ჟან-ჟაკ დორტუ დე მერანი

ჟან-ჟაკ დორტუ დე მერანი (ფრანგ. Jean-Jacques Dortous de Mairan; დ. 26 ნოემბერი, 1678 - გ. 20 თებერვალი, 1771) - განმანათლებლობის ეპოქის გამოჩენილი ფრანგი ნატურფილოსოფოსი, ასტრონომი, მათემატიკოსი და ფიზიკოსი. იგი იყო საფრანგეთის მეცნიერებათა სამეფო აკადემიის წევრი და მისი მუდმივი მდივანი. დე მერანი ითვლება ქრონობიოლოგიის ერთ-ერთ ფუძემდებლად მცენარეებში ცირკადული რიტმების აღმოჩენის გამო.

ბიოგრაფია

დე მერანი დაიბადა ქალაქ ბეზიეში, სამხრეთ საფრანგეთში. 1694–1697 წლებში ტულუზის კოლეჯში სწავლისას იგი გატაცებული იყო ძველი ბერძნული ენითა და ლიტერატურით.

1698 წელს პარიზში გადავიდა, სადაც ნიკოლა მალბრანშის ხელმძღვანელობით მათემატიკასა და ფიზიკას ეუფლებოდა. 1702 წელს მშობლიურ ქალაქში დაბრუნდა და სამეცნიერო მოღვაწეობას შეუდგა. 1723 წელს მან დააარსა ბეზიეს აკადემია. მოგვიანებით, მეცნიერებაში მიღწეული წარმატებების გამო, მას ოფიციალური საცხოვრებელი ლუვრში გადაეცა, სადაც 1743 წლამდე დარჩა. იგი 92 წლის ასაკში, პარიზში, პნევმონიით გარდაიცვალა.

სამეცნიერო მოღვაწეობა

1729 წელს დე მერანმა ჩაატარა ექსპერიმენტი მცენარე Mimosa pudica-ზე. მან შენიშნა, რომ მცენარე ფოთლებს დღისით შლიდა და ღამით კეცავდა. მერანმა მცენარე სრულ სიბნელეში მოათავსა და დააკვირდა, რომ რიტმული მოძრაობა მზის შუქის გარეშეც გრძელდებოდა.

ამით მან დაამტკიცა, რომ ბიოლოგიური რიტმები არა მხოლოდ გარეგან სტიმულებზე (სინათლეზე), არამედ შინაგან მექანიზმებზეა დამოკიდებული. მიუხედავად იმისა, რომ მას „შინაგანი საათის“ ტერმინი არ გამოუყენებია, მისმა ნაშრომმა საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე ქრონობიოლოგიას.

1733 წელს გამოაქვეყნა ფუნდამენტური ნაშრომი Traité physique et historique de l'aurore boréale, სადაც წამოაყენა თეორია, რომ ციალი მზის ატმოსფეროსა და დედამიწის ურთიერთქმედების შედეგია (ჩრდილოეთის ციალი).

1731 წელს მან აღმოაჩინა ნისლეული ორიონის თანავარსკვლავედში, რომელიც დღეს მის სახელს ატარებს (Messier 43 ან De Mairan's Nebula).

მერანმა შეისწავლა ატმოსფეროს მიერ სინათლის შთანთქმა, რამაც მოგვიანებით პიერ ბუგერს ფოტომეტრის შექმნისკენ უბიძგა.

იგი იკვლევდა სითბოს, ბგერას, მოძრაობას და დედამიწის ფორმას. 1741 წელს ჩაერთო სამეცნიერო დისკუსიაში „ცოცხალი ძალების“ (forces vives) შესახებ, რაც ეხებოდა კინეტიკური ენერგიისა და იმპულსის ცნებების ადრეულ გაგებას.

რჩეული პუბლიკაციები

• Dissertation sur la glace (1716) — ტრაქტატი ყინულის შესახებ.

• Observation botanique (1729) — ნაშრომი მცენარეთა რიტმებზე.

• Traité physique et historique de l'aurore boréale (1733) — ჩრდილოეთის ციალის კვლევა.

• Sur la question des forces vives (1741) — ფიზიკური ტრაქტატი ძალების შესახებ.

წევრობა და აღიარება

• ჟან-ჟაკ დე მერანი იყო არაერთი საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოების წევრი:

• საფრანგეთის მეცნიერებათა სამეფო აკადემია (1718-დან);

• ლონდონის სამეფო საზოგადოება (1735-დან);

• პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემია (1718-დან);

• შვედეთის სამეფო მეცნიერებათა აკადემია (1769-დან).

ლიტერატურა და წყაროები

• Hatch, Robert A. (2002). The Scientific Revolution: Jean-Jacques Dortous de Mairan. University of Florida.

• Pittendrigh, C. S. (1960). Circadian rhythms and the circadian organization of living systems. Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology.

• Mairan, J. J. (1733). Traité physique et historique de l'aurore boréale. Imprimerie Royale, Paris.

• Westfall, R. S. (1971). The Construction of Modern Science: Mechanisms and Mechanics. Cambridge University Press.