სამოქალაქო ომი ტრაპიზონის იმპერიაში

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
(გადამისამართდა გვერდიდან სამოქალაქო ომი ტრაპიზონში)
Jump to navigation Jump to search
სამოქალაქო ომი ტრაპიზონის იმპერიაში
თარიღი 1340, 6 აპრილი1349, 22 დეკემბერი
მდებარეობა ხალდია
შედეგი ალექსი III დიდი კომნენოსი-ს იმპერატორად კურთხევა
მხარეები
ამიძანტარები
(ლაზური პარტია)
სქოლარები
(ბერძნული პარტია)
მეთაურები
ირინა პალეოლოგოსი
ანა კომნენოსი
იოანე III კომნენოსი
მიხეილ კომნენოსი
ალექსი III კომნენოსი

ტრაპიზონის სამოქალაქო ომი ან სამოქალაქო ომი ტრაპიზონის იმპერიაში13401349 წლებს შორის არსებული კონფლიქტთა მთელი რიგი სერია ტრაპიზონის იმპერიის სამეფო ტახტისთვის.

ტრაპიზონის სამოქალაქო დაპირისპირებაში რამდენიმე პარტია ჩამოყალიბდა:

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბასილის გარდაცვალება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1340 წლის 6 აპრილს, ბასილი დიდი კომნენოსის გარდაცვალების შემდეგ, იმპერიის მმართველობა ხელში ბიზანტიის იმპერატორის ანდრონიკე III-ის (1328–1341) არაკანონიერმა ქალიშვილმა, ირინა პალეოლოგოსმა ჩაიგდო ხელში. ირინა პალეოლოგოსი ბასილის კანონიერი ცოლი, ეჭვმიტანილი იყო ყოფილი იმპერატორის, ბასილის მკვლელობაში.[2] როგორც ჩანს, ის წინასწარ ემზადებოდა ამგვარი მოვლენების განვითარებისთვის და ერთგული პარტიის მეშვეობით მალევე იმპერატორად ეკურთხა. ირინამ მომხრე ამიძანტარების და სხვა ცნობილი არისტოკრატების მეშვეობით იმპერიაში ძალაუფლების კონსოლიდაციას შეეცადა. ამიძანტარების დაწინაურებამ სქოლარების უკმაყოფილობა გამოიწვია, რომელსაც დიდი ხნის უთანხმოება გააჩნდა ამიძანტარების კლანთან. ორივე პარტია იმპერატორს საკუთარი სოციო-პოლიტიკური შეხედულებების უპირატესობას უმტკიცებდა.[3] საბოლოოდ სქოლარების პარტია აჯანყდა. სქოლარებს მიზომატები, დორანიტები, კავასიტები და იმპერიის სხვა ცნობილი საგვარეულოები მიემხრნენ. სწორედ ამგვარ ვითარებში იმპერატორის მხარე დაიკავა ამიძანტარების პარტიამ.

ქალაქ ტრაპიზონის გეგმა. (შუა საუკუნეები)

აჯანყებულებს წარმოადგენდა ადგილობრივი არქონტები, დიდი სტრატოპედარხის სებასტოს ჭანიხიტის მეთაურობით, ეს უკანასკნელები საკუთარ თავს ადგილობრივი უფლების მცველებად მიიჩნევდნენ თავს. მათვის მიუღებელი იყო დედოფალი ირინას ძალაუფლებაში ყოფნა და მას კონსტანტინოპოლელ დამპყრობლად აღიქვამდნენ. თავიდან აჯანყებულები წმ. ევგენიოსის მონასტერში გამაგრდნენ, რომელიც თანდათან აჯანყებულთა მთავარ ცენტრად გადაიქცა. ამავე დროს, იმპერატორმა ამიძანტარების მეშვეობით კონტროლი ქალაქის ნავსადგურსა და ციტადელზე დაამყარა. აჯანყება საბოლოოდ 1340 წლის 2 ივლისს დასრულდა, როდესაც ლიმნიის დიდი დუქსი იოანე ევნუხი, იმპერატორის მხარდასაჭერად კონსტანტინოპოლიდან ტრაპზონში ჩამოვიდა. ის საიმპერატორო არმიას შეუერთდა და ერთობლივი ძალებით ცეცხლის ალში გახვიეს ევგენიოსის მონასტერი. სქოლარები დამარცხნენ, მათი ლიდერები დაატყვევეს და ლიმნიის ციხეში გამოკეტეს, მომდევნო წელს ზოგიერთი მათგანი სიკვდილით დასაჯეს.

ნათელი გახდა, რომ ძლიერი მეორე ნახევრის გარეშე, ირინა ვეღარ შეძლებდა პოზიციების დიდი ხნით შენარჩუნებას; ამ მოტივით ირინა ცოლად გაყვა მისი იმპერიის ერთ-ერთ მოხელეს, დიდ დომესტიკოსს. ამის შემდეგ ის შეუდგა მოწინააღმდეგეების დევნას. სწორედ ეს მოვლენა გახდა მიზეზი მისი ძველი მოწინააღმდეგეებისთვის, რომლებმაც თავის დროზე მოახერხეს ევგენიოსის კატასტროფისთვის თავი დაეღწიათ, ხელში ისევ აეღოთ იარაღი და იმპერია ახალ კონფლიქტში გაეხვიათ.

ანა კომნენოსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კიდევ ერთი ქალი, რომელიც ტრაპიზონის სამეფო ტახტზე გამოთქვამდა პრეტენზიას, უფრო უკეთესი ლეგიტიმაციით ვიდრე ირინა, იმპერატორი ალექსი II-ის უფროსი ქალიშვილი ანა კომნენოსი იყო, რომელიც აქამდე საზოგადოებისგან გარიყული ცხოვრობდა. ოპოზიციამ შეძლო დაერწმუნებინა ის, რომ თავი დაეღწია სამონაზვნო სამოსს და თავი შეეფარა ლაზიას (ჭანეთს), სადაც ის მოგვიანებით იმპერატორად აკურთხეს. 1341 წლის 17 ივლისს, ადგილობრივი ლაზი მეომრებისა და საქართველოს მეფის გიორგი V ბრწყინვალის (1314–1346) მხარდაჭერით, დედოფალმა ანამ ტრაპიზონი ტრიუმფით დაიკავა. ერთის მხრივ ამიძანტარების და მეორეს მხრივ ლაზთა და ჭანთა რჩეული და ასევე ტრაპიზონის იმპერიის მოსახლეობის სურვილით ის დედაქალაქში იმპერატორად აკურთხეს.[4] ამიძანტარების მიერ ძალაუფლების გამყარებამ, სქოლარები და სხვა მოწინააღმდეგე საგვარეულოები ძლიერ შეაშფოთა და მათ უკვე ახალი იმპერატორის დამხობისთვის დაიწყეს მზადება.

ტრაპიზონის იმპერიის საზღვრები და მეზობელი სახელმწიფოები, 1400-იან წლები.

1341 წლის 30 ივლისს მიხეილ კომნენოსი, იოანე II კომნენოსის მეორე შვილი, ბიზანტიის იმპერატორის იოანე VI კანტაკუზენის მხარდაჭერით, გენერალ-კაპიტამ ნიკიტა სქოლართან და გრიგოლ მიზომატთან ერთად, ბიზანტიის სამხედრო ფლოტით, კონსტანტინოპილიდან ტრაპიზონის იმპერიაში ჩავიდა. ჩამოსვლის მიზანი ყოფილი იმპერატორის, ირინას ცოლად მოყვანა და მის მეშვეობით იმპერიის ტახტის ხელში ჩაგდება იყო.[5] ტრაპიზონელი წარჩინებულები და მეტროპოლიტი აკაკი მიხეილს ზეიმით შეეგება, ტახტის ახალმა პრეტენდენტმა ერთგულების ფიცი არისტოკრატიბისა და იმპერიის ზოგიერთი მოხელისგან მიიღო. რის შემდეგაც მათ მიხიეილის ტრაპიზონის საიმპერატორო სასახლეში საკორონაციო ცერემონიისთვის მომზადება დაიწყეს. გამთენიისას სიტუაცია რადიკალურად შეიცვალა, დედოფალი ანას მომხრეები მთელი ღამის განმავლობაში ემზადებოდნენ კონსტანტინოპოლიდან ახლად ჩამოსული ავანტიურისტების გეგმების აღსაკვეთავად. მათ შეძლეს მიხეილის შეპყრობა და მისი უნიეს, შემდეგ ლიმნიის ციხესიმაგრეში გამოკეტვა. ლაზებმა ბიზანტიური ფლოტები შეიპყრეს და სამი დღის შემდეგ ირინა ფრანკთა ფლოტით კონსტანტინოპოლში გაგზავნეს. ლაზური არისტოკრატია მთელს იმპერიაში უკვე ერთადერთ ძალას წარმოადგენდა და იმპერატორი ანას მეშვეობით იმპერიის მართველობაშიც იღებდნენ მონაწილეობას.

იოანე III კომნენოსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ნიკიტა სქოლარმა, ბერძნული პარტიის მხედართმთავარმა, რომელიც ბიზანტიის იმპერიასთან პოლიტიკურ კავშირს განიხილავდა, როგორც საიმედო გარანტს ტრაპიზონში სამოქალაქო წესრიგის დასამყარებლად, გადაწყვიტა კიდევ ერთხელ ეცადა მოწინააღმდეგე პარტიის დამარცხება. ნიკიტა სქოლარი კონსტანტინე დორანიტთან, ძმებთან გრიგოლ და მიხეილ მიზომატთან და სხვებთან ერთად, ვენეციური ფლოტით გაემგზავრა კონსტანტინოპოლში, სადაც მათ იოანე კომნენოს, ტრაპიზონის ყოფილი იმპერატორის მიხეილის ვაჟს შეხვდნენ და მას ტრაპიზონის იმპერიის ტახტი შესთავაზეს, რაზეც ეს უკანასკნელი უმალ დასთანხმდა. ექსპედიცია ბიზანტიის იმპერიის ყოველგვარი ღია მხარდაჭერის გარეშე განხორციელდა. 1342 წელს ისინი ტრაპიზონში დაბრუნდნენ. მეამბოხეებმა სასტიკი ბრძოლის შემდეგ აიღეს დედაქალაქი და დედოფალი ანა სასახლეში შეიპყრეს. მომავალში შესაძლო აჯანყებების ასაცილებლად ანა იქვე მოაშთვეს. 1342 წლის 4 სექტემბერს იოანე III კომნენოსი ტრაპიზონში ჩამოვიდა და ქრისოკეფალოსის ეკლესიაში იმპერატორად აკურთხეს. სქოლარების პარტიამ, რომელიც იოანეს თავიდანვე უჭერდა მხარს, ძალაუფლების ხელში ჩაგდებისთანავე ლაზური არისტოკრატიის მნიშვნელოვანი ნაწილი, მათ შორის ამიძანტარები, სიკვდილით დასაჯა.

მიხეილ კომნენოსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

არისტოკრატებმა რომლებმაც იოანე III ტახტზე აიყვანეს, თანდათან მის მიმართ უკმაყოფილებას იჩენდნენ. ნიკიტამ მიხეილი ლიმნიის ციხიდან გაათავისუფლა და 1344 წლის მაისში ის ტახტზე აიყვანა, ხოლო იოანე წმ. საბას მონასტერში ბერად აღკვეცა. სანაცვლოდ მიხეილმა ნიკიტას დიდი დუქსის ტიტული უბოძა და სქოლართა პარტიის დანარჩენი წევრებიც დააწინაურა. იმპერიის ორი უმნიშვნელოვანესი პოლიტიკური პარტია, რომლებიც ერთმანეთის მიმართ დაპირისპირებული ლაზებისა და ბერძნებისაგან შესდგებოდა, აქტიურად ცდილობდა იმპერიის ცენტრალური თუ ადგილობრივი ხელისუფლების ხელში ჩაგდებას. მათი ეს დაპირისპირება იმპერიის მაშტაბით გაუთავებელ კონფლიქტების წყაროდ იქცა. მიხეილმა ძალაუფლებას ორივე პარტია ჩამოაშორა. ის განსაკუთრებულად გაუსწორდა ლაზური პარტიის წევრებს, რაშიც მნიშვნელოვანი წვლილი ბერძნულმა პარტიამ შეიტანა. ბერძნულმა პარტიამ საბოლოოდ მოახერხა იმპერიაში ყველა მნიშვნელოვანი თანამდებობის ხელში ჩაგდება და ძალაუფლების მონოპოლიზაცია.

სქოლარების დაწინაურებამ ტრაპიზონელი მოსახლეობის უკმაყოფილება გამოიწვია, რომლებიც მალევე აჯანყდნენ ოლიგიარქიის წინააღმდეგ. 1345 წლის, ნოემბერში იმპერატორმა ნიკიტა, პარტიის სხვა წევრებთან ერთად დაატყვევა.[6] ხანში შესულმა იმპერატორმა მოგვიანებით ნიკიტა ისევ გაათავისულფა და 1349 წლის, 13 დეკემბერს თანამდებობაზეც აღადგინა. 22 დეკემბერს, ნიკიტა იმპერატორიის წინააღმდეგ აჯანყდა და ტახტზე იოანე, ბასილის ძე აიყვანა, რომელიც ტახტზე ალექსი III-ის სახელით ავიდა.

ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. (თურქული) Zehiroglu, Ahmet M. ; "Trabzon Imparatorlugu" 2016 (ISBN 978-605-4567-52-2 ; გვ.159-210
  2. (ინგლისური) Miller, W., „Trebizond. The Last Greek Empire“ (ლონდონი 1926), გვ. 46.
  3. (ბერძნული) Λυμπερόπουλος, B., O Bυζαντινός Πόντος. H αυτοκρατορία της Tραπεζούντας (Αθήνα 1999), p. 138.
  4. (ინგლისური) ლაზების და ჭანების შესახებ დამატებითი ინფორმაციისთვის, იხილეთ Bryer, A., “Some notes on the Laz and the Tzan (1) (2)”, Bryer, A., People and Settlement in Anatolia and the Caucasus, 800-1900 (VR, London 1988), გვ. 161-168 (=1), 174-195 (=2). ისინი იყვნენ პონტოს რეგიონის ადგილობრივი მოსახლეობა, კოლხების და მაკრონების შთამომავლები. ისინი ხშირად ერეოდნენ ტრაპიზონის იმპერიის პოლიტიკურ საკითხებში.
  5. (ბერძნული) Χρύσανθος, μητροπολίτης Τραπεζούντος (Chrysanthos of Trebizond), "Η Εκκλησία της Τραπεζούντος" Αρχείον Πόντου 4-5, (1933), pp. 241-242.
  6. (ინგლისური) Miller, Trebizond, p. 53