სამეფო კოლობუსი
| სამეფო კოლობუსი | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
.jpg) | |||||||||||||||
| მეცნიერული კლასიფიკაცია | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
| ლათინური სახელი | |||||||||||||||
| Colobus polykomos Zimmermann, 1780 | |||||||||||||||
| დაცვის სტატუსი | |||||||||||||||
 IUCN 3.1 Endangered : 5144 | |||||||||||||||
| სამეფო კოლობუსის გავრცელების არეალი | |||||||||||||||
 | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
სამეფო კოლობუსი (ლათ. Colobus polykomos), აგრეთვე ცნობილი როგორც დასავლური შავ-თეთრი კოლობუსი, — ანთრისებრთა ოჯახის კოლობუსების (Colobus) გვარის ცხვირვიწრო მაიმუნის სახეობა. იგი ბინადრობს დასავლეთ აფრიკის დაბლობ და მთის ტროპიკულ წვიმის ტყეებში.
მისი გავრცელების არეალი მოიცავს სენეგალიდან კოტ-დ’ივუარამდე გადაჭიმულ ტერიტორიას, მათ შორის გვინეა-ბისაუს, გვინეას, სიერა-ლეონესა და ლიბერიას.
სამეფო კოლობუსი კოლობუსების გვარის ექვსი სახეობიდან ერთ-ერთია და შავ-თეთრი კოლობუსების ჯგუფში ყველაზე დასავლეთით გავრცელებული სახეობაა აფრიკის კონტინენტზე. იკვებება ძირითადად ფოთლებით, თუმცა ასევე ჭამს ნაყოფსა და ყვავილებს. მიუხედავად იმისა, რომ ხეზე მცხოვრები ცხოველია, საკვების მოპოვებისას ხშირად მიწაზეც ჩამოდის. ცხოვრობს მცირე ჯგუფებად, რომლებიც ჩვეულებრივ შედგება 3–4 დედლის, 1–3 მამრისა და მათი შთამომავლობისაგან. ჯგუფები ერთმანეთს ტერიტორიების დამცავი ხმოვანი სიგნალებით აშორებენ.[1]
ტაქსონომია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სამეფო კოლობუსი 1780 წელს აღწერა გერმანელმა ბუნებისმეტყველმა ებერჰარდ ავგუსტ ვილჰელმ ფონ ციმერმანმა. სახეობა მიეკუთვნება ანთრისებრთა ოჯახს, კოლობინების ქვეოჯახსა და კოლობუსების გვარს.
გვარის სახელწოდება Colobus მომდინარეობს ბერძნული სიტყვიდან κολοβός („დასახიჩრებული“, „შემოკლებული“), რაც აღნიშნავს კოლობუსებისთვის დამახასიათებელ ძლიერ შემცირებულ ცერა თითს. სახეობის სახელწოდება polykomos ბერძნული წარმოშობისაა: poly ნიშნავს „მრავალს“, ხოლო komos — „მხიარულ მსვლელობას“ ან „გალობას“.
შესაძლო ქვესახეობა Colobus polykomos dollmani ზოგიერთ ავტორს გამოყოფილი აქვს, თუმცა, სავარაუდოდ, იგი ჰიბრიდია თეთრფეხა კოლობუსთან (Colobus vellerosus).[2]
აღწერა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სამეფო კოლობუსის მამრის სხეულის სიგრძე (თავიდან ტანის ბოლომდე) საშუალოდ 67 სანტიმეტრს აღწევს, ხოლო კუდის სიგრძე 63-დან 90 სანტიმეტრამდე მერყეობს. დედალი ზომით ოდნავ მცირეა. მამრის საშუალო მასა 9,9 კგ-ია, ხოლო დედლის — 8,3 კგ.
სამეფო კოლობუსის სხეული მთლიანად შავია. ახასიათებს გრძელი კიდურები და თითები, ხოლო კუდი თეთრი ფერისაა. სახის ირგვლივ აქვს ვერცხლისფერი ბეწვის არშია, ხოლო მხრებზე — გრძელი თეთრი „ეპოლეტები“.
გვარის სხვა წარმომადგენლებისგან იგი გამოირჩევა თეთრი შეფერილობის განლაგებით. თეთრი ბეწვი მხოლოდ ულვაშების, მკერდისა და კუდის არეში აქვს, ხოლო კუდი არ მთავრდება სხვა შავ-თეთრი კოლობუსებისთვის დამახასიათებელი დიდი ფუნჯისებრი კონით.[3]
გავრცელება და საბინადრო გარემო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სამეფო კოლობუსი ბინადრობს დაბლობ და მთის წვიმის ტყეების ეკოსისტემებში. მისი გავრცელების არეალი შეზღუდულია დასავლეთ აფრიკის შედარებით მცირე რეგიონით, რომელიც კოტ-დ’ივუარიდან გამბიამდე ვრცელდება. სახეობა ასევე გვხვდება სენეგალში, გვინეა-ბისაუში, გვინეაში, სიერა-ლეონესა და ლიბერიაში.
სამეფო კოლობუსის ბუნებრივი საბინადრო გარემოს მნიშვნელოვანი ნაწილი ადამიანის საქმიანობის შედეგად განადგურდა და მის ადგილას მეორეული ტყეები განვითარდა. მისი გავრცელების რეგიონს ახასიათებს მკვეთრად გამოხატული მშრალი სეზონი და წელიწადში ორი წვიმიანი პერიოდი. ტყეებში, სადაც ეს სახეობა ბინადრობს, დომინირებს პარკოსანთა (Fabaceae) ოჯახის ხეები.[4]
ქცევა და ეკოლოგია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სამეფო კოლობუსის რაციონის ძირითად ნაწილს ხეების ფოთლები შეადგენს, თუმცა სეზონის მიხედვით იგი ასევე იკვებება ნაყოფითა და ყვავილებით. საკვების მოსაპოვებლად ზოგჯერ მიწაზეც ჩამოდის, თუმცა, როგორც წესი, გადაადგილდება დაახლოებით 500 მეტრის დიამეტრის საკვების საძიებო მარშრუტის ფარგლებში. სახეობა ცხოვრობს მცირე სოციალურ ჯგუფებად, რომლებიც, ჩვეულებრივ, შედგება არაუმეტეს ოთხი დედლისა და ერთიდან სამ მამრამდე. დედლები ერთმანეთთან მჭიდრო სოციალურ კავშირებს ინარჩუნებენ, მაშინ როდესაც მამრები იშვიათად ურთიერთობენ და ძირითადად დომინირების დემონსტრირებას ცდილობენ. ოჯახურ ჯგუფს შეიძლება ტოვებდნენ მხოლოდ მამრები ან ორივე სქესის ინდივიდები.
ჯგუფის საშუალო საცხოვრებელი ტერიტორია დაახლოებით 22 ჰექტარს მოიცავს და ნაწილობრივ შეიძლება მეზობელი ჯგუფების ტერიტორიებსაც ემთხვეოდეს. ერთი და იმავე სახეობის ჯგუფები ერთმანეთს იშვიათად ხვდებიან, თუმცა შეხვედრის შემთხვევაში მამრები აგრესიულ დემონსტრაციულ ქცევას ავლენენ. ტერიტორიული ხმოვანი სიგნალები აგრესიის ერთ-ერთი ძირითადი ფორმაა, თუმცა ისინი ჯგუფის წევრებისათვის მტაცებლების შესახებ გამაფრთხილებელ სიგნალადაც გამოიყენება. ტყვეობაში სამეფო კოლობუსის სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა დაახლოებით 23,5 წელია, ხოლო ბუნებრივ გარემოში, სავარაუდოდ, 30 წლამდე ცოცხლობს.[5]
გამრავლება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
სამეფო კოლობუსი მრავლდება როგორც ერთი მამრისა და რამდენიმე დედლისგან შემდგარ (პოლიგინიური), ისე რამდენიმე მამრისა და რამდენიმე დედლისგან შემდგარ (პოლიგინანდრიული) ჯგუფებში. ზოგიერთ პოპულაციაში შთამომავლობა მთელი წლის განმავლობაში იბადება, ხოლო სხვებში დაბადებები მშრალ სეზონს უკავშირდება. მაკეობის საშუალო ხანგრძლივობა 175 დღეა, ხოლო დედალი, საშუალოდ, ერთ ნაშიერს ყოველ 20 თვეში შობს. როგორც მამრები, ისე დედლები სქესობრივ სიმწიფეს დაახლოებით 730 დღის, ანუ 2 წლის ასაკში აღწევენ. ნაშიერზე ზრუნვა მთლიანად დედალს ეკისრება — იგი კვებავს მას რძით, უვლის, იცავს და ატარებს, რადგან დაბადების შემდეგ ახალშობილს დამოუკიდებლად გადაადგილება ჯერ არ შეუძლია.[6]
სტატუსი და დაცვა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
სამეფო კოლობუსს ზომიერი გავრცელების არეალი აქვს. წარსულში იგი დასავლეთ აფრიკაში ფართოდ გავრცელებული და საკმაოდ მრავალრიცხოვანი სახეობა იყო, თუმცა ბოლო რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში მისი რიცხოვნება მნიშვნელოვნად შემცირდა. პოპულაციის კლების მთავარი მიზეზი ნადირობაა, რომელიც როგორც ინდივიდების რაოდენობას ამცირებს, ისე პოპულაციებს ერთმანეთისგან იზოლირებულად აქცევს. XIX საუკუნეში სამეფო კოლობუსზე განსაკუთრებით მისი ბეწვის გამო ნადირობდნენ. სახეობისთვის დამატებით საფრთხეს წარმოადგენს ტყის ჰაბიტატების ხარისხისა და ფართობის შემცირება. იგი ძირითადად პირველადი ტყეებით არის შეზღუდული, თუმცა ზოგჯერ მეორეულ ტყეებშიც გვხვდება. ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირის (IUCN) შეფასებით, სამეფო კოლობუსი გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობაა (Endangered, EN).
დაცვითი ღონისძიებები, ძირითადად, ჰაბიტატების მართვასა და მათი შემდგომი დეგრადაციისა და განადგურების თავიდან აცილებაზეა ორიენტირებული. გარდა ამისა, სახეობა რამდენიმე ევროპულ ზოოპარკში მონაწილეობს ზოოპარკებისა და აკვარიუმების ევროპული ასოციაციის (EAZA) ex situ გამრავლების პროგრამაში, რომელიც ტყვეობაში მისი გენეტიკური მრავალფეროვნების შენარჩუნებასა და გრძელვადიან დაცვას ისახავს მიზნად.[7]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Gonedelé Bi, S.; Koné, I.; Matsuda Goodwin, R.; Alonso, C.; Hernansaiz, A.; Oates, J. F. (2020). „Colobus polykomos“. IUCN Red List of Threatened Species. 2020.
- ↑ Colobus polykomos (Zimmermann, 1780). ციტირების თარიღი: 2026-08-05
- ↑ Kingdon, Jonathan (2015). The Kingdon Field Guide to African Mammals, 2, Bloomsbury Publishing, გვ. 112. ISBN 978-1-4729-2531-2.
- ↑ Landes, Devon. (2000)Colobus polykomos (King Colobus). University of Michigan Museum of Zoology. ციტირების თარიღი: 2026-08-05
- ↑ Minhós, Tania; Chikhi, Lounès; Sousa, Cláudia; Vicente, Luis M.; Ferreira da Silva, Maria; Heller, Rasmus; Casanova, Catarina; Bruford, Michael W. (2016). „Genetic consequences of human forest exploitation in two colobus monkeys in Guinea-Bissau“. Biological Conservation. 194: 194–208. doi:10.1016/j.biocon.2015.12.019.
- ↑ King Colobus. Zootierliste. ციტირების თარიღი: 17 October 2023
- ↑ EAZA Ex-situ Programme overview. European Association of Zoos and Aquaria (1 July 2023). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 15 August 2023. ციტირების თარიღი: 17 October 2023