შინაარსზე გადასვლა

რომანიჩალები

სტატიის შეუმოწმებელი ვერსია
მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
რომანიჩალები
საერთო მოსახლეობა
არ არსებობს ზუსტი მონაცემი; გაერთიანებული სამეფოს დროშა გაერთიანებული სამეფოს აღწერის მიხედვით — დაახლოებით 58000, თუმცა ეს მონაცემი შესაძლოა არასაიმედოა
რეგიონები მნიშვნელოვანი მოსახლეობით
გაერთიანებული სამეფოს დროშა გაერთიანებული სამეფო დაახლ. 58000აღწერის მონაცემით
თარგი:ქვეყნის მონაცემები შეერთებული შტატები 164000 (შეფასება)
სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკის დროშა სამხრეთი აფრიკა 14000 (შეფასება)
ავსტრალიის დროშა ავსტრალია 6600 (შეფასება)
კანადის დროშა კანადა 3900 (შეფასება)
ახალი ზელანდიის დროშა ახალი ზელანდია 1500 (შეფასება)
ენები ინგლისური, ანგლორომანული ენა
რელიგიები უმრავლესობა: ქრისტიანობა
უმცირესობა: ბოშური მითოლოგია, არარელიგიურობა

რომანიჩალები (ინგლისური წარმოთქმა: [UK] ( მოსმენა) ინგლისური წარმოთქმა: [US] ( მოსმენა) ; ასევე ცნობილი როგორც ინგლისელი ბოშები) — ბოშების ქვეგანაყოფია, რომელიც ცხოვრობს გაერთიანებული სამეფოს ტერიტორიაზე და სხვა ინგლისურენოვან ქვეყნებში. მრავალი რომანიჩალი საუბრობს ანგლორომანულად — ეს არის შერეული ენა, რომელიც აერთიანებს ბოშურ ლექსიკას და ინგლისურ სინტაქსს. ინგლისში, შოტლანდიასა და უელსში მცხოვრები რომანიჩალები მიეკუთვნებიან ბოშებისა და მოგზაურების თემს[1].

გენეტიკური, კულტურული და ლინგვისტური კვლევები მიუთითებს, რომ ბოშების ისტორიული წარმოშობა უკავშირდება სამხრეთი აზიას, განსაკუთრებით კი პენჯაბის, რაჯასტანისა და სინდჰის რეგიონებს[2][3][4]

ეტიმოლოგია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სიტყვა „რომანიჩალი“ წარმოსდგება ფრაზიდან Romani chal, სადაც chal ნიშნავს „მეგობარს“ ანგლორომანულად[5][6].

განაწილება

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თითქმის ყველა რომანიჩალი დიდ ბრიტანეთში ცხოვრობს ინგლისში, თუმცა მცირე თემები გვხვდება სამხრეთ უელსში, ჩრდილოეთ უელსში და შოტლანდიის საზღვართან[7].

რომანიჩალების ბოშური დიასპორა ასევე გავრცელდა სხვა ინგლისურენოვან ქვეყნებში, ძირითადად ემიგრაციის გზით დიდი ბრიტანეთიდან.

დიდ ბრიტანეთში თვალსაჩინოა ჩრდილოეთი–სამხრეთი გეოლინგვისტური დაყოფა: სამხრეთ რომანიჩალები ცხოვრობენ სამხრეთ-აღმოსავლეთ, სამხრეთ-დასავლეთ, მიდლენდი, აღმოსავლეთ ანგლიასა და სამხრეთ უელსში; ჩრდილოელები კი ჩრდილო-დასავლეთში, იორკშირში, შოტლანდიის საზღვართან და ჩრდილოეთ უელსში. ამ ორ რეგიონს შორის არსებობს განსხვავებები აკცენტსა და ლექსიკაში[8].

ენა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მთავარი სტატია: ანგლორომანული ენა.

სავარაუდოდ, ინგლისში მცხოვრები ბოშები ბოშურად საუბრობდნენ XIX საუკუნემდე, რის შემდეგაც ენა თანდათან შეიცვალა ინგლისურით და ანგლორომანულით — ეს უკანასკნელი წარმოადგენს შერეულ ენას, რომელიც იყენებს ინგლისურ გრამატიკას და ბოშურ ლექსიკას[9].

დღეს ბევრ რომანიჩალს თავისუფლად ესმის როგორც ინგლისური, ასევე ანგლორომანული ენა, მცირე ნაწილის გარდა, რომლებიც კვლავ ფლობენ ტრადიციულ ბოშურ ენას[10].

არსებობს ანგლორომანულის ორი ძირითადი დიალექტი: სამხრეთ ანგლორომანული (სამხრეთ-აღმოსავლეთი, სამხრეთ-დასავლეთი, მიდლენდი, აღმოსავლეთი ანგლია და სამხრეთი უელსი) და ჩრდილოეთ ანგლორომანული (ჩრდილო-დასავლეთი, იორკშირი, შოტლანდიის საზღვარი, ჩრდილოეთ უელსი). ამ დიალექტურმა და კულტურულმა დაყოფამ შექმნა ორი განსხვავებული იდენტობა — სამხრეთ რომანიჩალები და ჩრდილოეთ რომანიჩალები[11].

ბევრი ანგლორომანული სიტყვა ინტეგრირებულია ბრიტანულ ჟარგონში და სლენგში[12].

ისტორია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მთავარი სტატია: ბოშების ისტორია.
ბოშების მიგრაცია ახლო აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთ აფრიკიდან ევროპაში
რომანიჩალთა ბანაკი ესექსიში (დაახლ. 1898)

ბოშების წარმომავლობა უკავშირდება სამხრეთ აზიას, განსაკუთრებით თანამედროვე პენჯაბის, რაჯასტანისა და სინდჰის რეგიონებს[13][14]. ითვლება, რომ ისინი დასავლეთისკენ მიგრირებდნენ ტალღებად V საუკუნედან მოყოლებული[15][16].

მოგზაურობისას დასავლეთ აზიაში ისინი დამკვიდრდნენ სომხეთისა და თურქეთში, ხოლო IX საუკუნეში ბალკანეთიდან შევიდნენ ევროპაში[17][18][19].

XIV საუკუნედან მოყოლებული, ბალკანეთში მიმდინარე ოსმალთა ექსპანსიის გამო, ბოშები იძულებული გახდნენ, გადაადგილებულიყვნენ ჩრდილოეთითა და დასავლეთით. XV საუკუნეში მათ მიაღწიეს ინგლისამდე და საბოლოოდ დასახლდნენ იქ XVI საუკუნეს დასაწყისისთვის[20].

არსებობს ასევე მტკიცებულებები, რომ ესპანეთიდან შოტლანდიაში გადასულმა ბოშებმა ინგლისის ტერიტორიაზე პირველად 1512 წელს შეაბიჯეს[21].

რომანიჩალების ოჯახი დერბიში, 1910
რომანიჩალების ოჯახი ეპსომის ბორცვებზე, 1938

ჰენრი VIII-ის მმართველობის დროს მიღებულ იქნა ეგვიპტელთა აქტი 1530 წელს, რომელიც კრძალავდა ბოშების შესვლას ქვეყანაში და უკვე მყოფებს 16 დღის ვადაში აძევებდა. მოთხოვნის შეუსრულებლობა იწვევდა ქონების ჩამორთმევას, დაპატიმრებას ან დეპორტაციას. მერი I-ის მმართველობისას ეგვიპტელთა აქტი (1554) შეიტანა ცვლილება: თუ ბოშები დათმობდნენ „ცუდსა და უღირს ცხოვრებას“, დაიცავდნენ კანონებს და დასახლებულ ცხოვრებაზე გადადიოდნენ, ისინი დაინდობოდნენ; წინააღმდეგ შემთხვევაში კი, მათ სიკვდილი ემუქრებოდათ[22].

1562 წელს მიღებული იქნა კანონი, რომელიც ბოშური წარმოშობის მოქალაქეებს, დაბადებულებს ინგლისისა და უელსიში, სთავაზობდა ბუნებრივიზაციას – იმ შემთხვევაში, თუ ისინი „ასიმილირდებოდნენ“. მიუხედავად ამისა, ბოშები დარჩნენ მარგინალურ მდგომარეობაში და განიცდიდნენ სისტემურ დისკრიმინაციას. 1596 წელს იორკში ბოშური წარმომავლობის გამო სიკვდილით დასჯა მიუსაჯეს 106 ადამიანს, რომელთაგან ცხრა შესრულდა[23].

სემუელ რიდი XVII საუკუნეს დასაწყისში დაწერა ორი წიგნი ბოშების შესახებ[24].

XVIII საუკუნეს 1780-იანი წლებიდან მოყოლებული, ბოშებზე მიმართული დისკრიმინაციული კანონმდებლობა ეტაპობრივად გაუქმდა. რომანიჩალების იდენტობა ჩამოყალიბდა 1660–1800 წლებში, როგორც ცალკე ბოშური ჯგუფისა, რომელიც ბრიტანეთის ტერიტორიაზე ცხოვრობდა[25].

დევნა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მთავარი სტატია: ბოშების დისკრიმინაცია.

მტრულობა და დისკრიმინაცია ბოშების მიმართ დღემდე შეინიშნება გაერთიანებული სამეფოს ტერიტორიაზე[26][27].

2008 წელს გავრცელებული ანგარიშის თანახმად, ბოშები განიცდიან უფრო მაღალი დონის რასიზმს, ვიდრე ლტოლვილები და სხვა ჯგუფები გაერთიანებული სამეფოში. საზოგადოებრივი აზრის გამოკითხვით დადგინდა, რომ მოსახლეობის მესამედი ღიად გამოხატავდა ბოშების მიმართ წინასწარგანწყობას[26].

გადასახლება

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რომანიჩალების დეპორტაცია ნორვეგიაში დაიწყო ჯერ კიდევ 1544 წელს[28][29]. ეს პრაქტიკა გააგრძელეს და წაახალისეს ელიზაბეთ I-მა და ჯეიმზ I-მა[30].

ფინეთში მცხოვრები კალეს ბოშური ჯგუფი ამტკიცებს, რომ მათი წინაპრები შოტლანდიადან წამოსული რომანიჩალები იყვნენ[31], რაც აძლიერებს ვარაუდს, რომ სკანდინავიის ბოშების ნაწილი გენეტიკურად და ისტორიულად უკავშირდება შოტლანდიასა და ინგლისის რომანიჩალებს[32][33].

ამერიკის დამოუკიდებლობის ომის შემდეგ, რომანიჩალებისათვის სასჯელის სახით გადასახლების მთავარ მიმართულებად იქცა ავსტრალია. მიუხედავად იმისა, რომ ზუსტი მონაცემები მათ რაოდენობაზე არ არსებობს, ვარაუდობენ, რომ პირველ ფლოტთან ერთად ავსტრალიაში სამი რომანიჩალი გადაასახლეს[34], მათ შორის — ჯეიმზ სკვაირი, რომელმაც 1798 წელს დააარსა ავსტრალიის პირველი კომერციული ლუდსახარში, ხოლო მისი შვილიშვილი ჯეიმზ ფარნელი 1877 წელს გახდა ახალი სამხრეთი უელსის პირველი ადგილობრივად დაბადებული პრემიერი. საერთო ჯამში, ავსტრალიაში მცხოვრები ბოშების რაოდენობა მცირე იყო და შეადგენდა დაახლოებით 0.01%-ს 162000-იანი მსჯავრდებულების თავდაპირველ მოსახლეობაში[34].

თუმცა ზოგიერთ წყაროში აღნიშნულია, რომ რომანიჩალები დაუსაბუთებლად და სისტემურად ზარალდებოდნენ სასჯელაღსრულების კანონის ფარგლებში და მათი სტატისტიკური მონაცემებიც შესაძლოა ნაკლებად იყო ასახული[35].

არასრული არქივების მიხედვით, მინიმუმ 50 ბრიტანელი ბოშა გადაასახლეს ავსტრალიაში[34]. როგორც მკვლევრები წერენ:

ვიკიციტატა
„„ბოშებისთვის გადასახლება ნიშნავდა სოციალურ და ფსიქოლოგიურ სიკვდილს. მათ დაკარგეს ოჯახური კავშირები, კულტურული ფესვები და იმედიც კი დაბრუნებისა — რაც განაპირობებდა რომაული იდენტობის გაქრობას კოლონიური ეპოქის ავსტრალიაში“.[34]“

ისტორიულად ცნობილია შემთხვევა, როდესაც ერთი ბოშა — ჰენრი ლაველო (ან ლოველი) — სრულად შეწყალდა და დაბრუნდა ინგლისიში. მასთან ერთად იმყოფებოდა შვილი, რომელიც ავსტრალიელ აბორიგენთან ჰქონდა შეძენილი[34][35].

დამოკიდებული შრომა და მონობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

XVII საუკუნეში ოლივერ კრომველის მმართველობის დროს, რომანიჩალები დამოკიდებული შრომის სისტემით გადაასახლეს ჩრდილოეთ ამერიკის პლანტაციებზე სამუშაოდ[36].

მოგვიანო პერიოდში არსებობს დოკუმენტაცია, რომ ინგლისელი რომანიჩალები მონებად ჰყავდათ იამაიკაზე, ბარბადოსზე, კუბასა და ლუიზიანაში მცხოვრებ თავისუფალ ფერისკანიანებს[30][36][37].

კულტურა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ტრადიციული რომანიჩალური ვარდო და ორნამენტები დიდი დორსეტის ორთქლის ფესტივალზე (2007)
რომანიჩალი შემსრულებლები აპლბის ცხენის ბაზარზე

რომანიჩალები მიეკუთვნებიან გაერთიანებული სამეფოს ბოშურ თემს[38][39]. მათი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კულტურული დღესასწაულია ბოშათა საერთაშორისო დღე, რომელიც ეძღვნება პირველ ბოშათა მსოფლიო კონგრესს, გამართულს ლონდონში 1971 წელს[40].

გაერთიანებულ სამეფოში მცხოვრებ რომანიჩალებს გააჩნიათ განსაკუთრებული ეთნიკური და კულტურული იდენტობა, რომელიც განსხვავდება არასაბოშური მოსახლეობისგან, რომელთაც ისინი ანგლორომანულად "გორჯებს" ან "სოფლელებს" უწოდებენ[41][42].

რომანიჩალური კულტურის ცენტრალური მახასიათებლებია ოჯახისა და გაფართოებული ოჯახის მნიშვნელობა, ტრადიციული გენდერული როლები, დაბადებისა და გარდაცვალების რიტუალები, მკაცრი ჰიგიენური სტანდარტები და ხანდაზმულების პატივისცემა, რომელთაც ხშირად "დეიდებს" და "ბიძებს" უწოდებენ — რაც აზიური კულტურებისთვისაც დამახასიათებელია. მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე რომანიჩალების უმეტესობა დასახლებულია, მათ ტრადიციულად ჰქონდათ მოგზაური ცხოვრების სტილი[43][41].

მათი სოციალური წესრიგი დიდწილად ეფუძნება ცნებას მარიმე (ან "მოჩადი") — ეს არის სოციალურ-რელიგიური წესების კომპლექსი, რომელიც განსაზღვრავს სისუფთავეს, სხეულის და სივრცის სიწმინდეს[44][45].

რომანიჩალების უმეტესობა ქრისტიანია, ხოლო სულიერება და რელიგია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მათ დღესასწაულებსა და სოციალურ ცხოვრებაში[46][47].

ისტორიულად, რომანიჩალები შემოსავლის ძირითად წყაროდ იყენებდნენ სოფლის სამუშაოებს. ზამთარში ბანაკებს აწყობდნენ ქალაქების მიდამოებში. გაზაფხულზე იწყებოდა კარტოფილის და ხეხილის დარგვა, ზაფხულში — სარეველების განადგურება, შემოდგომაზე კი — მოსავლის აღება. განსაკუთრებულ როლს ასრულებდა სამხრეთ ინგლისში არსებული საყანე სიმინდისა და ხილის მეურნეობები, მათ შორის — კარიელის ვაზის მარცვლის ინდუსტრია, რომელიც ბოშებს დასაქმების ფართო შესაძლებლობას აძლევდა. ზამთრობით ისინი დროებით სამუშაოებზე გადადიოდნენ — მოძრავი ვაჭრობით, მკითხავობით, ლურსმნების ან სხვა ნივთების გაყიდვით ირჩენდნენ თავს[48][49][50].

1960-იან წლებში აგრარული ინდუსტრიალიზაციამ მნიშვნელოვნად შეამცირა ბოშების ტრადიციული სამუშაოები სოფლის მეურნეობაში[51]. დღეს რომანიჩალები სხვადასხვა ბიზნესს აწარმოებენ და დასაქმებულნი არიან მრავალ პროფესიულ სფეროში[52], თუმცა კვლავ მრავლად რჩება განათლებასა და დასაქმებაში არსებული ბარიერები[53].

რომანიჩალების თემმა შექმნა არაერთი ცნობილი მოჭიდავე, მგიმარი და ფეხბურთელი, მათ შორის ჰენრი უორტონი, ბილი ჯო სანდერსი და ფრედი ისტვუდი.

Didicoy (ასევე: didikai, diddicoy, diddykai) — ტერმინია, რომელიც ზოგჯერ გამოიყენება ბოშასა და არაბოშას შერეული წარმომავლობის მქონე პირის აღსაწერად, თუმცა თანამედროვე პერიოდში იგი ითვლება შეურაცხმყოფელ და შეუფერებელ სიტყვად[54][55].

მოგზაურობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მთავარი სტატია: ვარდო (ბოშური ქარავანი).
რომანიჩალების ოჯახი ვარდოში, დიდი ბრიტანეთი (1926)

თავდაპირველად რომანიჩალები გადაადგილდებოდნენ ფეხით ან ცხენებით გაწეული მსუბუქი ეტლებით. დროებითი დაბანაკებისას აშენებდნენ ე.წ. ბენდერის ტიპის კარავს, რომელიც დამზადებული იყო ჰაზელის მოქნილი ტოტების კონსტრუქციაზე გადაფარებული ქსოვილისა ან ტარკანის საშუალებით. მსგავსი ტრადიცია დამახასიათებელია მრავალი ბოშური ჯგუფისთვის.

XIX საუკუნეს მეორე ნახევრიდან, რომანიჩალებმა დაიწყეს გამოყენება ისეთი ეტლებისა, რომლებიც საცხოვრებელ ფუნქციასაც ასრულებდა. მათ ამ ეტლებს უწოდებდნენ „ვარდოებს“ — დეკორირებული იყო როგორც გარედან, ისე შიგნიდან და განსხვავდებოდა ფერადოვნებითა და ორნამენტებით.

დღეს რომანიჩალების უმეტესობა ცხოვრობს აგურისა და ქვის სახლებში ან მობინადრე ქარავნებში. XXI საუკუნეში არსებული სტატისტიკით, დაახლოებით 90% რომანიჩალური ოჯახებისა ცხოვრობს სტაციონარულ სახლებში, ხოლო მცირე ნაწილი — მობილურ სახლებში, სტაციონარულ ქარავნებში, მისაბმელებში ან კი კვლავ ვარდოებში[43].

2008 წლის რეგიონული სპატალური გეგმის თანახმად, დასავლეთ მიდლენდის რეგიონში აღირიცხა 13386 ბოშური ქარავანი, ხოლო დამატებით 16000 რომანიჩალი ცხოვრობდა აგურის სახლებსა და ბინებში. აღნიშნული ქარავნებიდან 1300 არაკანონიერად იყო განთავსებული — ტერიტორიებზე, სადაც ბოშებს არ ჰქონდათ ლეგალური უფლება დაბანაკებისთვის. თუმცა ბრიტანეთში მცხოვრები მოგზაური რომანიჩალების 90%-ზე მეტი ცხოვრობს ავტორიზებულ ადგილებზე და იხდის სრულსადები გადასახადს[5][56].

რომანიჩალები ვარკშირის რეგიონში (1905)

რომანიჩალური მოგზაურული დასახლებების უმეტესობას არ გააჩნია ტუალეტი ან საშხაპე ქარავნის შიგნით, რადგან მოჩადის (რიტუალური სიბინძურე) მიხედვით, ეს ითვლება უწმინდოდ. ამ მიზეზით დასახლებებში განთავსებულია ცალკე ბლოკები — კომუნალური შენობები შხაპებით, სარეცხი მანქანებით და სხვა კომუნალური საშუალებებით. ტანსაცმლის, განსაკუთრებით კი ინტიმური თეთრეულის გარეცხვა ქარავანში მიჩნეულია კულტურულად მიუღებლად.

ისტორიულად, ცხენით მოსიარულე რომანიჩალი ქალები ტანსაცმელს რეცხავდნენ მდინარეში — ზედა ტანსაცმელი — ზემოთ ნაკადულზე, ქვედა ტანსაცმელი კი — ქვემოთ ნაკადულზე. პირადი რეცხვა კი მდინარის კიდევ ქვემო მონაკვეთში ხდებოდა. თანამედროვე ქარავნებში ხშირად გამოიყენება ორმაგი კედლები, რათა სანიტარული ზონა განცალკევებული იყოს საცხოვრებელი ზონებისგან[57].

1968 წლის კანონის შემდეგ, მნიშვნელოვნად შემცირდა ლეგალური ადგილების რაოდენობა, სადაც ბოშებს შეეძლოთ დაბანაკება. ეს გამოიწვია ოჯახური ქსელის გაწყვეტამ, რაც კულტურულად და სოციალურად მტკივნეული აღმოჩნდა[58].

დღეს რომანიჩალები კვლავ მოგზაურობენ იმავე რეგიონებში, რომლებიც მათმა წინაპრებმა XIX საუკუნეში აირჩიეს. ხშირად მათ შეუძლიათ კონკრეტულ რეგიონში თავიანთი დასახლების ისტორია უკან დააბრუნონ 100–200 წლით. მრავალმა ტრადიციულმა გაჩერების ადგილმა ადგილობრივი ხელისუფლების ან კერძო პირების საკუთრებაში გადაინაცვლა. მიუხედავად ამისა, ბოშურ კულტურაში ამ ადგილებთან ისტორიული მეხსიერება და იდენტობა კვლავ ძლიერად იარსებებს. ბოშური ოჯახები ხშირად აღიარებულნი არიან თავიანთი „ზამთრის ბაზით“ — კონკრეტული ადგილით, სადაც ოჯახი წელიწადის ცივ პერიოდში ჩერდება და რომელსაც ისინი საკუთარ „წარმოშობის ადგილად“ მიიჩნევენ[59][60][61][62].

იხილეთ აგრეთვე

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჯგუფები:

ლიტერატურა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]


სქოლიო

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. ↑ Curriculum Review (20 ნოემბერი 2024).
  2. ↑ Melegh, Bela I.; Banfai, Zsolt; Hadzsiev, Kinga; Miseta, Attila; Melegh, Bela (31 აგვისტო 2017). „Refining the South Asian Origin of the Romani people“. BMC Genetics. 18 (1): 82. doi:10.1186/s12863-017-0547-x. ISSN 1471-2156. PMC 5580230. PMID 28859608. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი |date=-ში (დახმარება)
  3. ↑ Marinov 2020, p. 31.
  4. ↑ Silverman 2012, p. 49.
  5. 1 2 ოქსფორდის ინგლისური ლექსიკონი, მეორე გამოცემა, 1989, "Romany3, n. and a."
  6. ↑ Borrow 2007, p. 85.
  7. ↑ Gypsies and Traveller Policy in Wales.
  8. ↑ Migrant Roma in the United Kingdom: population size and experiences of local authorities and partners. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 4 მაისი 2019. ციტირების თარიღი: 17 იანვარი 2022
  9. ↑ University of Manchester Romani Project. The Anglo-Romani project. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 თებერვალი 2007.
  10. ↑ Voices – Multilingual Nation – Romani. ციტირების თარიღი: 18 მაისი 2024
  11. ↑ Peter Norton. Educational Equality for Gypsy, Roma and Traveller Children and Young People in the UK. ციტირების თარიღი: 10 მაისი 2021
  12. ↑ John Ayto (2006). Movers and Shakers: A Chronology of Words that Shaped Our Age. Oxford University Press, გვ. 232. ISBN 978-0-19-861452-4. 
  13. ↑ Spinelli, S. Rom, genti libere. მილანი: Dalai, 2012, გვ. 158–159. (იტალიურად)
  14. ↑ Carol Silverman (14 თებერვალი 2012). Romani Routes: Cultural Politics and Balkan Music in Diaspora. Oxford University Press, გვ. 259. ISBN 978-0-19-991022-9. 
  15. ↑ Popov, Shakir M.. (2023) History of the Gypsies in Bulgaria and Europe: Roma გვ. 8–10.
  16. ↑ Pappas, Stephanie. (6 დეკემბერი 2012) Origin of the Romani people pinned down – it's India.
  17. ↑ Migration Overview. ციტირების თარიღი: 23 იანვარი 2025
  18. ↑ Introduction to Roma Culture (2007). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-10-27. ციტირების თარიღი: 2025-05-21.
  19. ↑ Migrations of the Romani People. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2025-06-02. ციტირების თარიღი: 16 მაისი 2024
  20. ↑ Taylor, Becky. Romani gypsies in sixteenth-century Britain. ციტირების თარიღი: 16 მაისი 2024
  21. ↑ Smart, B C; Crofton, H T (1875) The Dialect of the English Gypsies, 2nd, Covent Garden: Asher & Company. 
  22. ↑ Historical Laws affecting Gypsies and Travellers – Friends, Families and Travellers (22 ივლისი 2016). ციტირების თარიღი: 27 ოქტომბერი 2024
  23. ↑ Timbers, Frances (20 აპრილი 2016). The Damned Fraternitie: Constructing Gypsy Identity in Early Modern England, 1500–1700. Routledge, გვ. 96. ISBN 978-1-317-03651-7. 
  24. ↑ „Gypsies in England“. Notes and Queries. London: George Bell. Eleventh (287): 326. 28 აპრილი 1855. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი |date=-ში (დახმარება)
  25. ↑ Gypsy and Travellers in Britain – History Timeline | Romani Cultural & Arts Company. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-08-10. ციტირების თარიღი: 21 აგვისტო 2020
  26. 1 2 Shields, Rachel (6 ივლისი 2008). „"No Blacks, No Dogs, No Gypsies"“. The Independent. London. შეამოწმეთ თარიღის პარამეტრი |date=-ში (დახმარება)
  27. ↑ Gypsy, Roma and Irish Traveller ethnicity summary (29 მარტი 2022). ციტირების თარიღი: 27 ივნისი 2023
  28. ↑ Weyrauch, Walter Otto (2001). Gypsy Law: Romani Legal Traditions and Culture. Berkeley: University of California Press. ISBN 9780520924277. OCLC 49851981. 
  29. ↑ Bergman, Nils Gösta (1964). Slang och hemliga språk (შვედურად). Prisma. 
  30. 1 2 MacRitchie, David (1894). Scottish Gypsies under the Stewarts. Edinburgh: David Douglas. ISBN 0766175839. OCLC 1083268040. 
  31. ↑ Romani, Kalo Finnish.
  32. ↑ Fraser, Angus M (1995). The Gypsies, 2nd, Oxford: Blackwell, გვ. 120. ISBN 0631196056. 
  33. ↑ Allan Etzler (1944). Zigenarna och deras avkomlingar i Sverige: Historia och språk. H. Geber.  cited in: Fraser (1995)
  34. 1 2 3 4 5 Acton, Thomas Alan; Mundy, Gary (1997) Romani Culture and Gypsy Identity. Hatfield, Hertfordshire: University of Hertfordshire Press. ISBN 0900458763. OCLC 37396992. 
  35. 1 2 Donohoe, James Hugh (1991). The Forgotten Australians: The Non Anglo or Celtic Convicts and Exiles. North Sydney: J.H. Donohoe. ISBN 0731651294. OCLC 29430393. 
  36. 1 2 Hancock, Ian F (1988). The Pariah Syndrome: An Account of Gypsy Slavery and Persecution, 2nd rev., Ann Arbor: Karoma Publishers. ISBN 0897200799. OCLC 16071858. 
  37. ↑ Chambers, Robert (1858). Domestic Annals of Scotland from the Reformation to the Revolution.. Edinburgh: W. & R. Chambers. 
  38. ↑ Frequently Asked Questions – Friends, Families and Travellers (21 ივლისი 2021). ციტირების თარიღი: 21 დეკემბერი 2024
  39. ↑ England, Historic. (16 ივლისი 2024) A Brief Introduction to Romani Gypsy Heritage in England. ციტირების თარიღი: 21 დეკემბერი 2024
  40. ↑ World Roma Congress – About Us. ციტირების თარიღი: 18 მაისი 2024
  41. 1 2 Gypsy, Roma & Travellers in Cornwall 2023 Cultural Considerations გვ. 2–4 (2023). ციტირების თარიღი: 18 მაისი 2024[მკვდარი ბმული]
  42. ↑ Gypsies and Travellers: Frequently Asked Questions, Myths and the Facts (2006). ციტირების თარიღი: 18 მაისი 2024[მკვდარი ბმული]
  43. 1 2 Information about Gypsies and Travellers. ციტირების თარიღი: 26 იანვარი 2025[მკვდარი ბმული]
  44. ↑ Boswell, Lisa. (12 ივლისი 2018) Real Romany Gypsy Life, Beliefs and Customs. ციტირების თარიღი: 28 ივნისი 2024
  45. ↑ Van Cleemput, Patrick. (2007) Gypsies and Travellers accessing primary health care. ციტირების თარიღი: 29 ივნისი 2024[მკვდარი ბმული]
  46. ↑ Embracing Diversity: Understanding the Gypsy, Traveller and Roma Communities (17 იანვარი 2024). ციტირების თარიღი: 2 იანვარი 2025
  47. ↑ Horne, Steven (2022). Gypsies and Jesus: a traveller theology. London: Darton, Longman & Todd. ISBN 978-1-913657-94-9. 
  48. ↑ Twelfth Generation. ციტირების თარიღი: 9 აგვისტო 2019
  49. ↑ The Stopping Place: Traditions. ციტირების თარიღი: 3 ივნისი 2024[მკვდარი ბმული]
  50. ↑ Gypsy, Traveller and Roma: Experts by Experience. ციტირების თარიღი: 10 მაისი 2021[მკვდარი ბმული]
  51. ↑ BBC Kent Romany Roots. (28 ოქტომბერი 2014) Romany History. ციტირების თარიღი: 18 აპრილი 2022
  52. ↑ Quarmby, Katharine. (22 აგვისტო 2013) Meet the Gypsy entrepreneurs. ციტირების თარიღი: 21 დეკემბერი 2024
  53. ↑ Gypsies' and Travellers' lived experiences, education and employment, England and Wales – Office for National Statistics. ციტირების თარიღი: 21 დეკემბერი 2024[მკვდარი ბმული]
  54. ↑ Contemporary Slang: Didicoi (2014). ციტირების თარიღი: 3 ივნისი 2024
  55. ↑ Didicoi.
  56. ↑ Providing Gypsy and Traveller Sites: Contentious Spaces. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-01-18. ციტირების თარიღი: 22 მარტი 2011
  57. ↑ (2008) Romanichal Gypsies. Wayland. ISBN 978-0-7502-5578-3. 
  58. ↑ Historical Laws affecting Gypsies and Travellers (22 ივლისი 2016). ციტირების თარიღი: 21 აგვისტო 2020
  59. ↑ Participation pack for local authorities
  60. ↑ Gypsies and Travellers. ციტირების თარიღი: 18 თებერვალი 2024
  61. ↑ The ground beneath our feet (8 თებერვალი 2022). ციტირების თარიღი: 18 თებერვალი 2024
  62. ↑ Gypsy & Travellers in Britain – History timeline. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-08-10. ციტირების თარიღი: 18 თებერვალი 2024
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=რომანიჩალები&oldid=5384949“-დან