როანოკის კოლონია

ინგლისის პირველი კოლონიური მცდელობა ჩრდილოეთ ამერიკაში
როანოკის კოლონია Roanoke Colony
ინგლისელთა ჩასვლა ვირჯინიაში. თეოდორ დე ბრის გრავიურა ჯონ უაიტის ნახატის მიხედვით (1590)
ქვეყანა	ამერიკის შეერთებული შტატები
კოორდინატები	35°56′13″ ჩ. გ. 75°42′32″ დ. გ.
დაარსდა	1584
როანოკის კოლონია ვიკისაწყობში

როანოკის კოლონია (ინგლ. Roanoke Colony; /ˈroʊ.ə.noʊk/) — ჩრდილოეთ ამერიკაში პირველი მუდმივი ინგლისური დასახლების დაარსების ორი წარუმატებელი მცდელობის ადგილი, რომელსაც საფუძველი ჩაუყარა სერ უოლტერ რეილიმ. პირველი კოლონია დაარსდა როანოკის კუნძულზე 1585 წელს, როგორც სამხედრო ფორპოსტი, თუმცა მძიმე პირობების გამო 1586 წელს მისი ევაკუაცია განხორციელდა. მეორე, უფრო ცნობილი დასახლება, რომელიც ისტორიოგრაფიაში „დაკარგული კოლონიის“ (The Lost Colony) სახელით შევიდა, დაიწყო 1587 წელს, როდესაც კუნძულზე კოლონისტთა ახალი ჯგუფი ჩავიდა გუბერნატორ ჯონ უაიტის ხელმძღვანელობით. 1590 წელს კუნძულზე დაბრუნებულ ინგლისელთა საექსპედიციო ჯგუფს დასახლება სრულიად მიტოვებული დახვდა. 112-დან 121-მდე კოლონისტის (მათ შორის ქალებისა და ბავშვების) ბედი დღემდე უცნობია.

ისტორიული საფუძვლები და გეოგრაფიული კონტექსტი

1524 წელს ფრანგული გვირგვინის სამსახურში მყოფმა იტალიელმა მეზღვაურმა ჯოვანი და ვერაცანომ შეისწავლა დღევანდელი ჩრდილოეთ კაროლინის სანაპირო ზოლი (Outer Banks). ვერაცანომ შეცდომით მიიჩნია პამლიკოს ყურე წყნარ ოკეანედ და დაასკვნა, რომ ეს ბარიერული კუნძულები იყო ვიწრო ყელი, რომელიც ჩინეთისკენ მიმავალ უმოკლეს გზას წარმოადგენდა. მან თავისი მიგნებები საფრანგეთის მეფე ფრანსუა I-სა და ინგლისის მეფე ჰენრი VIII-ს წარუდგინა, თუმცა იმ პერიოდში ინტერესი არავის გამოუხატავს.

1578 წელს დედოფალმა ელისაბედ I-მა მიანიჭა სპეციალური ქარტია სერ ჰამფრი გილბერტს ქრისტიანული სამეფოების მიერ აუთვისებელი ტერიტორიების კოლონიზაციისთვის.Hakluyt (1589), გილბერტმა 1583 წელს მოახერხა ნიუფაუნდლენდის ნაწილზე ინგლისის პრეტენზიის გამოცხადება, თუმცა უკან დაბრუნებისას იგი გემით ჩაიძირა. გილბერტის გარდაცვალების შემდეგ, დედოფალმა ქარტია გაუყო მის ძმას, ადრიან გილბერტსა და მის ნახევარძმას — სერ უოლტერ რეილის. რეილის სამხრეთით მდებარე მიწები შეხვდა, რომელთა დიდ ნაწილზე პრეტენზიას ესპანეთის იმპერია აცხადებდა.

რეილის ქარტია, რომელიც 1584 წლის 25 მარტს გამოიცა, მკაცრ პირობას აყენებდა: მას 1591 წლამდე უნდა დაეარსებინა კოლონია, წინააღმდეგ შემთხვევაში კოლონიზაციის ექსკლუზიურ უფლებას დაკარგავდა. რეილისგან ელოდნენ ისეთი სამხედრო-საზღვაო ბაზის შექმნას, საიდანაც ინგლისელი პრივატირები (სახელმწიფოს მიერ სანქცირებული მეკობრეები) იერიშებს მიიტანდნენ ესპანეთის „ოქროს ფლოტზე“. მიუხედავად ფართო უფლებამოსილებისა, დედოფალმა რეილის ლონდონის დატოვება აუკრძალა, რის გამოც მას ოპერაციების მართვა დისტანციურად უწევდა.

ამადას-ბარლოუს საძიებო ექსპედიცია

1584 წლის 27 აპრილს რეილიმ ორი გემით პირველი საძიებო ექსპედიცია გაგზავნა ფილიპ ამადასისა და ართურ ბარლოუს მეთაურობით. პილოტად დაინიშნა გამოცდილი სიმონ ფერნანდესი. ექსპედიციამ ტრანსატლანტიკური მარშრუტით იარა და 1584 წლის 13 ივლისს მიაღწია ჰატორასის კუნძულის ჩრდილოეთით მდებარე ყურეს, რომელსაც „პორტ ფერდინანდო“ ეწოდა.

ინგლისელებმა მალევე დაამყარეს კონტაქტი ადგილობრივ სეკოტანის ტომთან, რომელიც აკონტროლებდა როანოკის კუნძულსა და ალბემარლის ყურის მიმდებარე მატერიკს. სეკოტანის ბელადი ვინგინა (Wingina) ომში იყო დაჭრილი, ამიტომ მოლაპარაკებებს მისი ძმა, გრანგანიმეო უძღვებოდა. 1584 წლის შემოდგომაზე ინგლისში დაბრუნებულმა მოგზაურებმა თან წამოიყვანეს ორი ადგილობრივი: ვანჩეზე (სეკოტანის ტომიდან) და მანტეო (კროატანის ტომიდან). დედოფალი ელისაბედ I იმდენად მოიხიბლა ახალი მიწების ბუნებრივი სიმდიდრის აღწერილობით, რომ რეილის რაინდის წოდება მიანიჭა, ხოლო აღმოჩენილ ტერიტორიას „ვირჯინია“ (Virginia — „ქალწული დედოფლის“ პატივსაცემად) ეწოდა.

პირველი კოლონია: ლეინის ფორპოსტი (1585–1586)

1585 წლის 9 აპრილს პლიმუთიდან 7 გემისგან შემდგარი ფლოტი გავიდა. კოლონიის სამხედრო გუბერნატორად რალფ ლეინი დაინიშნა, ხოლო საერთო საზღვაო მისას — სერ რიჩარდ გრენვილი მეთაურობდა. პორტუგალიის სანაპიროსთან ძლიერმა შტორმმა ფლაგმანი გემი Tiger დანარჩენებს დააშორა. გრენვილმა პუერტო-რიკოში დროებითი სიმაგრე ააგო ფლოტის შესაკრებად და დანაკარგების აღსადგენად, სადაც ლეინის სამხედროებმა საფორტიფიკაციო მშენებლობა ივარჯიშეს.

ივნისის ბოლოს ფლოტმა მიაღწია Outer Banks-ს. კუნძულ ვოკოკონთან (Wococon) მანევრირებისას ფლაგმანი გემი Tiger მეჩეჩზე დაჯდა, რის გამოც წყალმა თითქმის მთლიანად გაანადგურა კოლონიისთვის განკუთვნილი საკვები მარაგები. ამ კატასტროფამ შეცვალა გეგმები: ნაცვლად დაგეგმილი დიდი დასახლებისა, კუნძულზე მხოლოდ 107 სამხედრო დარჩა რალფ ლეინის მეთაურობით, ხოლო გრენვილი აგვისტოში ფლოტით ინგლისში დაბრუნდა დახმარების ჩამოსაყვანად.

კვლევები და დაავადებები

1585 წლის ზამთარში მეცნიერმა თომას ჰარიოტმა და მხატვარმა ჯონ უაიტმა ფართომასშტაბიანი კვლევები ჩაატარეს. ჰარიოტმა აღწერა ადგილობრივი ფლორა და ფაუნა, ხოლო უაიტმა შექმნა ზუსტი აკვარელური ილუსტრაციები და რუკები.

მეცნიერულმა პროგრესმა მალე იჩინა თავი ტრაგიკული ფორმით: ჰარიოტმა შენიშნა, რომ ყოველ სოფელში, სადაც კი ინგლისელები შედიოდნენ, ადგილობრივ მოსახლეობაში მალევე იფეთქებდა ხოლმე მომაკვდინებელი ეპიდემია (სავარაუდოდ, ყვავილი ან გრიპი), რომლის მიმართაც ინდიელებს იმუნიტეტი არ გააჩნდათ.ზოგიერთმა ტომმა ეს ინგლისელთა მისტიკურ, ზებუნებრივ ძალებს მიაწერა.

სამხედრო კონფლიქტი და ევაკუაცია

1586 წლის გაზაფხულზე საკვების დეფიციტმა ურთიერთობები უკიდურესად დაძაბა. გრანგანიმეოს (კოლონიის მთავარი მხარდამჭერის) გარდაცვალების შემდეგ, ბელადმა ვინგინამ მკვეთრად ანტიინგლისური პოზიცია დაიკავა, სახელი შეიცვალა და „პემისა პანი“ („ის, ვინც ფხიზლად აკვირდება“) დაირქვა. მან როანოკის კუნძულიდან სეკოტანები გაიყვანა, გაანადგურა თევზსაჭერი ნაგებობები და აკრძალა ინგლისელებისთვის სიმინდის მიყიდვა. ლეინმა შეიტყო, რომ პემისა პანი 10 ივნისისთვის გეგმავდა სხვა ტომების მობილიზებას და ინგლისელთა ბანაკზე ღამის თავდასხმას. 1586 წლის 1 ივნისს ლეინი 25 სამხედროთი ეწვია მატერიკზე მდებარე სოფელ დასამონგეპონკეს ვითომდა მოლაპარაკებების მიზნით. წინასწარ შეთანხმებულ სიგნალზე ინგლისელებმა ცეცხლი გახსნეს, პემისა პანი დაჭრეს, ტყეში დაედევნენ და თავი მოჰკვეთეს, რომელიც მოგვიანებით ფორტის წინ ბოძზე წამოაცვეს..

რამდენიმე დღეში როანოკს მიადგა სერ ფრენსის დრეიკის ფლოტი, რომელიც კარიბის ზღვაში ესპანელებზე წარმატებული რეიდების შემდეგ ბრუნდებოდა სამშობლოში. მიუხედავად იმისა, რომ დრეიკმა ლეინს გემი და საკვები შესთავაზა, ძლიერმა ქარიშხალმა გეგმები ჩაშალა და სასოწარკვეთილმა კოლონისტებმა დრეიკის გემებით ინგლისში ევაკუაცია არჩიეს. ლეინის წასვლიდან ორი კვირის შემდეგ კუნძულზე გრენვილის დამხმარე ფლოტი ჩავიდა. კოლონია დაცარიელებული დახვდათ. გრენვილმა ინგლისის პრეტენზიის დასაცავად კუნძულზე 15 სამხედრო დატოვა და უკან დაბრუნდა. ეს რაზმი მოგვიანებით ადგილობრივთა თავდასხმის მსხვერპლი გახდა და მათი კვალი სამუდამოდ გაქრა.

მეორე კოლონია: „დაკარგული კოლონია“ (1587–1590)

ახალი საზოგადოება და ვირჯინია დეირი 1587 წელს რეილიმ მეორე ექსპედიცია დაგეგმა, რომელიც ამჯერად სამოქალაქო ხასიათის იყო. 115 კოლონისტს შორის იყვნენ ქალები და ბავშვები. გუბერნატორად დაინიშნა მხატვარი ჯონ უაიტი. რეილის ბრძანებით, ახალი დასახლება — „რეილის ქალაქი“ (Cittie of Raleigh) — უნდა დაარსებულიყო უფრო ხელსაყრელ გეოგრაფიულ ზონაში, ჩესაპიკის ყურეში 1587 წლის 22 ივლისს გემები შეჩერდნენ როანოკთან გრენვილის 15 მცველის მოსაძებნად. მას შემდეგ, რაც უაიტი მცირე ჯგუფით ნაპირზე გადავიდა, საზღვაო პილოტმა სიმონ ფერნანდესმა ეკიპაჟს უბრძანა, აღარ აეღოთ გეზი ჩესაპიკისკენ, რადგან ზაფხული იწურებოდა. მან აიძულა კოლონისტები, როანოკზე დარჩენილიყვნენ. კოლონისტებმა აღადგინეს ლეინის მიერ დატოვებული სახლები. 1587 წლის 18 აგვისტოს გუბერნატორის ქალიშვილს, ელეონორ დეირსა და მის მეუღლეს, ანანიას დეირს შეეძინათ ქალიშვილი — ვირჯინია დეირი (Virginia Dare). იგი გახდა პირველი ინგლისელი ბავშვი, რომელიც დაიბადა ახალ სამყაროში.

უაიტის წასვლა და ანგლო-ესპანური ომის ფაქტორი

ადგილობრივებთან მუდმივი შეტაკებების (რის მსხვერპლიც გახდა კოლონისტი ჯორჯ ჰოუ) და ზამთრის მოახლოების გამო, კოლონისტებმა გუბერნატორ უაიტს სთხოვეს, სასწრაფოდ დაბრუნებულიყო ინგლისში დამატებითი საკვებისა და მუშახელის ჩამოსაყვანად. უაიტი იძულებული გახდა დათანხმებოდა და 1587 წლის 27 აგვისტოს ფლოტით სამშობლოში გაემგზავრა..

ლონდონში ჩასულ უაიტს უმძიმესი პოლიტიკური რეალობა დახვდა. ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ის „უძლეველი არმადა“ ინგლისში შესაჭრელად ემზადებოდა. დედოფალ ელისაბედ I-ის ბრძანებით, ქვეყანაში გამოცხადდა საყოველთაო მობილიზაცია და აიკრძალა ნებისმიერი საზღვაო ხომალდის გასვლა სამეფოდან. 1588 წელს უაიტმა მოახერხა ორი მცირე გემის (Brave და Roe) შენარჩუნება, თუმცა გზად მათ თავს ფრანგი მეკობრეები დაესხნენ, გაძარცვეს და იძულებულნი გახადეს უკან, ინგლისში დაბრუნებულიყვნენ. არმადის განადგურების შემდეგაც, სამხედრო ბლოკადა გაგრძელდა, რამაც უაიტის როანოკზე დაბრუნება 1590 წლამდე შეაფერხა.

საიდუმლო გაუჩინარება: „CROATOAN“

1590 წლის 18 აგვისტოს — თავისი შვილიშვილის, ვირჯინიას მესამე დაბადების დღეზე — ჯონ უაიტი საბოლოოდ დაბრუნდა როანოკის კუნძულზე. დასახლება ფორტიფიცირებული, თუმცა აბსოლუტურად დაცარიელებული დახვდა. ნაპოვნი იქნა მიწაში ჩაფლული სამი სკივრი (მათ შორის უაიტის პირადი ნივთები და წიგნები), რომლებიც გაძარცვული და წვიმისგან განადგურებული იყო. დასახლებაში არანაირი ბრძოლის, ხანძრის ან ნაჩქარევი ევაკუაციის ნიშანი არ ჩანდა. ციხესიმაგრის მთავარ შესასვლელ ბოძზე გარკვევით იყო ამოკვეთილი სიტყვა: „CROATOAN“ ხოლო ახლომდებარე ხეზე — ასოები „CRO“. 1587 წელს გამგზავრების წინ, უაიტი და კოლონისტები შეთანხმდნენ, რომ თუ ისინი ადგილს საფრთხის გამო დატოვებდნენ, ნიშნად აუცილებლად ამოტვიფრავდნენ მალტის ჯვარს, თუმცა არანაირი ჯვარი ტექსტთან ნაპოვნი არ ყოფილა. უაიტმა დაასკვნა, რომ კოლონისტები უსაფრთხოდ გადასახლდნენ მეზობელ კროატანის კუნძულზე, სადაც მანტეოს მეგობრული ტომი ბინადრობდა. თუმცა, მეორე დღეს დაწყებულმა ძლიერმა შტორმმა, ღუზების დაკარგვამ და საკვების სიმცირემ საძიებო გემი აიძულა, კარიბების გავლით ინგლისში დაბრუნებულიყო. უაიტს მეტჯერ ახალ სამყაროში გამგზავრების შესაძლებლობა აღარ მისცემია.

ისტორიული ჰიპოთეზები

კოლონისტების გაუჩინარების ირგვლივ საუკუნეების განმავლობაში არაერთი სამეცნიერო ჰიპოთეზა ჩამოყალიბდა:

• ინტეგრაცია ადგილობრივ ტომებთან: წამყვანი თეორიის მიხედვით, საკვების გარეშე დარჩენილი კოლონისტები მცირე ჯგუფებად შეერივნენ კროატანის ან ჰატორასის ტომებს. 1607 წელს დაარსებული ჯეიმსტაუნის (Jamestown) კოლონიის ჩანაწერები იტყობინებოდა, რომ ინდიელთა სოფლებში ნახეს ქვის ნაგებობები და ევროპული ნაკვთების (ნაცრისფერი თვალები, ღია თმა) მქონე ბავშვები.

• მასობრივი ჟლეტა (პოუჰატანის ვერსია):ჯეიმსტაუნის კოლონიის ლიდერი ჯონ სმიტი აღნიშნავდა, რომ ბელადმა პოუჰატანმა (მატილდა პოკაჰონტასის მამამ) მას პირადად დაუდასტურა, რომ როანოკელი კოლონისტები მატერიკზე გადასახლების შემდეგ მისმა მეომრებმა დახოცეს, რადგან ისინი მტრულ ტომებთან თანამშრომლობდნენ..

• ესპანელთა თავდასხმა: ესპანეთის საიმპერატორო არქივები ადასტურებს, რომ ფილიპე II-ის დაზვერვა აქტიურად ეძებდა ინგლისელთა ბაზას და 1588 წელს ვიცენტე გონსალესის მეთაურობით სათვალთვალო გემიც გაგზავნა Outer Banks-ში, თუმცა დოკუმენტურად არ დასტურდება, რომ ესპანელებმა კოლონისტებს მიაგნეს..

• შიდა განხეთქილება და დაღუპვა ზღვაში: არსებობს მოსაზრება, რომ კოლონისტების ნაწილმა ააგო მცირე გემები (პინასები) ინგლისში დასაბრუნებლად, თუმცა ატლანტის ოკეანეში შტორმის დროს დაიღუპა.

კულტურული მემკვიდრეობა

როანოკის საიდუმლოება საუკუნეების განმავლობაში მივიწყებული იყო, სანამ 1834 წელს ამერიკელმა ისტორიკოსმა ჯორჯ ბანკროფტმა არ გამოაქვეყნა თავისი მონუმენტური ნაშრომი „ამერიკის შეერთებული შტატების ისტორია“ ბანკროფტმა როანოკელი კოლონისტები, განსაკუთრებით კი ჩვილი ვირჯინია დეირი, წარმოაჩინა ამერიკული იდენტობისა და კულტურის ფუძემდებელ, რომანტიკულ ფიგურებად, რამაც საზოგადოებრივ ცნობიერებაში „დაკარგული კოლონიის“ მითის პოპულარიზაციას შეუწყო ხელი.

რესურსები ინტერნეტში

• ეროვნული პარკების სამსახური (NPS) — როანოკის ისტორიული ძეგლი — აშშ-ის მთავრობის ოფიციალური საგანმანათლებლო და საარქივო რესურსები კუნძულზე არსებული ფორტისა და არტეფაქტების შესახებ (ინგლისური).
• პირველი კოლონიის ფონდი (First Colony Foundation) — როანოკის კუნძულსა და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე მიმდინარე აქტუალური არქეოლოგიური გათხრების, აღმოჩენებისა და სამეცნიერო პუბლიკაციების ოფიციალური პორტალი (ინგლისური).
• ენციკლოპედია ბრიტანიკა — როანოკის კოლონია — ანალიტიკური და ქრონოლოგიური სტატია „დაკარგული კოლონიის“ ძირითადი თეორიებისა და ისტორიული კონტექსტის შესახებ (ინგლისური).
• ჩრდილოეთ კაროლინის კულტურული რესურსების დეპარტამენტი — შტატის ოფიციალური ისტორიული არქივი, რომელიც ინახავს 1584–1590 წლების ექსპედიციების დოკუმენტაციასა და პირველწყაროებს (ინგლისური).
• ვირტუალური ჯეიმსტაუნი (Virtual Jamestown) — ციფრული კვლევითი პლატფორმა, რომელიც შეიცავს როანოკისა და ჯეიმსტაუნის კოლონიების პერიოდის ორიგინალურ წერილებს, რუკებსა და სასამართლო ჩანაწერებს (ინგლისური).