შინაარსზე გადასვლა

რას ირ-რაჰები

სტატიის შეუმოწმებელი ვერსია
მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
რას ირ-რაჰების მეგალითური ტაძარი და ფინიკიურ-რომაული კომპლექსი
რას ირ-რაჰები
Ras ir-Raħeb

ოთახის ფუნდამენტის კვალი რას ირ-რაჰებში
ქვეყანამალტა
რეგიონირაბატი, ბაჰრია
დაარსდაძვ. წ. XIII საუკუნე (ბორჯ ინ-ნადურის ფაზა)
დამაარსებელიუცნობია
პირველი ხსენებაXVI საუკუნის მიწურული (ისტორიული წყაროებით)
სხვა სახელწოდებებიRas il-Knejjes
განადგურდაახ. წ. IV საუკუნე
განადგურების მიზეზებიუცნობია; შესაძლო მიტოვება
გათხრების ადგილირას ირ-რაჰები
მოსახლეობის შემადგენლობაფინიკიელები, რომაელები
ეთნოქორონიმი—
მოსახლეობაუცნობია
თანამედროვე ლოკაციაბაჰრია, რაბატი (მალტა), მალტა
კოორდინატები35°54′24″ ჩ. გ. 14°19′41″ ა. გ. / 35.90667° ჩ. გ. 14.32806° ა. გ. / 35.90667; 14.32806
რას ირ-რაჰები — მალტა
რას ირ-რაჰები

რას ირ-რაჰები (ასევე ცნობილია როგორც რას ილ-კნეიეს; მალტ. Ras ir-Raħeb, Ras il-Knejjes) — თვალწარმტაცი კირქვისგან შემდგარი შერჩეული შვერილი ჩრდილო-დასავლეთ მალტაში, სოფელ ბაჰრიას მახლობლად.[1][2] კლდოვანი შვერილი შედის რაბატის ადმინისტრაციულ ტერიტორიაში. იგი მდებარეობს რაბატის, დინგლისა და მდინას პლატოს ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში, ფომ ირ-რიჰის ყურესთან ახლოს. სიმაღლე ზღვის დონიდან შეადგენს 45 მეტრს.[3] მწვერვალიდან იშლება ხედი კუნძულის დასავლეთ სანაპიროზე, გოცოზე მდებარე ტა ჩენჩის კლდეებამდე.

შვერილზე ხარობს მრავალფეროვანი მცენარეები, მათ შორის ესპარტოს ბალახის მნიშვნელოვანი რაოდენობა იზრდება მიმდებარე თიხნარ ფერდობებზე. გარდა ამისა, შვერილი ნავიგაციისთვის წარმოადგენს ღირებული სანავიგაციო ნიშანს.[4]

შვერილზე განთავსებულია მეგალითური ტაძრის ნანგრევები და ფინიკიური-რომაული ხანის არქეოლოგიური ძეგლები.[5] მეცნიერები უკვე ათწლეულებია კამათობენ ამ ნაშთების დანიშნულებაზე. ზოგიერთი მათგანი მას რომაულ ვილად, სხვები კი მცირე საკულტო წმინდად, ან ჰერაკლესადმი მიძღვნილ მთავარ ტაძრად მიიჩნევენ.[6]

შვერილი პოპულარულია სკუტერით მოცურავეთათვის.[7][8][9]

რას ირ-რაჰების სანაპირო ზოლი შედის „რდუმ მაიიესადან რას ირ-რაჰებამდე“ ზღვისდაცვით ზონაში, რომელიც მალტაში პირველი ოფიციალურად დაცული ზღვის ტერიტორია გახდა 2005 წელს.[10][11][12]

ტოპონიმიკა და გეოგრაფია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ორი მალტური ტოპონიმი — "მონაზვნის შვერილი" (Ras ir-Raħeb) და "ეკლესიების შვერილი" (Ras il-Knejjes) — შესაძლოა მიუთითებდეს, რომ აღნიშნულ ტერიტორიას რელიგიური მნიშვნელობა ჰქონდა უკვე გვიანდელ შუა საუკუნეებში.

სანაპირო ზოლი რდუმ მაიიესადან რას ირ-რაჰებამდე არაერთ დოკუმენტში იყო მითითებული როგორც დასაცავი მემკვიდრეობის არეალი. მათ შორის არის მალტის კუნძულების სტრუქტურული გეგმა[13] და გაეროს გარემოსდაცვითი პროგრამის (UNEP) საზღვაო სანაპირო მართვის პროგრამა (CAMP) მალტისთვის.[14]

იმის გამო, რომ შვერილი და კლდეები ნაკლებად მისადგომია და ბუნებრივად იცავს ტერიტორიას, ისინი თავშესაფარს წარმოადგენენ მალტისთვის დამახასიათებელი ენდემური ფლორისა და ფაუნის სახეობებისთვის.[14] ამავდროულად, მისი მიუწვდომლობა ზრდის ორნითოლოგიურ მნიშვნელობას, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ურბანულმა განვითარებამ მნიშვნელოვნად შეამცირა იმ ჰაბიტატების ფართობი, რომლებიც გამოიყენებოდა ფრინველების ბუდობის, კვებისა და ზამთრის გადამფრენის მიზნებისთვის. ახლა ეს საქმიანობა თითქმის მხოლოდ მალტისა და გოცოს დასავლეთის კლდეებზეა კონცენტრირებული.[14]

აღნიშნული ტერიტორია ასევე წარმოადგენს ზღვის მცენარეების მთავარ ტიპებს მალტის კუნძულებზე, რაც კიდევ უფრო ზრდის მის ეკოლოგიურ ღირებულებას. მცენარეების ნაწილი შეიცავს პოსიდონიას ზღვის ბალახის მდელოებს, რომლებიც მრავალი კონსერვაციული მნიშვნელობის მქონე ორგანიზმისთვის ქმნის ეკოსისტემურ გარემოს, მათ შორის „ბრწყინვალე ზღვის მუყაოსთვის“.[15] ასევე გვხვდება ვრცელი ქვიშოვანი რიფები და ნაპირის ღრმულებში მდგარი ქვირითიანი ზონები, რომლებიც ხელს უწყობენ ფსკერზე მცხოვრები ცხოველების მრავალფეროვნებას.

აღნიშნული ადგილი შეტანილია Natura 2000-ის დაცულ ზონათა ქსელში.[15][16][17]

რას ირ-რაჰების სტატუსი როგორც ზღვისდაცვითი ზონა და მისი გეოლოგიური სტრუქტურა — მღვიმეებითა და ზღვის ბალახის მდელოებით — მას განსაკუთრებულ და პოპულარულ დაივინგის ადგილად აქცევს.[14][18] მყვინთავებისთვის მოწყობილია წყალქვეშა ბილიკი შესაბამისი ნიშნებით.[19]

არქეოლოგიური გათხრები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
Megaliths at Ras ir-Raħeb

რას ირ-რაჰების არქეოლოგიური მნიშვნელობა ცნობილია უკვე XVI საუკუნის ბოლოდან. ზოგიერთი მცდელობა უკავშირებდა ნაშთებს ციცერონის მიერ ხსენებულ იუნონას ტაძარს (Fanum Iunonis).[20][21][22] სხვა რენესანსის პერიოდის ისტორიკოსები არ ეთანხმებოდნენ ამ მოსაზრებას და მხოლოდ "ნანგრევებსა და ძველ ნაგებობებს" აღწერდნენ.[23]

1922 წელს ნაკვეთის მფლობელმა ინფორმაცია მიაწოდა მალტელ არქეოლოგს თემისტოკლე ზამიტს. მიწათმოქმედმა, რომელიც ამუშავებდა ნაკვეთს, აღმოაჩინა სწორად დაგებული, გამომწვარი ფილებით მოპირკეთებული ფართო კვადრატული არეალი. ზამიტმა მიწიდან ამოიღო ქვის კარკასის ნაშთები და ზღურბლის ელემენტები. აღმოჩენილი კერამიკის რაოდენობა მიუთითებდა ფართო დასახლებაზე. ზამიტმა აღნიშნა, რომ „ამ ტერიტორიას უნდა მიექცეს ყურადღება, როგორც პერსპექტიულ კვლევისა და გათხრის ობიექტს.“[24]

გათხრების ნაწილი ჩაატარეს ბრიტანეთის სამეფო საზღვაო ფლოტის ოფიცრებმა, კაპიტანი დ. სკოტისა და სენიორ-კომანდორი პ. პიუს ხელმძღვანელობით.[25] თუმცა, ნაშთების დიდი ნაწილი ეროზიას დაექვემდებარა, რამაც არქეოლოგიური ინტერპრეტაცია გაართულა. სამუშაოები მიმდინარეობდა 1961 წლის ნოემბრიდან 1962 წლის მაისამდე, რა დროსაც საზღვაო მყვინთავებმა შეისწავლეს შვერილის მიმდებარე ზღვის ფსკერი 60 მეტრის სიღრმემდე.ქვიშაში რამდენიმე ქვაბლოკი იქნა აღმოჩენილი. გათხრების ანგარიში მოკლეა, ხოლო გამოქვეყნებული გეგმა — არაზუსტი.[26] გუნდი მიიჩნევდა, რომ ადგილი რელიგიური დანიშნულებით გამოიყენებოდა ნეოლითის ეპოქიდან დაახლოებით ახ. წ. IV საუკუნემდე.[25]

ნაგებობის არქიტექტურა მიუთითებს კომპლექსურ და სტატუსიან ობიექტზე, რომელიც მართავდა ზღვისკენ ხედებს. მინიმუმ სამ მხარეს ის გარშემორტყმული იყო ესპლანადით, რომელსაც ნახევარწრიული კედელი ესაზღვრებოდა. კედელი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ გრძელდებოდა და დღემდე მისდევენ დაახლოებით 62 მეტრზე.დღევანდელ პირობებში შემორჩენილია მხოლოდ ფუნდამენტის ქვები, რომლებიც კვადრატული კირქვით არის ნაგები. შიდა ეზოს გარშემო განლაგებული მართკუთხა ოთახების განლაგება კვლავ აღსაქმელია. ერთ-ერთ ოთახში შენარჩუნებული იყო თეთრი მარმარილოს კუბიკებით მოპირკეთებული იატაკი და რამდენიმე რომბის ფორმის ფილა 1977 წლამდე,[27] თუმცა 1988 წლისთვის ეს ელემენტები უკვე გამქრალი იყო.[26] მთავარი ოთახის შუაგულში მდებარეობს ორი დამუშავებული გრძივი ქვა, რომლებიც შესაძლოა საკურთხევლის ნაწილი ყოფილიყო.[25]

შვერილის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში დგას ვიწრო მართკუთხა ცისტერნა. მას აქვს წრიული ხვრელი კირქვის ბლოკში და სათავსო წვიმის წყლისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ წყარო არ კვებავს ცისტერნას, შესაძლებელია რომ ახლომდებარე წყაროს — Għajn Bierda-ს — წყალი გადაუმართავთ და მიწისქვეშ მისდიოდა ნაგებობამდე.


Site plan of the Megalithic and Punic-Roman remains at Ras ir-Raħeb


ერთ-ერთი ძირითადი მახასიათებელი რას ირ-რაჰების კომპლექსისაა ორი ხისტი მეგალითის ინტეგრირება ფინიკიურ-რომაულ სტრუქტურაში. ეს ელემენტები ეკუთვნის უძველეს, პრეჰისტორიულ ნაგებობას.[25] მალტაზე მსგავსი მაგალითი მხოლოდ ტას-შილჯის კომპლექსში გვხვდება, სადაც მეგალითური ტაძრის უკანა აფსიდი ინტეგრირებულია ფინიკიურ-რომაულ ნაგებობაში. ორი ძეგლი მსგავსი სტრუქტურული პარალელებით გამოირჩევა, რაც აჩენს ვარაუდს, რომ რას ირ-რაჰების ტერიტორიასაც ჰქონდა საკულტო დანიშნულება.[26] პტოლემეს აღწერების ხელახალი გაანალიზებისას გაჩნდა ჰიპოთეზა, რომ ეს ტერიტორია შეიძლებოდა ჰერაკლეს ტაძრად ყოფილიყო მიჩნეული,[28] თუმცა ამ მოსაზრებას გადამწყვეტი მტკიცებულებები არ გააჩნია.[29]

1962 წლის გათხრებისას აღმოჩნდა მონეტა კონსტანციუს II-ის ხანიდან, რაც შეიძლება მიანიშნებდეს კომპლექსის არსებობაზე ადრექრისტიანულ ხანაშიც. ცისტერნაში ნაპოვნი დიდი ოდენობით კერამიკა მოიცავდა მთელი რომაული პერიოდის ნიმუშებს.[25] ნაპოვნია ასევე ოთხი მონეტა, რომელთაგან ორი მნიშვნელოვანი კოროზიით იყო დაზიანებული და სიქულო-ფინიკიურ პერიოდს მიეკუთვნება.[25]

Limestone blocks at the site

განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს სპილოს ძვლის ტაბულა, რომელზეც დაბალი რელიეფით გამოსახულია შეწოლილი ტახი, რომელიც არ გამოხატავს კლასიკურ ბერძნულ გავლენას და შესაძლოა მიუთითებდეს ფინიკიური კულტურის არსებობაზე.[25] ასევე აღმოჩენილია ორი თიხის სატირის ნიღაბი, რომლებიც მიჩნეულია ფინიკიურად. ნაპოვნია ასევე შიშველი მამაკაცის თიხის ფიგურა, რომელიც, სავარაუდოდ, ეკუთვნის გვიან ჰელენისტურ ეპოქას.[25] გარდა ამისა, აღმოჩენილია სხვა თიხის ფიგურების ფრაგმენტები: შიშველი მამაკაცი, ქალის ფიგურა მცირედით დაფარული სამოსით, რომელიც პატარა პიქსს იჭერს, ასევე — ჭაღარა და ღარიბული სახის პატარა თავი და მოსასხამიანი ფიგურის ნაწილი.[25] ნაპოვნია საკმევლის სადგამების ფრაგმენტებიც.[30] აღნიშნული კომპლექსის სამხრეთით მდებარეობს მცირე კარიერი, რომლის ასაკი უცნობია, თუმცა სავარაუდოა, რომ ის გამოიყენებოდა სამშენებლო მასალის მოსაპოვებლად.[26]

იურიდიული სტატუსი და შენახვის მდგომარეობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
Seaview from Ras ir-Raħeb

რას ირ-რაჰების ბუნებრივი სილამაზე და რთულად მისადგომობა მას პოპულარულ ადგილად აქცევს ლაშქრობის მოყვარულთათვის.[31][32] თუმცა ამან გარკვეული დაპირისპირება გამოიწვია,[33][34][35] ვინაიდან შვერილის სამართლებრივი მფლობელობა გაურკვეველია.[36] 2004 წლის ბოლოს, ადგილობრივმა მონადირემ ტერიტორიიდან გააძევა ლაშქართა ჯგუფი, რომელშიც რამდენიმე არქეოლოგიც შედიოდა. მათ შესაბამის უწყებას მიმართეს შეკითხვით, თუ რატომ იყო მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ადგილი საზოგადოებისთვის მიუწვდომელი.[37]

სამსახურმა განმარტა, რომ „დამუშავებულია მიწის ექსპროპრიაციის პროცესი [...] ტერიტორია ექსპროპრირებული იქნა 1975 წლის 29 ივლისის მთავრობის ნოტისით (498), თუმცა იურიდიულად მიწა კვლავ პირად მფლობელობაშია, რადგან საკუთრების გადაცემის აქტს ჯერ არ დაუმტკიცებია.“[36][38] თუმცა 2006 წელს, მაშინდელმა იუსტიციის მინისტრმა ტონიო ბორგმა განაცხადა, რომ იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც 1994 წლამდე პრეზიდენტის პროკლამაციით გადაეცა სახელმწიფოს—even without final payment—საზოგადოებას აქვს კანონიერი წვდომის უფლება, და არც მფლობელს შეუძლია ამის აკრძალვა.[39] ფინიკიურ-რომაული ნაშთები ოფიციალურად შეტანილ იქნა სახელმწიფო დაცულ ობიექტთა სიაში 1998 წელს.[40]

2007 წელს ძლიერმა ხანძარმა სერიოზულად დააზიანა შვერილის სანაპირო ზოლი, რასაც არასამთავრობო ორგანიზაციების მოწოდებები მოჰყვა მოსახლეობისკენ, რათა ყურადღება მიექციათ ვანდალიზმისა და უკანონო მშენებლობის ფაქტებზე.[41] 2016 წელს ადგილობრივი არქიტექტურული მემკვიდრეობის ზოგიერთი ელემენტი დაზიანდა: კირქვის ბლოკებში გახვრიტეს ხვრელები და ჩასვეს რკინის ღერძები და კაუჭები კლდეზე ცოცვისთვის.[42]

ამავე წელს, შვერილის ნაწილის — ხუთი ტუმოლოს — გაყიდვა დაიწყო, მათ შორის არქეოლოგიური ნაშთების არეალიც.[43] მემკვიდრეობის ექსპერტებმა აღნიშნეს, რომ მიუხედავად მიწის საკუთრების სტატუსის გაურკვევლობისა, მალტაში ახლადმიღებული საჯარო დომენის კანონი გამორიცხავს მსგავსი ტერიტორიების გასხვისებას.[43] 2016 წლის ივლისში, გარემოსდაცვითმა ორგანიზაციამ Earth-ის მეგობრები მალტა ოფიციალური განაცხადი წარადგინა, რათა რას ირ-რაჰები და კიდევ ექვსი ტერიტორია დარეგისტრირებულიყო როგორც საჯარო დომენის ზონა.[44][45]

იხილეთ აგრეთვე

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:

ლიტერატურა

  • Abela, G.F. (1647). Della Descrittione di Malta. Malta. 
  • Axiaq, M.A. (1610). Relazione della nuova e grandissima devotione introdotta nella S. Grotta di S. Paolo nell'Isola di Malta. Malta. 
  • Culican, W. (1980). Leeds University Oriental Society – Near Eastern Researches II – Oriental Studies. Leiden, The Netherlands: E. J. Brill. ISBN 90-04-05966-0. 
  • Bosio, G. (1621–29). Historia della Sacra Religione et Illustrissima Militia di San Giovanni Gierosolimitano, di nuovo ristampata e dal medesimo autore ampliata et illustrata. Rome. 
  • Lewis, H. (1977). Ancient Malta – A Study of its Antiquities. Gerrards Cross, Buckinghamshire: Colin Smythe. 
  • Sagona, C. (2006). Punic Antiquities of Malta and Other Ancient Artefacts Held in Ecclesiastic and Private Collections. Belgium: Peeters Publishers. 

რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. ↑ Buġeja, Lino. "Showcase of Malta's scenic and archaeological sites." Times of Malta, 20 იანვარი, 2013. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20130120/life-features/Showcase-of-Malta-s-scenic-and-archaeological-sites.454171
  2. ↑ Wilson, R., Talbert, R., Gillies, S., Elliott, T. "Places: 462463 (Ras-ir Raheb Roman Farm)." Pleiades, 4 იანვარი, 2019. http://pleiades.stoa.org/places/462463
  3. ↑ Buħaġiar, Keith. "Baħrija: Its archaeological significance." Melita Historica, ტომი XIV, ნომერი 4, 2007, გვ. 357–374.
  4. ↑ "Sea traffic restrictions during Commonwealth meeting." Times of Malta, 28 ოქტომბერი, 2005. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20051028/local/sea-traffic-restrictions-during-commonwealth-meeting.73887
  5. ↑ Scerri, Louis. "Cremation, cart ruts, tombs, and archaeological reassessments." Times of Malta, 17 თებერვალი, 2013. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20130217/books/Cremation-cart-ruts-tombs-and-archaeological-reasssessments.458189
  6. ↑ Sagona, C. Punic Antiquities of Malta and Other Ancient Artefacts Held in Ecclesiastic and Private Collections, ტომი II, Peeters Publishers, ბელგია, 2006, გვ. 14.
  7. ↑ Vella, E. "Ras ir-Raheb. Boat dive." Atlam Sub Aqua Club. http://www.atlam.org/update/diveofthemonth.pdf დაარქივებული 2013-12-16 საიტზე Wayback Machine.
  8. ↑ "St. Peter's Cave." Luna Diving. http://www.lunadiving.com/divesite.asp?dive=25 დაარქივებული 2016-10-27 საიტზე Wayback Machine.
  9. ↑ "Ras ir-Raħeb." Sunflower Hotel Malta. http://www.sunflowerhotel.com.mt/outdooractivities/RasIrRaheb/tabid/1264/language/en-US/Default.aspx დაარქივებული 2009-05-05 საიტზე Wayback Machine.
  10. ↑ Schembri, P. "RDUM MAJJIESA TO RAS IR-RAHEB MPA." University of Malta. https://www.um.edu.mt/science/biology/staff/profpatrickschembri/empafish/rdum_majjiesa_to_ras_ir-raheb
  11. ↑ "Which are the current Marine Protected Areas of Malta?" MEPA. https://www.mepa.org.mt/currentareas
  12. ↑ "Habitats of the Maltese islands (20) Marine habitats (6) – Protection of ecosystems." Times of Malta, 6 ივლისი, 2010. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20100706/opinion/habitats-of-the-maltese-islands-20.316407
  13. ↑ Planning Services Division, Works Department. Structure Plan for the Maltese Islands, მალტა: Ministry for Development of Infrastructure, 1990.
  14. 1 2 3 4 UNEP/MAP/PAP. MAP CAMP Project "Malta": Final Integrated Project Document and Selected Thematic Documents: Volume I, მალტა: PAP/RAC, 2003, გვ. 34. http://195.97.36.231/acrobatfiles/MTSAcrobatfiles/mts138Vol2.pdf დაარქივებული 2007-12-15 საიტზე Wayback Machine.
  15. 1 2 "Il-Majjiesa/Ras ir-Raħeb area." Times of Malta, 2 ივნისი, 2011. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20110602/environment/Il-Majjiesa-Ras-ir-Ra-eb-area.368405
  16. ↑ Sansone, Kurt. "Mepa designates four new marine protected areas." Times of Malta, 30 ივლისი, 2010. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20100730/local/mepa-designates-four-new-marine-protected-areas.320242
  17. ↑ Żammit, Anne. "Natura 2000 – ensuring long-term survival for Europe's species." Times of Malta, 8 აპრილი, 2007. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20070408/environment/natura-2000-ensuring-long-term-survival-for-europes-species.21087
  18. ↑ Cooke, Patrick. "Divers call for better enforcement, protection measures at dive sites." Times of Malta, 15 აგვისტო, 2010. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20100815/local/divers-call-for-better-enforcement-protection-measures-at-dive-sites.322500
  19. ↑ Sansone, Kurt. "Seabed signs off Għajn Tuffieħa." Times of Malta, 8 ნოემბერი, 2010. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20101108/local/seabed-signs-off-ghajn-tuffieha.335233
  20. ↑ Cicero. In Verrem IV, 46–47.
  21. ↑ Bosio, Giacomo. Historia della Sacra Religione et Illustrissima Militia di San Giovanni Gierosolimitano, ნაწილი III, რომი, 1621–29, გვ. 924.
  22. ↑ Axiaq, M.A. Relazione della nuova e grandissima devotione introdotta nella S. Grotta di S. Paolo nell'Isola di Malta, მალტა: Notitie di Malta, 1610, ბიბლიოთეკა N L M Lib. 515, ff. 21v–22.
  23. ↑ Abela, G.F. (1647). Della Descrittione di Malta. Malta, გვ. 67. 
  24. ↑ Museums Department Annual Report, 1922/3, გვ. v.
  25. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Museums Department Annual Report, 1962, გვ. 6.
  26. 1 2 3 4 Buħaġiar, Mario. Melita Historica, ტ. XIV, № 4, 2007, გვ. 357–374.
  27. ↑ Lewis, H. Ancient Malta – A Study of its Antiquities, Colin Smythe, ბაკინგემშირი, 1977, გვ. 92.
  28. ↑ ძვ. ბერძნ. Μελίτη νήσος ἐν ᾗ ... καὶ Ἡρακλέους ἱερόν. — „კუნძული მელიტე, რომელზეც ... ჰერაკლეს ტაძარიც იყო.“
    Claudius Ptolemy. Geographia, ტ. I, რედ. Carolus Nobbe, ლაიპციგი: Carolus Tauchnitius, 1843, გვ. 246. https://books.google.com/books?id=4ksBAAAAMAAJ&pg=PA246
  29. ↑ Ventura, F. "Ptolemy's Maltese Co-ordinates." Hyphen, ტ. V, № 6, 1988, გვ. 253–269.
  30. ↑ Culican, William. Near Eastern Researches II – Oriental Studies, Leeds University Oriental Society, E. J. Brill, ლაიდენი, 1980, გვ. 96. ISBN 90-04-05966-0.
  31. ↑ Buġeja, Lino. "Malta's fantastic coasts beckon." Times of Malta, 18 მარტი, 2012. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20120318/life-features/Malta-s-fantastic-coasts-beckon.411691
  32. ↑ Buġeja, Lino. "Ramblers seek pastures new." Times of Malta, 6 იანვარი, 2012. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20120106/local/Ramblers-seek-pastures-new.401231
  33. ↑ Micallef, Mark. "Ramblers in protest walk over access to Fomm ir-Riħ bay." Times of Malta, 28 ივლისი, 2008. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20080728/local/ramblers-in-protest-walk-over-access-to-fomm-ir-rih-bay.218509
  34. ↑ Buġeja, Lino. "Everyone's right to ramble." Times of Malta, 22 სექტემბერი, 2012. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20120922/opinion/Everyone-s-right-to-ramble.437878
  35. ↑ Buġeja, Lino. "Craving for a room for our view." Times of Malta, 27 ოქტომბერი, 2011. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20111027/opinion/Craving-for-a-room-for-our-view.390957
  36. 1 2 Cini, George. "Ramblers turned away from site of historic value." Times of Malta, 19 იანვარი, 2005. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20050119/local/ramblers-turned-away-from-site-of-historic-value.101746
  37. ↑ "Killing Malta's heritage softly." Malta Today, 8 მაისი, 2005. https://www.maltatoday.com.mt/2005/05/08/t21.html დაარქივებული 2013-06-01 საიტზე Wayback Machine.
  38. ↑ Debono, James. "Fighting for access to Fomm ir-Rih beach." Malta Today, 15 იანვარი, 2006. https://www.maltatoday.com.mt/2006/01/15/t15.html დაარქივებული 2013-05-28 საიტზე Wayback Machine.
  39. ↑ "Resume' of contents of Meeting which RAM had with Dr Tonio Borg..." Ramblers Association Malta, 9 მაისი, 2006. http://www.ramblersmalta.org/dloads/RAM_Tonio_Borg.doc დაარქივებული 2014-02-22 საიტზე Wayback Machine.
  40. ↑ "No. 278, Scheduling of property." Gazzetta tal-Gvern ta' Malta, 3 აპრილი, 1998. https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=1007 დაარქივებული 2016-10-12 საიტზე Wayback Machine.
  41. ↑ "Mepa demolishes illegal structure in protected countryside." Times of Malta, 5 თებერვალი, 2011. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20110205/local/mepa-demolishes-illegal-structure-in-protected-countryside.348693
  42. ↑ "Fdalijiet storiċi 'mtaqqbin' bi drillers u b'ħadid għat-tixbit." iNewsMalta, 1 ივნისი, 2016. https://www.inewsmalta.com/dart/20160601-fdalijiet-stori-mtaqqbin-bi-drillers-adid-at-tixbit
  43. 1 2 "Fdalijiet Rumani f'Ras ir-Raheb għall-bejgħ!" iNewsMalta, 17 მაისი, 2016. https://www.inewsmalta.com/dart/20160517-fdalijiet-rumani-ras-ir-raheb-all-bejg
  44. ↑ "Friends of the Earth Malta proposes seven sites for 'Public Domain Act' protection." 21 ივლისი, 2016. https://foemalta.org/web/news/98-2016/300-friends-of-the-earth-malta-proposes-seven-sites-for-public-domain-act-protection დაარქივებული 2017-03-19 საიტზე Wayback Machine.
  45. ↑ "eNGO proposes seven sites for Public Domain Act." MaltaToday, 21 ივლისი, 2016. https://www.maltatoday.com.mt/lifestyle/environment/67783/engo_proposes_seven_sites_for_public_domain_act#.V9QkkJh97Dc
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=რას_ირ-რაჰები&oldid=4945821“-დან