საიდ აჰმადი

საიდ აჰმად
უზბეკ. Saidahmad Husanxoʻjaev
დაბადების თარიღი	10 ივნისი, 1920
დაბადების ადგილი	ტაშკენტი, უზბეკეთის სსრ
გარდაცვალების თარიღი	5 დეკემბერი, 2007 (87 წლის)
გარდაცვალების ადგილი	ტაშკენტი, უზბეკეთი
საქმიანობა	მწერალი, დრამატურგი
ენა	უზბეკური ენა
ეროვნება	უზბეკი
მოქალაქეობა	სსრკ → უზბეკეთი
ალმა-მატერი	Tashkent Pedagogical University
ჯილდოები	Hero of Uzbekistan, Order of Friendship, Order of Outstanding Merit, Q21660853?, ლენინის ორდენი, ხალხთა მეგობრობის ორდენი, Shukhrat medal, საპატიო ნიშნის ორდენი და მედალი „შრომითი წარჩინებისათვის“
მეუღლე	საიდა ზუნნუნოვა
საიდ აჰმადი ვიკისაწყობში

საიდ აჰმადი — (10 ივნისი 1920, ტაშკენტი, უზბეკეთის სსრ — 5 დეკემბერი 2007, ტაშკენტი, უზბეკეთი) — უზბეკი საბჭოთა მწერალი და დრამატურგი. მას მიენიჭა წოდებები „უზბეკეთის გმირი“ (1999), „უზბეკეთის ხალხის მწერალი“, „უზბეკეთის დამსახურებული არტისტი“, აგრეთვე იყო ორდენების „Buyuk xizmatlari uchun“ („განსაკუთრებული დამსახურებისთვის“) და „Doʻstlik“ („მეგობრობა“) კავალერი.

ბიოგრაფია და ადრეული წლები

საიდ აჰმადი (10 ივნისი 1920) დაიბადა ტაშკენტის ქალაქის სამარყანდ-დარვაზას მაჰალაში. გარკვეული დროის განმავლობაში სწავლობდა ნიზამის სახელობის პედაგოგიურ ინსტიტუტში, 1941 წელს კი მუშაობას იწყებს ჟურნალ „Mushtum“-ში.

1942–1943 წლებში დასაქმებული იყო რესპუბლიკურ რადიოში, 1943–1947 წლებში — გაზეთ „Qizil Oʻzbekiston“-ში, ხოლო 1948–1950 წლებში — ჟურნალ „Sharq Yulduzi“-ში. იგი ასევე იყო „Oʻzbekiston xalq yozuvchisi“ („უზბეკეთის ხალხის მწერალი“) და სახელმწიფო პრემიების ლაურეატი.

შემოქმედება

აჰმადის პროზაული მემკვიდრეობა მოიცავს მოთხრობებს: „Choʻl burguti“, „Lochin“, „Boʻston“, „Toʻyboshi“, „Jimjitlik“, „Turnalar“, „Hayqiriq“, „Alla“, „Muhabbatning tugʻilishi“, „Qorakoʻz Majnun“. სხვა ნაწარმოებებში — „Sobiq“, „Qoplon“, „Oʻrik domla“, „Mening doʻstim Babbaev“, „Muzey“, „Boʻri ovi“, „Xandon pista“ და სხვ. — ავტორი ამხელს ადამიანის ხასიათის სუსტი მხარეებსა და ადამიანურ ურთიერთობათა სირთულეებს.

სოფლის ცხოვრებას მიეძღვნა მისი მოთხრობები „Qadrdon dalalar“ (1949) და „Hukm“ (1958). რომანთა შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია ტრილოგია „Ufq“, რომელშიც შედის ნაწარმოებები „Qirq besh kun“, „Hijron kunlari“ (1964) და „Ufq boʻsagʻasida“ (1969). ამ ციკლში აღწერილია რიგითი ადამიანების ბედისწერა ეპოქალურ რყევებსა და სოციალური გარდატეხების ფონზე.

რომანი „Jimjitlik“ (1988) მოგვითხრობს მარტოსული მგზავრის შინაგან ბრძოლასა და სულიერ ძიებაზე. პიესები და სცენარისათვის დაწერილი ტექსტები, მათ შორის „Sherzod va Gulshod“ (1945), „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ (1976) და „Kuyov“ (1986), ბავშვებისა და მოზარდების ცხოვრების მრავალფეროვან სამყაროს ასახავს.

შემოქმედება უზბეკეთის დამოუკიდებლობის წლებში

უზბეკეთის დამოუკიდებლობის წლებში საიდ აჰმადმა განსაკუთრებით აქტიურად დაიწყო ლირიკული მცირე პროზის წერა. 1990-იან წლებში გამოიცა მისი მოთხრობების კრებულები „Xandon Pista“ (1994) და „Bir oʻpichning bahosi“ (1995), ხოლო მოგვიანებით — წიგნები „Yoʻqotganlarim va topganlarim“ (1998), „Qorako'z Majnun“ (2001) და „Kiprikda qolgan tong“ (2003). 2000 წელს გამოიცა აგრეთვე სამტომეული „Tanlangan asarlari“ („შერჩეული ნაწარმოებები“). ნაწარმოებში „Yoʻqotganlarim va topganlarim“ („დაკარგულები და ნაპოვნები“) ავტორი ფართოდ освიტარებს ისეთი უზბეკი მწერლებისა და პოეტების ცხოვრებასა და შემოქმედებას, როგორებიც არიან გაფურ გულომი, ოიბეკი, მირტემირი, შაიხზოდა, საიდა ზუნნუნოვა და სხვანი.

მოთხრობებში „Qorako'z Majnun“, „Ot bilan suhbat“ („საუბარი ცხენთან“) და „Azroil oʻtgan yoʻllarda“ ავტორი აბრუნდება რთული ისტორიული ეპოქის პირად მეხსიერებაში, სადაც ერთმანეთში იწნულება დროის დრამა და ინდივიდუალური ტრაგედია. მის შემოქმედებაში მნიშვნელოვანია ტექსტებიც „Borsa kelmas darvozasi“, „Taqdir, taqdir...“, „Oftoboyim“, რომლებიც მწერლის ცხოვრების გზას, შემოქმედებით ევოლუციასა და ეპოქის საზრისს აანალიზებენ.

აჰმადი მოღვაწეობდა ფელიეტონის ჟანრშიც. 1947 წელს იგი რეპრესიებს დაექვემდებარა და „ხალხის მტრის“ იარლიყი მიეღო. სტალინის გარდაცვალების შემდეგ მწერალი რეაბილიტირდა. მისი კომედიები „Kelinlar qoʻzgʻolони“ და „Kuyov“ დღემდე იდგმება უზბეკეთის ეროვნული აკადემიური დრამატული თეატრის სცენაზე, ხოლო „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ უცხოურ ქვეყნების თეატრებშიც მრავლად არის დადგმული. „Ufq“-ის მოტივებზე შექმნილ დრამებზე დაყრდნობით გადაიიღეს მხატვრული ფილმები, მათ შორის „Muhabbat mojarosi“ („სიყვარულის კონფლიქტი“, 1970) სტუდია „Oʻzbekfilm“-ში და სხვა კინონამუშევრები.

ჯილდოები და პრემიები

• უზბეკეთის გმირი (25 აგვისტო 1999)
• ჰამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია (1977)
• განსაკუთრებული დამსახურებისთვის ორდენი (26 აგვისტო 1997)
• „Doʻstlik“-ის (მეგობრობის) ორდენი (8 ივნისი 1995)
• „დიდების“ მედალი (*Medal of Fame*) (25 აგვისტო 1994)
• ლენინის ორდენი (25 თებერვალი 1991)
• ხალხთა მეგობრობის ორდენი (9 ივნისი 1980)
• საპატიო ნიშნის ორდენი
• „შრომითი სიბეჯითს“ მედალი (18 მარტი 1959)
• „უზბეკეთის ხალხის მწერალი“ (9 ივნისი 1980)
• უზბეკეთის დამსახურებული არტისტი

გარდაცვალება

საიდ აჰმადი გარდაიცვალა 5 დეკემბერი 2007 წელს, 87 წლის ასაკში.

ლიტერატურული სტილი და მემკვიდრეობა

საიდ აჰმადის ადგილი XX საუკუნის უზბეკურ ლიტერატურაში განსაკუთრებულია: იგი ერთგვარ „ხიდად“ მიიჩნევა კლასიკური, საბჭოთა ეპოქის პროზასა და დამოუკიდებლობისშემდგომ ლიტერატურას შორის. ლიტერატურულ კვლევებში ავტორის შემოქმედება ხშირად განიხილება როგორც მაგალითი იმისა, თუ როგორ შეიძლება ენის მდიდარი სალაპარაკო ფენა, იუმორი და ფსიქოლოგიური სიღრმე შერწყმული იყოს სოციალურ-ეთიკურ პრობლემატიკასთან და ეპოქის კრიტიკულ ხედვასთან.

კრიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ საიდ აჰმადის პროზის ერთ-ერთი მთავარი თავისებურება „ცოცხალი მეტყველებაა“ — დიალოგებში მკითხველი ადვილად ცნობს ტაშკენტის მაჰალების, ბაზრების, სოფლებისა და სამუშაო კოლექტივების რეალურ ენას, აფორიზმებს და ხალხურ იუმორს. ამავე დროს, მწერალი არ კმარა ყოფითი სურათების აღწერით: მოთხრობებსა და რომანებში („Qadrdon dalalar“, „Hukm“, ტრილოგია „Ufq“) პერსონაჟის შინაგანი კონფლიქტი, პასუხისმგებლობის გრძნობა, სინდისის ტანჯვა და არჩევანის დრამა ცენტრალურ ადგილს იკავებს.

ტრილოგიაში „Ufq“ აჰმადი გვიჩვენებს უბრალო ადამიანების ბედისწერას კოლექტივიზაციის, ომისა და ომისშემდგომი გარდატეხების ფონზე. მკვლევართა აზრით, ავტორი დასჯერდებოდა მხოლოდ „ეკრანულ“ პათოსს, რომ ემხრობოდა ოფიციალურ იდეოლოგიას, მაგრამ ამის ნაცვლად აქცენტს აკეთებს ოჯახის, მიწისა და „კარიბჭის“ (სხეულის სიმბოლური სივრცე, მაჰალა, ეზო) დაცვაზე, როგორც ადამიანის ღირსების ბოლო საყრდენზე. პერსონაჟების უმეტესობა არც გმირადაა და არც ღალატის სქემის ერთმნიშვნელოვანი მატარებელი; ისინი ყოველდღიური შეცდომებითა და მცირე გმირობით „ცოცხლდებიან“.

დრამატურგიაში, განსაკუთრებით კომედიაში „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ („სარძლოთა ამბოხი“), საიდ აჰმადი ოჯახურ სივრცეს გარდაქმნის პატარა ლაბორატორიად, სადაც ტრადიცია, პატრიარქალური შეხედულებები და ახალი თაობის მოთხოვნები ერთმანეთს ეჯახება. სპექტაკლში სარძლოთა „ამბოხი“ არა დესტრუქციული, არამედ პასუხისმგებლიანი თავისუფლების მოთხოვნაა, სადაც ქალის ხმა პირველად ისმის თანასწორი, დარწმუნებული ტონით. სწორედ ამიტომ აღნიშნავენ ზოგი მკვლევარი, რომ კომედია ფემინისტური დისკურსის ერთი ადრეული ფორმაა შუა აზიის საბჭოთა თეატრში, თუმცა თავად ავტორი იდეოლოგიურ ლოზუნგებს ერიდება და ყურადღებას переносებს ხასიათებსა და სიტუაციურ იუმორზე.

დამოუკიდებლობის წლებში შექმნილ ტექტებში („Xandon Pista“, „Bir oʻpichning bahosi“, „Yoʻqotganlarim va topganlarim“ და სხვ.) განსაკუთრებული ძალით იჩენს თავს მეხსიერების თემა. ავტორი უბრუნდება რეპრესიების, დაპატიმრებების, „ხალხის მტრის“ იარლიყისა და იძულებითი დუმილის პერიოდს, მაგრამ ეს არ ხდება დეკლარაციული პამფლეტით – პირადი მოგონება, ირონია და მსუბუქი თვითირონია ერთად ქმნის ტონს, რომელიც საშუალებას აძლევს მკითხველს, ტრაგიკულ გამოცდილებას „გაატაროს“ და გააზრების საგნად აქციოს, ნაცვლად იმისა, რომ მხოლოდ ტკივილის ფეტიშად დარჩეს.

ლიტერატურულ-კრიტიკულ ნაშრომებში ხაზგასმულია, რომ საიდ აჰმადის ნარატივში იუმორი და სატირა არასოდეს არის თვითმიზანი. ფელიეტონებში, პატარა სიუჟეტებსა და ანეკდოტურ სიტუაციებში ავტორი ამხელს მოვლენებს, რომელთა უკან სისტემური პრობლემები დგას — ბიუროკრატიზმი, ფორმალიზმი, კორუფცია, „ცარიელი სიტყვების“ კულტურა. ამ დროს მას ახასიათებს „რბილი ირონია“: გმირის დასჯის ნაცვლად, მას ხშირად აყენებს აბსურდულ სიტუაციაში, სადაც თვითონ პერსონაჟი აცნობიერებს საკუთარ სისუსტეს. სწორედ ამიტომ აჰმადის ტექსტებში მკითხველი იშვიათად ხვდება შავ-თეთრ დაყოფას; საყვარელი, სასაცილო გმირებიც კი შეცდომებს სჩადიან, ხოლო ნეგატიური პერსონაჟებიც ადამიანურ სუსტ მხარეებს ინარჩუნებენ.

უზბეკურ ლიტერატურათმცოდნეობაში ფართოდაა მიღებული აზრი, რომ საიდ აჰმადი განსაკუთრებულ როლს ასრულებს ქალაქური პროზის ფორმირებაში: ტაშკენტის მაჰალები, ეზოები, „ძველი ტაშკენტის“ ინტელიგენცია და მუშათა სამყაროც მისი ნაწარმოებების ერთგვარ „პერსონაჟად“ იქცევა. ამით ის აგრძელებს გაფურ გულომისა და ოიბეკის ტრადიციას, თუმცა საკუთარი, უფრო ირონიული და თამაშით სავსე ტონით.

ლიტერატურულ კვლევებში მითითებულია, რომ საიდ აჰმადის ტექსტები ხშირად გამოიყენება უზბეკური ენისა და ლიტერატურის სასწავლო პროცესში როგორც „ენის ცოცხალი ნიმუში“ — სტუდენტები მათით სწავლობენ არა მხოლოდ სტილი-სინტაქსს, არამედ ეთიკურ დილემებს, ოჯახის, მეგობრობისა და მოქალაქეობრივი პასუხისმგებლობის მნიშვნელობას. ამ მხრივ, მისი მემკვიდრეობა სცდება მხოლოდ Belletristikis ჩარჩოებს და ერთდროულად უკავშირდება პედაგოგიკას, კულტუროლოგიასა და სოციალურ ისტორიას.

თანამედროვე კრიტიკაში საიდ აჰმადი ხშირად მოიხსენიება როგორც „სულიერი სიმტკიცისა და ადამიანობის სიმბოლო“, რაც ასახავს არა მხოლოდ მისი პერსონაჟების, არამედ თავად ავტორის ცხოვრების გზას — რეპრესიებიდან რეაბილიტაციამდე, რიგითი ჟურნალისტიდან ეროვნული საზიანოს მქონე მწერალამდე. მისი პიესები კვლავ იდგმება სცენაზე, პროზაული ტექტები კი ხელახლა გამოიცემა; ამით იგი აგრძელებს დიალოგს ახალ თაობებთან და ცოცხალ ფიგურად რჩება უზბეკეთის კულტურულ მეხსიერებაში.