საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საგარეო პოლიტიკა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search

საქართველოს დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა 1918 წლის 26 მაისს. იმავე წლის 3 ივნისს ოსმალეთი გახდა პირველი სახელმწიფო, რომელმაც სცნო ახლადშექმნილი რესპუბლიკის სუვერენიტეტი.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის აღიარება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მიუხედავად საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პოლიტიკური ინსტიტუტების სტაბილურობისა, დასავლეთის ქვეყნები თავს იკავებდნენ საქართველოს დამოუკიდებლობის იურიდიული აღიარებისაგან. ისინი საქართველოს საკითხს რუსეთთან ურთიერთობების კონტექსტში განიხილავდნენ და თავს არიდებდნენ მასთან ურთიერთობების გაფუჭებას.

მდგომარეობა შეიცვალა მას შემდეგ, რაც თვით რუსეთმა ცნო დე იურე საქართველოს დამოუკიდებლობა. ეს მოხდა ორ ქვეყანას შორის 1920 წლის 7 მაისის ხელშეკრულების გაფორმების შემდეგ, რომელმაც ხელი შეუწყო ახალგაზრდა სახელმწიფოს სუვერენიტეტისადმი პატივისცემის ზრდას. ამის შედეგი — საქართველოს დამოუკიდებლობის აღიარება რიგი ქვეყნების მიერ. სულ საქართველოს დამოუკიდებლობა დე-იურე აღიარეს შემდეგმა სახელმწიფოებმა:

საგარეო ურთიერთობები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოსმალეთი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1917 წლის რუსეთის ოქტომბრის რევოლუციის გამარჯვებისთანავე ამიეკავკასიაში საქმიანობა შეწყვიტა რუსეთის დროებითი მთავრობის მიერ დანიშნულმა სამხარეო ორგანომ - ოზაკომმა. ამავდროულად ამიერკავკასიის პოლიტიკურმა ძალებმა შექმნეს ამიერკავკასიის სამხარეო ხელისუფლების ორგანო ამიერკავკასიის კომისარიატი, რომელმაც ფუნქციონირება 1917 წლის 15 ნოემბერს დაიწყო.

1917 წლის 5(18) დეკემბერს ამიერკავკასიის კომისარიატსა და ოსმალეთის იმპერიას შორის დაიდო დროებითი ერზინჯანის შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც უნდა შემწყდარიყო საომარი მოქმედებები პირველი მსოფლიო ომის კავკასიის ფრონტზე, სადაც ერთამენთს ეომებოდნენ რუსეთის და ოსმალეთის იმპერიები. რუსეთის იმპერიის მიერ ოკუპირებულ ოსმალეთის ტერიტორიები უნდა გამხდარიყო სადემარკაციო ზონა. შეთანხმება ძალაში რჩებოდა საბოლოო სამშვიდობო ხელშეკრულების გაფორმებამდე. შეთანხმების რატოფიცირების შემდეგ კავკასია დატოვეს რუსმა სამხედროებმა, სადემარკაციო ზონასთან ოსმალეთის შეიარაღებული ძალების გარდა დარჩნენ მხოლოდ რამდენიმე ათასეული კავკასიელისგან (ძირითადად ქართველებისგან და სომეხებისგან) დაკომპლექტებული სამხედრო დაჯგუფებები.

1918 წლის თებერვალში ოსმალეთმა წამოიწყო სამხედრო ინტერვენცია კავკასიაში, რითაც დაარღვია ზემოთ ნახსენები ერზინჯანის შეთანხმება. მათ მალევე აიღეს ერზინჯანი და ტრაპიზონი, 12 მარტს ერზრუმში შესვლით კი ოსმალეთმა ფაქტობირვად მთლიანად აღიდგინა კონტროლი აღმოსავლეთ ანატოლიაზე (დასალვეთი სომხეთი), რომელზეც ერზინჯანის შეთანხმების გაფორმებამდე რუსეთის ჯარები იყვნენ განლაგებულნი.

1918 წლის 10(23) თებერვალს ამიერკავკასიის კომისარიატმა მოიწვია ამიერკავკასიის საკანონმდებლო წარმომადგენლობითი ხელისუფლების ორგანო — ამიერკავკასიის სეიმი. სეიმის პირველ სხდომაზე გაიმართა მწვავე დისკუსია ოსმალეთის მიერ საომარი მოქმედებების განახლების თაობაზე და ამიერკავკასიის მომავალზე. სომხური დელეგაცია მოითხოვდა, რომ ამიერკავკასია დარჩენილიყო რუსეთის შემადგენლობაში ეროვნული ავტონომიების სახით, ხოლო ოსმალეთთან მიმართებაში მოეთხოვა თურქებისგან, რომ მიეცათ აღმოსავლეთ ანატოლიის მოსახლეობისთვის თვითგამორკვევის შესაძლებლობა (აღმოსალვეთ ანატოლიაში იმ დროს ჭარბობდა სომხური მოსახლეობა), ქართული და აზერბაიჯანული დელეგაცია კი ამჯობინებდა, რომ ამიერკავკასია განცალკევებოდა რუსეთს და ოსმალეთთან საბოლოო სამშვიდობო შეთანხმება გაეფორმებინა. სომხური დელეგაციის შეუვალი პოზიციის გამო ამიერკავკასიის დამოუკიდებლობის გამოცხადება დროებით გადაიდო. პირველივე სხდომაზე სეიმმა მიიღო რეზოლუცია, რომლის მიხედვითაც, იგი უფლებამოსილად აცხადებდა თავს დაეწყო მოლაპარაკებები ოსმალეთთან, რომელიც მიზნად ისახავდა საბოლოო სამშვიდობო ხელშეკრულების გაფორმებას ოსმალეთთან პირველი მსოფლიო ომის დაწყების მომენტში არსებული საზღვრების აღსადგენად. მოლაპარაკებებზე სეიმს ასევე უნდა შეეცადა, რომ ოსმალეთს მიენიჭებინა აღმოსავლეთ ანატოლიის მოსახლეობისთვის თვითგამორკვევის უფლება.

1918 წლის 3 მარტს საბჭოთა რუსეთსა და გერმანიას, ავსტრია-უნგრეთს, ოსმალეთსა და ბულგარეთს შორის დაიდო საბოლოო საზავო შეთანხმება ბრესტ-ლიტოვსკში, რომლის მიხედვითაც, რუსეთი გამოეთიშა პირველ მსოფლიო ომს. ამ შეთანხმების საფუძველზე ოსმალეთმა მიიღო ბათუმის, ყარსისა და არდაგანის ოლქები. ამიერკავკასიის დელეგაციამ დაბლოკა ეს შეთანხმება, მაგრამ მიიღო მონაწილეობა ტრაპიზონში გამართულ მოლაპარაკებებზე ოსმალეთთან, სადაც ოსმალეთის დელეგაციამ მოითხოვა ამიერკავკასიის დელეგაციას, რომ ეღიარებინა ბრესტ-ლიტოვსკის ზავის პირობები და მშვიდობიანად გადაეცა მათთვის ბათუმის, ყარსისა და არდაგანის ოლქები. ოსმალეთის დელეგაციამ ასევე განაცხადა, რომ შემდეგში მხოლოდ იმ შემთხვევაში ითანამშრომლებდა ამიერკავკასიის დელეგაციასთან, თუ იგი დამოუკიდებლობას გამოაცხადებდა. ამიერკავკასიის სეიმმა ოსმალეთის მიერ წამოყენებული პირობების შესრულებას მასთან ომი არჩია. განსაკუთრებით ამას მოითხოვდნენ სეიმის ქართველი და სომეხი წევრები, აზერბაიჯანელი წარმომადგენლები კი თანახმა იყვნენ შეესრულებინათ ოსმალეთის მოთხოვნა, რადგან არცერთი სადავო ტერიტორია აზერბაიჯანს არ ეკუთვნოდა, გარდა ამისა მათ დელეგაციაში პანთურქული განწყობა შეიმჩნეოდა.

ოსმალეთის იმპერიის არმიას მოლაპარაკებების მიმდინარეობის პარალელურად საომარი მოქმედებები არ შეუჩერებია. მან 12 მარტს აიღო არზრუმი, 5 აპრილს – სარყამიში, 7 აპრილს – ვანი. 1(14) აპრილს მდინარე ჩოლოქთან ოსმალეთის ჯარი თავს დაესხა საქართველოს შეიარაღებული ძალებს. ამის შემდეგ, 2(15) აპრილს ოსმალეთის ჯარი შევიდა ბათუმის ოლქში. ოსმალეთის ზეწოლის შედეგად 9(22) აპრილს, ამიერკავკასიის სეიმმა მიიღო ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის დეკლარაცია. ამან ვერ შეაჩერა ოსმალეთის ექსპანსია. ამიერკავკასიის დელეგაცია უკვე თანახმა იყო ოსმალეთის მიერ წამოყენებული პირობების შესრულებაზე, 12(25) აპრილს სომხურმა და ქართველმა სამხედრო კორპუსებმა დატოვეს ყარსი, სადაც ოსმალეთის მეთერთმეტე დივიზია შევიდა, რითაც ფაქტობრივად დაკმაყოფილდა ოსმალეთის ყველა მოთხოვნა. მიუხედავად ამისა, ოსმალეთი აგრძელებდა შეტევას და აიღო ოზურგეთი და ახალციხე. სოფელ ვორონცოვკასთან სომხურმა და ქართულმა ძალებმა გამართეს პარტიზანული ბრძოლები, თუმცა ოსმალეთის ჯარმა მაინც მოახერხა მათი დამარცხება. ტიფლისამდე მათ მხოლოდ 20-25 კილომეტრი აშორებდათ.

მნიშვნელოვანი როლი ოსმალეთის სამხედრო ინტერვენციის შეჩერებაში ითამაშა გერმანიამ. 14(27) აპრილს კონსტანტინოპოლში გამართულ მოლაპარაკებებზე გერმანიის დელეგაციამ ოსმალეთს აიძულა გაეყოთ კავკასია გავლენის სფეროებად. საქართველო ამ მოლაპარაკებების შედეგად გერმანიის გავლენის სფეროში გადადიოდა. 28 აპრილს (11 მაისს) მოლაპარაკებები ამიერკავკასიის რესპუბლიკასა და ოსმალეთს შორის განახლდა ქალაქ ბათუმში. 1(14) მაისს საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ გერმანიის იმპერიას თხოვნით მიმართა, რათა მისი პროტექტორატის ქვეშ შესულიყო. სომხეთს და აზერბაიჯანს სხვა პოლიტიკური კურსი ჰქონდათ აღებული. ამის გამო 13(26) მაისს საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ მიიღო დეკლარაცია დამოუკიდებლობის შესახებ. ორი დღის შემდეგ სუვერენიტეტი მოიპოვეს სომხეთმაც და აზერბაიჯანმაც. ოსმალეთსა და ამიერკავკასიის სახელმწიფოებს შორის საზღვრები კვლავ დაუდგენელი რჩებოდა. 4 ივნისს ბათუმში გამართულ მოლაპარაკებებზე ქართულ, სომხურ და ოსმალურ დელეგაციებს შორის გადაწყდა, რომ საქართველო ოსმალეთს უთმობდა ბათუმის, ყარსის და არდაგანის ოლქებს, ასევე ახალქალაქის და ახალციხის მაზრებს; სომხეთი ოსმალეთს უთმობდა სურმალინსკის მაზრას, ასევე ალესანდროპოლის, შარურო-დარალაგეზსკის, ეჩმიაძინსკის და ერვენის მაზრების ნაწილს.

გერმანია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1918 წლის 14 მაისს საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ გერმანიის იმპერიას თხოვნით მიმართა, რათა მისი პროტექტორატის ქვეშ შესულიყო. გერმანიისთვის ხელსაყრელი იყო საქართველოს ტერიტორიაზე ძლიერი სახელმწიფოს ჩამოყალიბება, რომელიც საჭიროების შემთხვევაში მის მხარეს იბრძოლებდა და მას საჭირო ნედლეულით (ჭიათურის მანგანუმით) მოამარაგებდა. საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის გამოცხადების თანავე გერმანიაში გაჩნდა საქართველოში სამხედრო ექსპედიციის გამოგზავნის იდეა. 28 მაისს ფოთში გამართულ მოლაპარაკებებზე საქართველოსა და გერმანიას შორის დაიდო ექვსი შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც გადაწყდა საქართველოში გერმანიის საექსპედიციო მისიის გამოგზავნა, რომელსაც ოფიციალურად ევალებოდა საქართველოს არმიის საბრძოლო სწავლების ხელშეწყობა. 8 ივნისს ფოთს ეწვია მისიის პირველი ნაწილი კაპიტან იენო ედვარდ ფონ ეგან-კრიგერის მეთაურობით. ექსპედიციის ხელმძღვანელად დანიშნული ბავარიელი გენერალ-მაიორი ფრიდრიხ კრეს ფონ კრესენშტაინი 23 ივნისს ჩამოვიდა თბილისში თავისი შტაბით. მისიის ლეგაციის მდივანი იყო ფრიდრიხ შულენბურგი, რომელსაც ცარის რუსეთის დროს თბილისში გერმანიის იმპერიის კონსულად ჰქონდა ნამუშევარი, პირველი მსოფლიო ომისას კი ოსმალეთის ტერიტორიაზე მოქმედი ქართული ლეგიონის ერთ-ერთი მეთაური იყო. მისიაში ასევე შედიოდა გერმანიის ავღანური ექსპედიციიდან ცნობილი პროფესორი ერნესტ ცუგმაიერი. საქართველოს მხრიდან საექსპედიციო მისიასთან ურთიერთობა ხელისუფლებამ დაავალა სპეციალურ წარმომადგენელს, საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის წევრ დათა ვაჩნაძეს, გერმანიაში კი საქართველოს წარმომადგენლად გაიგზავნა გერმანიაში განათლებამიღებული დოქტორი ვლადიმერ ახმეტელი, მისი მდივანი იყო ალექსანდრე გოზალიშვილი, ხოლო სამხედრო ატაშე გიორგი კერესელიძე. შეთანხმების თანახმად, გერმანიამ მიიღო საქართველოს რესურსების შეუზღუდავი ექსპლუატაციის უფლება. მაისიდან სექტემბრამდე გერმანელებმა საქართველოდან გაიტანეს 30 მილიონი მარკის საფასურის მარგანეცი, სპილენძი, თამბაქო, პური, ჩაი, ხილი, ღვინო და სხვა.

გერმანიის სამხედრო დახმარება დაეხმარა საქართველოს ჩაეხშო ბოლშევიკთა აჯანყებები აფხაზეთში, ასევე გერმანიის დიპლომატიურმა დემარშმა შეაჩერა ოსმალეთის სამხედრო ინტერვენცია საქართველოში. საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და ოსმალეთის იმპერიას შორის ხელი მოეწერა ბათუმის საზავო ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც საქართველომ ოსმალეთს გადასცა ბათუმისა და ყარსის ოლქები, ახალქალაქისა და ახალციხის მაზრები. იგი გაუქმდა პირველი მსოფლიო ომში ოსმალეთის დამარცხების შემდეგ.

პირველ მსოფლიო ომში დამარცხების გამო გერმანია იძულებული გახდა შეეწყვიტა სამხედრო ექსპედიცია საქართველოში. 1919 წლის იანვარს გერმანულმა ჯარბმა ბოლომდე დატოვეს საქართველო. მისმა რაოდენობამ მაქსიმუმს, დაახლოებით 19 ათასს, 1918 წლის სექტემბერში მიაღწია. [2]

რუსეთი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საბჭოთა რუსეთმა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა აღიარა 1920 წლის 7 მაისს მოსკოვის ხელშეკრულების საფუძველზე. 1921 წლის 15 თებერვლას საქართველოს ტერიტორიაზე შეიჭრა წითელი არმია. 25 თებერვალს საბჭოელებმა ერთკვირიანი ბრძოლების შედეგად აიღეს ტფილისი და გამოაცხადეს საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნა. 17 მარტს წითელმა არმიამ სრულად დაამყარა კონტროლი საქართველოს ტერიტორიაზე. საქართველოს მთავრობამ დატოვა ქვეყანა და ემიგრაციაში გაემგზავრა.

სომხეთი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია : სომხეთ-საქართველოს ომი.

აზერბაიჯანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1919 წლის 16 ივნისს საქართველოს და აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის წარმომადგენლებმა ხელი მოაწერეს ერთობლივ თავდაცვით ხელშეკრულებას გენერალ ანტონ დენიკინის თეთრგვარდიელთა მოხალისეთა არმიის წინააღმდეგ. ამ ორ ქვეყანას შორის სადავო იყო ზაქათალის ოლქის კუთვნილების საკითხი. 1920 წლის 28 აპრილს ბაქო აიღო წითელმა არმიამ . გამოცხადდა აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შექმნა. აზერბაიჯანის დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ შეწყვიტა არსებობა.

საქართველოს ზაქათალის ოლქი გამოცხადებული ჰქონდა როგორც თავისი ტერიტორია, თუმცა აღნიშნულ მიწებს ვერ აკონტროლებდა. ბაქოს დაცემამდე ზაქათალის ოლქში აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხედრო შენაერთები იდგნენ. 1920 წლის 7 მაისს მოსკოვის ხელშეკრულების საფუძველზე საბჭოთა რუსეთმა საქართველოს დამოუკიდებლობა ცნო იმ საზღვრებში, რომლებზეც მას ჰქონდა პრეტენზია. თუმცა 12 მაისს რუსეთის მოთხოვნით ხელშეკრულებას დაემატა დამატებითი მუხლი, რომლის მიხედვითაც ზაქათალის ოლქის კუთვნილება უნდა დაედგინა ორმხრივ აზერბაიჯან-საქართველოს სასაზღვრო კომისიას. კომისიის შექმნის მიუხედავად, საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის საზღვარი დაუდგენელი დარჩა, ზაქათალის ოლქის კუთვნილება კი შემდგომში საბჭოთა ხელმძღვანელობამ გადაწყვიტა.

ბრიტანეთი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1918 წლის 30 ოქტომბერს ხელი მოეწერა მუდროსის დროებით საზავო ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც ოსმალეთის იმპერიის ჯარმა დატოვა ბათუმი და შავი ზღვის სხვა პორტები. 15 დეკემბერს ბათუმის პორტში შევიდა ბრიტანეთის სამხედრო-საზღვაო ძალების 5 გემი ბორტზე 15-20 ათასი ჯარისკაცით, რომლებიც ბათუმის ოლქში განლაგდნენ. ბრიტანეთის სამხედრო ადმინისტრაცია ოლქს აკონტროლებდა 1920 წლის 7 ივლისამდე, რის შემდეგაც იგი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ხელში გადავიდა.

ურთიერთობები საერთაშორისო ორგანიზაციებთან[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ერთა ლიგა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

საქართველოს დემოკრატიულმა რესპბულიკამ ერთა ლიგას ოფიციალური თხოვნით გაწევრიანებასთან დაკავშირებით პირველად მიმართა 1919 წლის მაისში. ერთა ლიგაში გაწევრიანება გახდებოდა საქართველოს სუვრენიტეტის გარანტი, თუმცა, ეს იდეა ვერ განხორციელდა. [3]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. საქართველოს ისტორია, XX საუკუნე,(რედაქტორი ვახტანგ გურული), თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, არტანუჯი, თბ., 2003, გვ. 77
  2. ქართულ-გერმანული ურთიერთობები 1918-1921 წლებში.
  3. საქართველო და ერთა ლიგა (საერთაშორისო ორგანიზაციების და საქართველოს ურთიერთობის ისტორიიდან).