, რომელსაც მისი მხარდამჭერები „ახალ რესპუბლიკას“ უწოდებდნენ, სახელმწიფოს მეთაური იმგვარ ძალაუფლებრივ პოზიციაში მოექცა, რომელსაც პორტუგალიის ისტორიაში აბსოლუტიზმის დასრულების შემდეგ ანალოგი არ ჰქონია. შესაბამისად, ფერნანდუ პესოას ეპითეტი — „პრეზიდენტ-მეფე“ — საფუძვლიანად გამართლდა.^[9] თავისი მიზნებითა და მრავალი ფორმით „ახალი რესპუბლიკა“ წინამორბედად მიიჩნევა ესტადო-ნოვოსთვის, რომელიც მოგვიანებით ანტონიუ დე ოლივეირა სალაზარის ეპოქაში ჩამოყალიბდა.

რომის კათოლიკურ ეკლესიასთან ურთიერთობების „დალაგების“ მცდელობისას სიდონიუ პაიშმა 1918 წლის, 23 თებერვალს შეცვალა ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნის კანონი. ამან ტრადიციული რესპუბლიკელებისა და მასონების მხრიდან დაუყოვნებლივი და მძაფრი რეაქცია გამოიწვია, თუმცა ფართო მხარდაჭერა მოიპოვა კათოლიკეების, ზომიერი რესპუბლიკელებისა და სოფლის მოსახლეობის მხრიდან, რომელიც იმ დროისთვის პორტუგალიის მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობას წარმოადგენდა. ამ გადაწყვეტილებამ ასევე აღადგინა დიპლომატიური ურთიერთობები ვატიკანთან, რომელმაც 1918 წლის, 25 ივლისს ლისაბონში სამოციქულო ნუნციუსად დანიშნა მონსინიორი ბენედეტო ალოიზი მასელა (შემდგომში — ნუნციუსი ბრაზილიაში, კარდინალი და კამერლენგო).

კიდევ ერთი არაკონსტიტუციური ნაბიჯით, პაიშმა 1918 წლის, 11 მარტს გამოსცა დეკრეტი, რომლის მიხედვითაც პრეზიდენტი უნდა აერჩიათ პირდაპირი კენჭისყრით (პლებისციტით), საყოველთაო საარჩევნო უფლებით. კათოლიკეთა შორის საკუთარი პოპულარობით სარგებლობის შედეგად იგი აირჩიეს, 1918 წლის, 28 აპრილს და მიიღო 470,831 ხმა — იმ დროისთვის უპრეცედენტო მაჩვენებელი. იგი რესპუბლიკის პრეზიდენტად გამოცხადდა იმავე წლის 9 მაისს, კონგრესთან კონსულტაციის გარეშეც კი, და მოიპოვა უშუალო დემოკრატიული ლეგიტიმაცია, რომლის გამოყენებითაც ცდილობდა (თუმცა უშედეგოდ) ოპოზიციის წინააღმდეგობის ჩახშობას.

1918 წლის თებერვლისა და მარტის დეკრეტებმა — რომლებიც მოქმედ კონსტიტუციასთან მკვეთრი წინააღმდეგობის გამო „1918 წლის კონსტიტუციად“ მოიხსენიებდნენ — არსებითად შეცვალა 1911 წლის კონსტიტუციის ჩარჩო, რეჟიმს მიანიჭა მკაფიოდ საპრეზიდენტო ხასიათი, განაახლა საარჩევნო სამართალი და შეცვალა როგორც ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნის წესები, ისე ხელისუფლების განაწილება სახელმწიფო ორგანოებს შორის.

თუმცა 1918 წლის, აპრილში, პორტუგალიის ექსპედიციური კორპუსი განადგურდა ლისის ბრძოლაში, ხოლო პორტუგალიის მთავრობამ ვერ შეძლო საჭირო გამაძლიერებლების გაგზავნა და ვერც ჯარების რეგულარული მომარაგება. მდგომარეობა იმდენად გამწვავდა, რომ ომის დასრულების შემდეგაც კი პორტუგალიამ ვერ შეძლო საკუთარი სამხედროების სამშობლოში დროული ტრანსპორტირება. სოციალური კონფლიქტი გაიზარდა იმ დონემდე, რომ ქვეყანაში პრაქტიკულად მუდმივი აჯანყების მდგომარეობა ჩამოყალიბდა.

ეს ვითარება გახდა რეჟიმის „იღბლიანი“ არსებობის დასასრულის დასაწყისი. გაფიცვებს, კონფლიქტებსა და შეთქმულებებს შორის მონაცვლეობის ფონზე, 1918 წლის ზაფხულიდან მოყოლებული „სიდონისტური“ რეჟიმის დასრულების მცდელობები სულ უფრო მძაფრი და ძალადობრივი ხასიათის გახდა, რის გამოც პრეზიდენტმა 1918 წლის, 13 ოქტომბერს, საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა. ამ ნაბიჯით და ოპოზიციური მოძრაობების მკაცრი რეპრესიით მან შეძლო პოლიტიკური სიტუაციის დროებითი კონტროლი, თუმცა ნათელი იყო, რომ რეჟიმი უკვე „სასიკვდილოდ“ იყო დაჭრილი.

წლის დასასრულს პოლიტიკური ვითარება არ გაუმჯობესდა, მიუხედავად საომარი მოქმედებების დასრულებისა 1918 წლის, 11 ნოემბრის, კომპიენის ტყეში გაფორმებული ზავით; ამ მოვლენას ახლდა ჯორჯ V-ის (გაერთიანებული სამეფო) მეგობრული გზავნილიც, რომლითაც იგი ცდილობდა შეემსუბუქებინა სიდონიუ პაიშის ადრე გამოხატული და ფართოდ ცნობილი პროგერმანული განწყობების აღქმა.

მკვლელობა

პაიში პირველი მკვლელობის მცდელობას გადაურჩა 1918 წლის 5 დეკემბერს, საზღვაო ტრაულერის — Augusto de Castilho — გადარჩენილთა დაჯილდოების ცერემონიის დროს. თუმცა ცხრა დღის შემდეგ იგი მეორე თავდასხმის მსხვერპლი გახდა.

პრეზიდენტი 1918 წლის 14 დეკემბერის საღამოს ლისაბონში, როსიუს სადგურზე გაემართა მას შემდეგ, რაც შიადუში მდებარე „Silva“-ს რესტორანში ივახშმა. მას თან ახლდნენ ძმა და ვაჟი. პაიში აპირებდა მატარებლით პორტოში გამგზავრებას, რათა შეხვედროდა ჩრდილოეთის სამხედრო ხუნტებს. სადგურში შესვლისას, დაახლოებით 23:00 საათზე, მას რესპუბლიკური გვარდია დახვდა, რომელსაც პრეზიდენტის დაცვა ჰქონდა დაკისრებული. პრეზიდენტზე მანამდე განხორციელებულმა, წარუმატებელმა თავდასხმამ უსაფრთხოების ზომების გამკაცრება განაპირობა, თუმცა ეს ატმოსფეროზე არ ასახულა: როდესაც პრეზიდენტი სადგურში შევიდა, ორკესტრი პოპულარულ სიმღერას უკრავდა.^[10]

სადგურის შიგნით მას ელოდებოდა მემარცხენე აქტივისტი ჟოზე ჟულიუ და კოშტა, რომელსაც პისტოლეტი ალენტეჟუს მოსასხამში ჰქონდა დამალული. როდესაც პრეზიდენტმა როსიუს სადგურის პირველ სართულზე მკვლელს ჩაუარა, და კოშტამ შეძლო პრეზიდენტის გარშემო განლაგებული ორმაგი პოლიციური კორიდონის გარღვევა და მოსასხამის ქვეშ დამალული პისტოლეტიდან ორი გასროლა განახორციელა. პირველმა ტყვიამ პაიშს მარჯვენა ხელი დაუზიანა და ტყვია სხეულში ჩარჩა. მეორე გასროლამ პრეზიდენტს მუცლის არეში მიაყენა სასიკვდილო ჭრილობა. პაიში მაშინვე დაეცა და პანიკა დაიწყო. არეულობისას დაცვამ შემთხვევით ოთხი უდანაშაულო გამვლელი სასიკვდილოდ დაჭრა; მკვლელი კი, რომელიც გაქცევას არ ცდილობდა, ბრბოს მიერ სასტიკად ნაცემი და შემდეგ დაკავებული იქნა.^[11] ამ მომენტში პაიში ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო და იგი წმინდა იოსების საავადმყოფოსკენ გადაიყვანეს, თუმცა საავადმყოფომდე გზაში, შუაღამემდე ცოტა ხნით ადრე, მიყენებული ჭრილობების შედეგად გარდაიცვალა.

სიდონიუ პაიშის დაკრძალვას ათიათასობით ადამიანი დაესწრო, თუმცა პროცესის მიმდინარეობისას არაერთი შეწყვეტა მოხდა, მათ შორის ძალადობრივიც, რადგან პროტესტის მონაწილეები ბრბოში ირეოდნენ. 1918 წლის 16 დეკემბერის ჟუან დუ კანტუ ე კასტრუ რესპუბლიკის კონგრესმა აირჩია მის მემკვიდრედ, და არა ახალი პლებისციტის გზით.

მემკვიდრეობა

სიდონიუ პაიშის მკვლელობამ პირველი რესპუბლიკისთვის ტრავმული ხანა დააანონსა. არსებითად პოპულისტი და ქარიზმატული ლიდერი, პაიში საკუთარ თავს განწირული ქვეყნის უკანასკნელ იმედად წარმოაჩენდა და საზოგადოების ფართო ნაწილიც მას ასე აღიქვამდა. სწორედ ეს ხსნის, რატომ იქონია მისმა მკვლელობამ პორტუგალიის პოლიტიკაზე იმდენად ძლიერი და ხანგრძლივი გავლენა.^[12] ამის შემდეგ პოლიტიკური სტაბილურობა მეტწილად გაქრა, რასაც მოჰყვა მუდმივი კრიზისი; იგი ფაქტობრივად დასრულდა მხოლოდ თითქმის რვა წლის შემდეგ, როდესაც 1926 წლის 28 მაისის გადატრიალებამ დაამყარა შემდგომი ორმოცი წლის დიქტატორული მმართველობის გზა.

დაგლას უილერი პაიშის, როგორც ლიდერის (და შემდგომში — კულტური ფიგურის), მიმზიდველობას მის ხასიათს უკავშირებს:

„მისი პიროვნული ხასიათი აერთიანებდა მიმზიდველ სოციალურ თვისებებსა და ხასიათის სიმტკიცეს. ერთმა თანამედროვე დამკვირვებელმა იგი აღწერა როგორც „ნახევრად უფლისწული, ნახევრად კონდოტიერი“, ხოლო 1918 წელს შეკრებილი მისი მოკლე ხნის პარლამენტის ერთ-ერთმა წევრმა მისი საზოგადოებრივი მიმზიდველობა ახსნა იმით, რომ პაიშს გააჩნდა „სულიერი მიმეტიზმი“ — უნარი, ერთგულად მიებაძა ეპოქის რამდენიმე აქტუალური თვისებისა და სახისათვის. მისი მრავალმხრივობა გამორჩეული იყო, მაგრამ ის, რაც მას თანამედროვე პორტუგალიურ პოლიტიკაში განსაკუთრებით განასხვავებდა, იყო მზადყოფნა, ღიად განეხილა რთული საკითხები და საჯაროდ ეღიარებინა, რომ შეცდომის დაშვება შეეძლო.^[13]“

მწერალი ფერნანდუ პესოა აღტაცებით მოიხსენიებდა პაიშს როგორც „პრეზიდენტ-მეფეს“ (Presidente-Rei) — განსაზღვრება, რომელიც შემდგომ წლებში გამყარებულად დარჩა, რადგან ზუსტად გამოხატავდა მის რეჟიმს.^[4] განსაკუთრებით კონსერვატიულ კათოლიკურ ჯგუფებში პაიში პორტუგალიურ კოლექტიურ წარმოსახვაში ერთდროულად მხსნელისა და მოწამის სახით დამკვიდრდა, რის შედეგადაც ჩამოყალიბდა პოპულარული კულტიც, რომელიც გარკვეულწილად ჰგავს ჟოზე ტომაშ დე სოუზა მარტინშის ირგვლივ არსებულ კულტს და დღემდე გრძელდება. ხშირია შემთხვევა, როდესაც მის საფლავთან ახალყვავილებსა და რელიგიურ სიმბოლოებს ტოვებენ. ეს უმთავრესად დაკავშირებულია იმასთან, რომ პაიშმა გააუქმა/შეარბილა ადრეული რესპუბლიკური ანტიკლერიკალური კანონების ნაწილი. თუმცა გარკვეულწილად ირონიულიც არის, რომ მისი სახელი ყველაზე მკაფიოდ სწორედ ამ წრეებშია ცოცხალი, რადგან პაიში თავად განსაკუთრებულად რელიგიური ადამიანი არ ყოფილა.

პაიშს გარკვეული პასუხისმგებლობა ეკისრება შემდგომი დიქტატურების წარმოშობის კონტექსტშიც, რადგან მისი მმართველობის ავტოკრატიულმა სტილმა და რეჟიმზე დარჩენილი კონტროლის მექანიზმების გაუქმებამ ხელი შეუწყო ძალაუფლების უკონტროლო კონცენტრაციას. მისი რეჟიმის არაეფექტიანობამ ვერ უზრუნველყო ის წესრიგი, რომელსაც დაჰპირდა საზოგადოებას და მხოლოდ გააღრმავა პირველი რესპუბლიკის ქაოსი და დააზიანა მისი ლეგიტიმაცია.

ესტადო-ნოვოს რეჟიმმა, რომელიც XX საუკუნეში პორტუგალიას დიდხანს აკონტროლებდა, „სიდონიზმის“ მემკვიდრეობა და ასოციაციები საკუთარი მიზნებისთვის გამოიყენა. მაგალითად, როდესაც პორტუგალიის ეროვნული პანთეონი 1966 წელს გაიხსნა, ხელისუფლებამ პაიშის ცხედარი იქ გადაასვენა ჟერონიმუშის მონასტრის კაპიტულის დარბაზიდან, სადაც იგი ადრე იყო დაკრძალული.

ოჯახი და შთამომავლობა

პაიში 1895 წელს დაქორწინდა მარია დუშ პრაზერეშ მარტინშ ბესაზე (ამარანტი, სანტუ გონსალუ, 1868/1869 — პორტო?/ლისაბონი, 1945). მათ ხუთი შვილი შეეძინათ — ოთხი ვაჟი და ერთი ქალიშვილი. ქორწინების გარეშე პაიშს ასევე ჰყავდა ერთი ქალიშვილი, ემა მანსუ პრეტუსგან. იგი მამრობით ხაზში იყო პიანისტისა და კომპოზიტორის — ბერნარდუ სასეტის (1970 –2012) — დიდი ბაბუა.

მუზეუმის გეგმები

2002 წელს კამინიას Câmara Municipal-მა პაიშის დაბადების სახლის ნანგრევი 175,000 ევროდ შეიძინა. 2009 წელს არქიტექტორ ნუნუ ბრანდაუ კოშტას დაევალა სახლის მუზეუმად გარდაქმნის პროექტი. სარდაფში უნდა განთავსებულიყო ოთახი, რომელიც პაიშის პრეზიდენტობას მიეძღვნებოდა; პირველ სართულზე — მეორე დარბაზი, მისი ცხოვრების თემაზე; ხოლო მეორე სართული დოკუმენტაციის ცენტრად უნდა გადაკეთებულიყო. რეკონსტრუქციის ღირებულება დაახლოებით ერთ მილიონ ევროდ არის შეფასებული.^[14] თუმცა, როგორც ჩანს, 2010-იანი წლების შუა პერიოდის შემდეგ პროექტში მცირე ან საერთოდ არანაირი წინსვლა არ დაფიქსირებულა.

ჯილდოები

სამი ორდენის ლენტი და დიდი ჯვარი, როგორც რესპუბლიკის პრეზიდენტი და პორტუგალიის საპატიო ორდენების დიდი მაგისტრი (1917 –1918)
ქრისტეს ორდენის რაინდი, პორტუგალია (27 იანვარი 1919)^[15]
ავისის ორდენის რაინდი, პორტუგალია (5 ოქტომბერი 1933)^[15]
ავისის ორდენის ოფიცერი, პორტუგალია (4 დეკემბერი 1943)^[15]

ლიტერატურა

Anon. Fotobiografias do Século XX, Photobiography of Sidónio Pais, Círculo de Leitores.
Carles i Pomar, Angéls (2011). Juntes Militars versus Juntes de Defensa. Militarisme a Espanya i Portugal al final de la Gran Guerra. Ph.D. Thesis Pompeu Fabra University.
Diego Palacios Cerezales (2004). "Verdes e Vermelhos. Portugal e a Guerra no Ano de Sidónio Pais". Análise Social, 171), pp. 469–472.
Malheiro da Silva, Antonio (2006). Sidónio e Sidonismo. Vol. 1, história de uma vida. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra.
Malheiro da Silva, Antonio (2006). Sidónio e Sidonismo. Vol. 2, história de um caso político. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra.
Malheiro da Silva, Antonio (2009). Sidónio Pais na história. Repositório Cientfico de Acesso Aberto de Portugal.
Ribeiro de Meneses, Filipe (1998). "Sidónio Pais, the Portuguese 'New Republic' and the Challenge to Liberalism in Southern Europe". European History Quarterly, Vol. 28(1), pp. 109–130.
Rodríguez Gaytán de Ayala, Ana (2006). Orden en Portugal: la República Nova de Sidónio Pais (1917–1919). Cáceres: Junta de Extremadura, Consejería de Cultura.
Samara, Alice (2006. Sidónio Pais. Fotobiografia. Lisboa: Museu da Presidência da República.
Wheeler, Douglas L. (1978). Republican Portugal. A Political History, 1910–1926. Madison: University of Wisconsin Press. See particularly pp. 139–154.

რესურსები ინტერნეტში

სქოლიო

1 2 3 Chefes do Governo desde 1821.
↑ Sidónio Pais, Museu da Presidência da República.
↑ pt
1 2 Fernando Pessoa (1918). "À memoria do Presidente-Rei Sidónio Pais". Quoted in Darlene Joy Sadler (1998), An Introduction to Fernando Pessoa: Modernism and the Paradoxes of Authorship. Gainesville etc.: University of Florida Press, p. 45.
1 2 3 4 5 Sidónio Pais. Porto Editora. Infopédia. ციტირების თარიღი: 14 December 2012
↑ António Malheiro da Silva (2006). Sidónio e Sidonismo. Vol. 1, história de uma vida. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra.
↑ Filipe Ribeiro de Meneses (1998). "Sidónio Pais, the Portuguese 'New Republic' and the Challenge to Liberalism in Southern Europe". European History Quarterly, Vol.28(1), 111-113.
↑ This was legitimized by Decree No. 3701, on the same day.
↑ Fernando Pessoa, "A Memória do Presidente-Rei Sidónio Pais (27-2-1920)", in: Maria Isabel Rocheta and Maria Paula Mourão, eds. (1979), Da República (1910 - 1935). Introdução e organização de Joel Serrão). Lisboa: Ática.
↑ Death of Sidónio Pais. ციტირების თარიღი: 29 December 2015
↑ Alentejo assassins (2013). ციტირების თარიღი: 29 December 2015
↑ Filipe Ribeiro de Meneses (1998). "Sidónio Pais, the Portuguese 'New Republic' and the Challenge to Liberalism in Southern Europe". European History Quarterly, Vol.28(1), pp. 109–130.
↑ Wheeler, Douglas L. (1978). Republican Portugal. A Political History, 1910–1926. Madison: University of Wisconsin Press, p. 142.
↑ Web site for the Pais Museum project. ციტირების თარიღი: 29 December 2016
1 2 3 CIDADÃOS NACIONAIS AGRACIADOS COM ORDENS PORTUGUESAS – Página Oficial das Ordens Honoríficas Portuguesas pt. ციტირების თარიღი: 2017-08-07

[Pais-1] 1 2 3 Chefes do Governo desde 1821.

[2] Sidónio Pais, Museu da Presidência da República.

[3] t

[autogenerated45-4] 1 2 Fernando Pessoa (1918). "À memoria do Presidente-Rei Sidónio Pais". Quoted in Darlene Joy Sadler (1998), An Introduction to Fernando Pessoa: Modernism and the Paradoxes of Authorship. Gainesville etc.: University of Florida Press, p. 45.

[Infopédia-5] 1 2 3 4 5 Sidónio Pais. Porto Editora. Infopédia. ციტირების თარიღი: 14 December 2012

[6] António Malheiro da Silva (2006). Sidónio e Sidonismo. Vol. 1, história de uma vida. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra.

[7] Filipe Ribeiro de Meneses (1998). "Sidónio Pais, the Portuguese 'New Republic' and the Challenge to Liberalism in Southern Europe". European History Quarterly, Vol.28(1), 111-113.

[8] This was legitimized by Decree No. 3701, on the same day.

[9] Fernando Pessoa, "A Memória do Presidente-Rei Sidónio Pais (27-2-1920)", in: Maria Isabel Rocheta and Maria Paula Mourão, eds. (1979), Da República (1910 - 1935). Introdução e organização de Joel Serrão). Lisboa: Ática.

[ZSM-10] Death of Sidónio Pais. ციტირების თარიღი: 29 December 2015

[PSM-11] Alentejo assassins (2013). ციტირების თარიღი: 29 December 2015

[12] Filipe Ribeiro de Meneses (1998). "Sidónio Pais, the Portuguese 'New Republic' and the Challenge to Liberalism in Southern Europe". European History Quarterly, Vol.28(1), pp. 109–130.

[13] Wheeler, Douglas L. (1978). Republican Portugal. A Political History, 1910–1926. Madison: University of Wisconsin Press, p. 142.

[14] Web site for the Pais Museum project. ციტირების თარიღი: 29 December 2016

[:0-15] 1 2 3 CIDADÃOS NACIONAIS AGRACIADOS COM ORDENS PORTUGUESAS – Página Oficial das Ordens Honoríficas Portuguesas pt. ციტირების თარიღი: 2017-08-07

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]