პოლონელების ხოცვა-ჟლეტა ვოლინსა და აღმოსავლეთ გალიციაში

ვოლინის ხოცვა-ჟლეტა

პოლონელი მსხვერპლი სოფელ ლიპნიკში, ვოლინი, 1943 წ.
თარიღი	1943—1945
ადგილი	ვოლინი, აღმოსავლეთ გალიცია, პოლესია, ხოლმშჩინა
მონაწილეები	პოლონური მოსახლეობის წინააღმდეგ: თარგი:ქვეყნის მონაცემები UPA უკრაინის მეამბოხე არმია (UPA) უკრაინელ ნაციონალისტთა ორგანიზაცია (OUN-B) უკრაინული დამხმარე პოლიცია ადგილობრივი უკრაინული მოსახლეობის ნაწილი უკრაინული მოსახლეობის წინააღმდეგ: თარგი:ქვეყნის მონაცემები Armia Krajowa არმია კრაიოვა (AK) არმია ლუდოვა (AL) პოლონური თავდაცვის რაზმები

ვოლინისა და აღმოსავლეთ გალიციაში პოლონელების მასობრივი ხოცვა (პოლ. rzeź wołyńsko-galicyjska, უკრ. Волинсько-Галицька трагедія) — ეთნიკური წმენდა და გენოციდის ნიშნების მქონე მასობრივი ძალადობა, რომელიც განხორციელდა გერმანიის მიერ ოკუპირებულ პოლონეთში უკრაინის მეამბოხეთა არმიის (UPA) და უკრაინელ ნაციონალისტთა ორგანიზაციის (OUN-B) მიერ. ოპერაციას ხშირად მხარს უჭერდა ადგილობრივი უკრაინული მოსახლეობის ნაწილიც (ე.წ. „შავი ძალები“). ძალადობა მიმართული იყო ვოლინში, აღმოსავლეთ გალიციაში, პოლესიის ნაწილებსა და ლუბლინის რეგიონში (ხოლმშჩინა) მცხოვრები პოლონელი უმცირესობის წინააღმდეგ 1943-1945 წლებში.

ხოცვა-ჟლეტამ პიკს 1943 წლის ივლისსა და აგვისტოში მიაღწია. ამ მოვლენების კულმინაცია იყო 1943 წლის 11 ივლისი, რომელიც ისტორიაში „სისხლიანი კვირის“ სახელით შევიდა — ამ დღეს UPA-ს დანაყოფები ერთდროულად თავს დაესხნენ 99 პოლონურ დასახლებას (ზოგიერთი მონაცემით 150-მდე ობიექტს). თავდასხმები გამოირჩეოდა განსაკუთრებული სისასტიკით: მსხვერპლთა უმეტესობას ქალები, ბავშვები და მოხუცები შეადგენდნენ, ხოლო მკვლელობები ხშირად ხორციელდებოდა კათოლიკურ ეკლესიებში, საკვირაო წირვის დროს.

UPA-ს მოქმედებებმა დაახლოებით 100,000-მდე პოლონელი შეიწირა (ვოლინში — 40-60 ათასი, აღმოსავლეთ გალიციაში — 20-40 ათასი). დაღუპულთა ჯამური რაოდენობა, ზოგიერთი წყაროს მიხედვით, უფრო მაღალია და 130,000-ს აღწევს. პოლონელი ისტორიკოსები მოვლენას ოფიციალურად გენოციდად აფასებენ, ხოლო უკრაინული მხარე მას ხშირად „ვოლინის ტრაგედიას“ უწოდებს. პოგრომის სხვა მსხვერპლთა შორის იყვნენ რამდენიმე ასეული სომეხი, ებრაელი, რუსი, ჩეხი, ქართველი და ის უკრაინელები, რომლებიც უარს ამბობდნენ მკვლელობებში მონაწილეობაზე ან ეხმარებოდნენ პოლონელებს დამალვაში (ე.წ. „მართალი უკრაინელები“).

ეთნიკური წმენდა უკრაინის მხრიდან მცდელობა იყო, შეეჩერებინა ომისშემდგომ პოლონეთის სახელმწიფოს მიერ სუვერენიტეტის დამტკიცება იმ ტერიტორიებზე, სადაც უკრაინელი მოსახლეობა უმრავლესობას წარმოადგენდა. გადაწყვეტილება პოლონელი მოსახლეობის იძულებითი გასახლებისა და "ნებისმიერი მოწინააღმდეგის ლიკვიდაციის" შესახებ მიღებულ იქნა 1942 წლის შემოდგომაზე, OUN-B-ს (ბანდერისტების) სამხედრო რეფერენტების შეხვედრაზე.

ადგილობრივი წინააღმდეგობის ფონზე, ვოლინში UPA-ს მეთაურმა, დმიტრი კლიაჩკივსკიმ (ცნობილმა როგორც "კლიმ სავური"), 1943 წლის ივნისში გამოსცა საიდუმლო ბრძანება "პოლონური მოსახლეობის სრულ ფიზიკურ ლიკვიდაციაზე". პოლონურმა მოსახლეობამ, გადარჩენის მიზნით, შექმნა თავდაცვის ბაზები (მაგალითად, პჟებრაჟესა და ჰუტა სტეპანსკაში), სადაც ათასობით მშვიდობიანი მოქალაქე აფარებდა თავს UPA-ს თავდასხმებისგან. შეტევები გაგრძელდა 1944 წლის გაზაფხულამდე, სანამ წითელი არმია ვოლინში არ შევიდა და პოლონურმა იატაკქვეშეთმა არ ჩამოაყალიბა არმია კრაიოვას (AK) 27-ე ქვეითი დივიზია. ვოლინში დაღუპულთა რიცხვი 50,000–60,000-ს აღწევს, ხოლო პოლონური შურისძიების აქციებს 2,000–3,000-მდე (სხვა მონაცემებით 10-15 ათასამდე) უკრაინელის სიცოცხლე ემსხვერპლა.

ისტორიული ფონი

ომთაშორისი პერიოდი

უკრაინული ენა პოლონეთის რესპუბლიკაში 1931 წლის აღწერის მიხედვით.

პოლონეთ-საბჭოთა ომის (1919-1921) შემდეგ, რიგის ხელშეკრულებით, დასავლეთ უკრაინა პოლონეთის შემადგენლობაში შევიდა. პოლონეთის მთავრობა გალიციასა და ვოლინს „ძირძველ პოლონურ მიწებად“ თვლიდა და რეგიონში აქტიურ პოლონიზაციის პოლიტიკას ატარებდა. ეს გულისხმობდა ოსადნიკების (პოლონელი სამხედრო ვეტერანების) ჩასახლებას უკრაინულ მიწებზე, უკრაინული სკოლების შეზღუდვას და მართლმადიდებლური ტაძრების ნგრევას (განსაკუთრებით ხოლმშჩინაში). 1930 წლის ე.წ. „პაციფიკაციის“ კამპანიამ (ძალადობრივი დაშოშმინება) რადიკალიზმი კიდევ უფრო გააძლიერა უკრაინულ საზოგადოებაში.

1931 წლის აღწერის მონაცემებით, რეგიონების დემოგრაფიული სურათი შემდეგნაირი იყო:

• აღმოსავლეთ გალიცია: მოსახლეობის 52% საუბრობდა უკრაინულად, 40% — პოლონურად, ხოლო 7% — იდიშზე.
• ვოლინი: მოსახლეობის 68% უკრაინულად საუბრობდა, 17% — პოლონურად.

იდეოლოგიური წინაპირობები

1920-იანი წლების ბოლოს ჩამოყალიბდა OUN-ის იდეოლოგია, რომელიც ეფუძნებოდა დმიტრო დონცოვის „ინტეგრალურ ნაციონალიზმს“. ეს დოქტრინა ქადაგებდა ნებისმიერი უცხო ელემენტის მოშორებას უკრაინული მიწებიდან და ამართლებდა ძალადობას ერის ინტერესებისთვის. 1934 წელს OUN-ის წევრებმა მოკლეს პოლონეთის შინაგან საქმეთა მინისტრი ბრონისლავ პერაცკი. მეორე მსოფლიო ომის დროს, OUN-ის რადიკალურმა ფრთამ (ბანდერისტებმა) ჩათვალეს, რომ ომი იყო ისტორიული შანსი „სუფთა უკრაინული სახელმწიფოს“ შესაქმნელად, სადაც პოლონელების ადგილი არ იქნებოდა.

ოკუპაცია და ძალადობის ესკალაცია

1939 წელს საბჭოთა კავშირის მიერ აღმოსავლეთ პოლონეთის ოკუპაციამ რადიკალურად შეცვალა ძალთა ბალანსი. საბჭოთა რეპრესიებმა გაანადგურა პოლონური სახელმწიფო სტრუქტურები და ელიტა, ხოლო ასობით ათასი პოლონელი ციმბირში გადაასახლეს. ამან პოლონური მოსახლეობა დაუცველი დატოვა.

1941 წელს ნაცისტური გერმანიის შეჭრამ და ებრაელების მასობრივმა განადგურებამ რეგიონში ძალადობის ნორმალიზება მოახდინა. უკრაინელი ნაციონალისტები ხედავდნენ, რომ ეთნიკურად "არასასურველი" ჯგუფების სრული განადგურება შესაძლებელი იყო დაუსჯელობის პირობებში.

1943 წლის მარტ-აპრილში ვითარება უკიდურესად გამწვავდა, როდესაც გერმანულ სამსახურში მყოფმა ათასობით უკრაინელმა პოლიციელმა (შუცმანშაფტი) იარაღით დატოვა პოსტები და ტყეში UPA-ს შეუერთდა. ამ დეზერტირობამ (დაახლოებით 5,000 კაცი) პარტიზანულ მოძრაობას სამხედრო გამოცდილება და რესურსი შესძინა, რაც პოლონელების წინააღმდეგ მასშტაბური ოპერაციების დაწყების წინაპირობა გახდა. დეზერტირობის შემდეგ, გერმანელებმა უკრაინელი პოლიციელები ნაწილობრივ პოლონელებით ჩაანაცვლეს, რამაც უკრაინულ სოფლებში პოლონელების მიმართ ზიზღი გააძლიერა.

ხოცვა-ჟლეტის მიმდინარეობა

დასაწყისი (1943 წლის თებერვალი-ივნისი)

ანტიპოლონური აქციები თავდაპირველად სპონტანურ ხასიათს ატარებდა, თუმცა მალევე ორგანიზებული სახე მიიღო. პირველი მასობრივი მკვლელობა მოხდა 1943 წლის 9 თებერვალს, როდესაც UPA-ს რაზმმა (სავარაუდოდ გრიგორი პერეგინიაკის მეთაურობით) სოფელ პაროსლაში 173 პოლონელი ცულებითა და ნაჯახებით დახოცა.

1943 წლის მარტში დაიწყო სისტემატური თავდასხმები:

• 26 მარტი: სოფელ ლიპნიკის განადგურება (დაიღუპა 182 ადამიანი, მათ შორის დღევანდელი პოლონელი კოსმონავტის, მიროსლავ ჰერმაშევსკის ოჯახის წევრები).
• 23 აპრილი: თავდასხმა დასახლება იანოვა დოლინაზე. UPA-ს ძალებმა გადაწვეს დასახლება, რასაც 600-მდე პოლონელი ემსხვერპლა.

„სისხლიანი კვირა“ და პიკი (ივლისი-აგვისტო 1943)

ხოცვა-ჟლეტის კულმინაცია იყო 1943 წლის ივლისი. UPA-ს მეთაურმა ვოლინში, დმიტრო კლიაჩკივსკიმ („კლიმ სავურმა“) გასცა ბრძანება პოლონური მოსახლეობის ფიზიკური ლიკვიდაციის შესახებ.

• **11 ივლისი (სისხლიანი კვირა):** კოორდინირებული შეტევა ერთდროულად განხორციელდა 99 (სხვა მონაცემებით 150-მდე) პოლონურ სოფელსა და დასახლებაზე. თავდასხმები ხშირად ხდებოდა საკვირაო წირვის დროს კათოლიკურ ეკლესიებში (მაგალითად, კისილინსა და პორიცკში).
• **მეთოდები:** ცეცხლსასროლი იარაღის ეკონომიის მიზნით და სისასტიკის საჩვენებლად, ხშირად იყენებდნენ სასოფლო-სამეურნეო იარაღებს: ცულებს, ნაჯახებს, ფიწლებსა და ხერხებს. სოფლებს ალყას არტყავდნენ და წვავდნენ.

აგვისტოში განხორციელდა კიდევ ერთი დიდი ტალღა. 30 აგვისტოს UPA-ს რაზმებმა (ივან კლიმჩაკის, „ლისის“ მეთაურობით) გაანადგურეს სოფლები ოსტროვკი და ვოლა ოსტროვეცკა, სადაც 1100-ზე მეტი პოლონელი მოკლეს.

გადასვლა გალიციაში (1943-1944)

1943 წლის ბოლოდან ანტიპოლონური აქციები გავრცელდა აღმოსავლეთ გალიციაშიც. აქ მოქმედებდა განსხვავებული ბრძანება: პოლონელებს აიძულებდნენ დაეტოვებინათ სახლები და წასულიყვნენ პოლონეთში, წინააღმდეგობის შემთხვევაში კი კლავდნენ. მიუხედავად ამისა, მასობრივი მკვლელობები აქაც დაფიქსირდა (მაგალითად, ჰუტა პენიაცკას ტრაგედია, სადაც UPA-მ და სს-ის დივიზია „გალიჩინამ“ 500-ზე მეტი პოლონელი მოკლეს). გალიციაში დაიღუპა დაახლოებით 20-30 ათასი პოლონელი.

პოლონური საპასუხო ქმედებები

თავდასხმების საპასუხოდ, პოლონურმა მოსახლეობამ შექმნა თავდაცვის ბაზები (ყველაზე ცნობილია პჟებრაჟეს ბაზა), რომლებსაც ხშირად საბჭოთა პარტიზანები ეხმარებოდნენ. 1943 წლის ზაფხულიდან არმია კრაიოვამ დაიწყო საპასუხო სადამსჯელო ოპერაციები უკრაინული სოფლების წინააღმდეგ.

• **საჰრინი (1944 წლის მარტი):** პოლონურმა რაზმებმა გაანადგურეს უკრაინული სოფელი საჰრინი (ხოლმშჩინაში), მოკლეს რამდენიმე ასეული მშვიდობიანი მოქალაქე.
• **პავლოკომა (1945 წლის მარტი):** პოლონურმა ქვედანაყოფებმა დახოცეს 365 უკრაინელი.

საერთო ჯამში, პოლონური შურისძიების შედეგად დაიღუპა 2,000-დან 15,000-მდე უკრაინელი (რიცხვები მერყეობს სხვადასხვა წყაროს მიხედვით).

სხვა ეთნიკური ჯგუფების ბედი

კონფლიქტის დროს ზარალი განიცადეს სხვა ეროვნებებმაც:

• **ებრაელები:** ტყეში გადამალული ებრაელები ხშირად ხდებოდნენ UPA-ს მსხვერპლი, რადგან მათ პოლონელებთან თანამშრომლობაში ადანაშაულებდნენ. დაიღუპა დაახლოებით 1000-2000 ებრაელი.
• **ჩეხები:** ვოლინში მცხოვრები ჩეხური თემი შედარებით გადაურჩა ხოცვა-ჟლეტას, რადგან ნეიტრალიტეტს ინარჩუნებდა, თუმცა იყო მსხვერპლი (დაახლოებით 300+ მოკლული).
• **სომხები:** გალიციაში მცხოვრები პოლონელი სომხების მცირე თემი ასევე გახდა თავდასხმის სამიზნე (მაგ. ქალაქ კუტიში).

თანამედროვე პოლიტიკური კონტექსტი

ვოლინის საკითხი რჩება ერთ-ერთ ყველაზე მტკივნეულ თემად პოლონეთ-უკრაინის ურთიერთობებში. 2016 წელს პოლონეთის სეიმმა აღნიშნული მოვლენები ოფიციალურად აღიარა გენოციდად.

2023 წლის 9 ივლისს, ტრაგედიის 80 წლისთავზე, პოლონეთის პრეზიდენტი ანჯეი დუდა და უკრაინის პრეზიდენტი ვოლოდიმირ ზელენსკი ერთად დაესწრნენ ლუცკის წმინდა პეტრესა და პავლეს საკათედრო ტაძარში გამართულ წირვას და პატივი მიაგეს მსხვერპლთა ხსოვნას.

კაროლ ნავროცკი და ვოლოდიმირ ზელენსკი, ვარშავა, 2025 წელი.

მიუხედავად დიპლომატიური ძალისხმევისა, ისტორიული მეხსიერების საკითხი კვლავ აქტუალურია. 2025 წლის 19 დეკემბერს, პოლონეთში ოფიციალური ვიზიტის ფარგლებში, პრეზიდენტმა კაროლ ნავროცკიმ უკრაინელ კოლეგას გადასცა პოლონელი ისტორიკოსების მიერ მომზადებული ორტომეული გამოცემა „ვოლინის დანაშაულის დოკუმენტები“ (ინგლ. Documents of the Volyn Crime). ვარშავაში გამართულ შეხვედრასა და დელეგაციებს შორის მოლაპარაკებებში ასევე მონაწილეობდნენ პოლონეთის ეროვნული მეხსიერების ინსტიტუტის (IPN) ხელმძღვანელის მოადგილე კაროლ პოლეიოვსკი და უკრაინის ეროვნული მეხსიერების ინსტიტუტის ხელმძღვანელი ოლექსანდრ ალფიოროვი.

ბიბლიოგრაფია

• Hryciuk, Grzegorz (2005). Polacy i Ukraińcy pomiędzy dwoma systemami totalitarnymi 1942–1945. Warsaw / Kiev: Institute of National Remembrance. ISBN 8389078775. 
• Komański, Henryk; Siekierka, Szczepan (2006). Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie tarnopolskim w latach 1939–1946. Wrocław: Nortom. ISBN 978-83-89684-50-9. 
• Kulińska, Lucyna (2010). Dzieci Kresów II. Kraków: Jagiellonia SA. 
• Motyka, Grzegorz (2006). Ukraińska partyzantka 1942–1960. Warsaw: RYTM. ISBN 83-7399-163-8. 
• Motyka, Grzegorz (2011). Od rzezi wołyńskiej do Akcji "Wisła". Kraków: Wydawnictwo Literackie. ISBN 978-83-08-04576-3. 
• Snyder, Timothy (2003). The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999. New Haven: Yale University Press. ISBN 0-300-10586-X. 
• Subtelny, Orest (1988). Ukraine: A History. Toronto: University of Toronto Press. ISBN 0-8020-5808-6. 
• Niedzielko, Romuald (2007). Kresowa księga sprawiedliwych 1939–1945. Warszawa: IPN. ISBN 978-83-7629-008-9. 
• Rudling, Per A. (November 2011). „The OUN, the UPA and the Holocaust“. The Carl Beck Papers in Russian and East European Studies (2107). doi:10.5195/cbp.2011.164. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2026-01-05. ციტირების თარიღი: 2025-12-20.CS1-ის მხარდაჭერა: ref=harv (link)
• Siemaszko, Władysław; Siemaszko, Ewa (2000). Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo von Borowiecky. ISBN 83-87689-34-3. 

გარე ბმულები

• Volhynia massacre. Truth and Remembrance დაარქივებული 2013-08-13 საიტზე Wayback Machine. – Institute of National Remembrance
• Volhynia and Eastern Galicia 1943–1944. Documents of State Committee on Archives of Ukraine