პაპობის ისტორია

პაპობის ისტორია
კათოლიკური დოგმის მიხედვით, პაპები წმინდა პეტრეს მემკვიდრეები არიან.
სხვა სახელები	რომის პაპობის ისტორია; პაპობის ისტორიული განვითარება
მონაწილეები	კათოლიკური ეკლესია; პაპები; რომის ეპისკოპოსი; რომის კურია; ევროპული სამეფოები და იმპერიები; რომაული არისტოკრატიული საგვარეულოები
მდებარეობა	რომი; იტალია; პაპის ოლქი; ავინიონი; ქალაქი ვატიკანი
თარიღი	I საუკუნე — დღემდე
შედეგი	პაპობის ინსტიტუტის ჩამოყალიბება და ტრანსფორმაცია; პაპის ოლქის წარმოშობა და დაკარგვა; აღმოსავლეთ-დასავლეთის სქიზმა; დასავლეთის დიდი განხეთქილება; ქალაქ ვატიკანის შექმნა

ვატიკანი
	ჰიმნი ვატიკანის ჰიმნი

კათოლიკური დოგმის მიხედვით, პაპები წმინდა პეტრეს (მუხლმოყრილი, მარჯვნივ) მემკვიდრეები არიან.

კათოლიციზმში პაპი არის კათოლიკური ეკლესიის მეთაური — თანამდებობა, რომელიც წმინდა პეტრეს დროიდან დღემდე არსებობს.

ქრისტიანული ეპოქის პირველ სამ საუკუნეში პეტრეს მრავალი მემკვიდრე - რომის ეპისკოპოსი - ბუნდოვანი ფიგურებად მოიაზრებოდნენ; მათ უმეტესობას წამებით სიკვდილი ერგო, თავიანთ სამწყსოს წევრებთან ერთად, დევნის პერიოდებში. ადრეულ ეკლესიაში რომის ეპისკოპოსებს არ ჰქონდათ საერო ძალაუფლება კონსტანტინე I-ის ეპოქამდე. დაახლოებით 476 წელს დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ შუა საუკუნეების პაპობაზე გავლენას ახდენდნენ იტალიის საერო მმართველები; ამ პერიოდებს მოიხსენიებენ, როგორც ოსტგოთური, ბიზანტიური და ფრანკული პაპობის ხანებს. დროთა განმავლობაში პაპობამ გაამყარა თავისი ტერიტორიული პრეტენზიები ნახევარკუნძულის იმ ნაწილზე, რომელიც ცნობილია როგორც პაპის ოლქი. შემდგომში მეზობელ სუვერენთა როლი ჩაანაცვლა ძლიერმა რომაულმა საგვარეულოებმა — ე. წ. ბნელი საუკუნეების (saeculum obscurum), კრესცენტიანების ეპოქის და ტუსკულანთა პაპობის დროს.

1048-დან 1257 წლამდე პაპობა სულ უფრო მეტად შედიოდა კონფლიქტში წმინდა რომის იმპერიისა და ბიზანტიის იმპერიის (აღმოსავლეთ რომის იმპერიის) ლიდერებსა და ეკლესიებთან. მეორე მხარესთან კონფლიქტმა კულმინაციას მიაღწია აღმოსავლეთ-დასავლეთის სქიზმის დროს, რომელმაც რომაული და აღმოსავლური ეკლესიები ერთმანეთისგან გაყო. 1257-დან 1377 წლამდე პაპი, მიუხედავად იმისა, რომ რომის ეპისკოპოსი იყო, რეზიდენციად ირჩევდა ვიტერბოს, ოვიედოსა და პერუჯას, ბოლოს კი — ავინიონს (ე. წ. პაპების ავინიონის ტყვეობა). პაპების დაბრუნებას რომში — ავინიონის ტყვეობის შემდეგ მოჰყვა დიდი განხეთქილება კათოლიკურ ეკლესიაში — დასავლური ეკლესიის გაყოფა ორ, ხოლო გარკვეული დროის განმავლობაში სამ, ერთმანეთთან კონკურენტუნარიან პაპურ პრეტენდენტებად.

რენესანსის ეპოქის პაპობა ცნობილია ხელოვნების ძეგლების/ნიმუშებისა და არქიტექტურის მფარველობით, ევროპის ძალთა პოლიტიკაში ხშირი ჩართულობით და პაპური ავტორიტეტის წინააღმდეგ წამოჭრილი თეოლოგიური გამოწვევებისადმი წინააღმდეგობით. პროტესტანტული რეფორმაციის დაწყების შემდეგ რეფორმაციისა და ბაროკოს ეპოქის პაპობამ კათოლიკური ეკლესია კონტრრეფორმაციის გზით წაიყვანა. რევოლუციების ხანის პაპებმა ეკლესიის ისტორიის მასშტაბით ყველაზე დიდი ქონებრივი ექსპროპრიაცია განახორციელეს — საფრანგეთის რევოლუციის და მისი შემდგომი ევროპული პროცესების პერიოდში. „რომის საკითხმა“, რომელიც იტალიის გაერთიანებას უკავშირდებოდა, განაპირობა პაპის ოლქის დაკარგვა და ქალაქ ვატიკანის შექმნა.

რომის იმპერიის პერიოდში (493-მდე)

ადრეული ქრისტიანობა

წმინდა პეტრე, როგორც პაპი, გამოსახულია ნიურნბერგის ქრონიკაში

რომაელი კათოლიკეები პაპს აღიარებენ როგორც პეტრეს მემკვიდრეს. ეკლესიის ოფიციალური დეკლარაციები პაპებს ეპისკოპოსთა კოლეგიაში ანიჭებენ იმგვარ პოზიციას, როგორსაც პეტრე იკავებდა მოციქულთა „კოლეგიაში“ — კერძოდ, მოციქულთა მთავარი; ამასთან, ეპისკოპოსთა კოლეგია, როგორც განსხვავებული ერთეული, მიჩნეულია ამ „კოლეგიის“ მემკვიდრედ.

პაპი კლემენტ I — ეკლესიის მამებიდან ყველაზე ადრინდელი პაპია, რომელიც სავარაუდოდ იდენტიფიცირებულია კლემენტთან, რომელიც იხსენიება ფილიპელთა მიმართ წერილში 4:3. მისი წერილი კორინთელთა მიმართ არის პაპობის საეკლესიო ავტორიტეტის „გამოყენებისა და მიღების“ „პირველი ცნობილი მაგალითი“. იგი დაიწერა იმ დროს, როცა იოანე მოციქული ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო; კლემენტმა კორინთელებს მოუწოდა, ერთმანეთთან ერთიანობა შეენარჩუნებინათ და დასრულებულიყო განხეთქილება, რომელმაც იმ რეგიონში ეკლესია დაყო. კლემენტის ეს პაპური წერილი იმდენად დიდ პატივით მიიღეს, რომ ზოგიერთის მიერ იგი ახალი აღთქმის კანონშიც კი განიხილებოდა; ეთიოპიის მართლმადიდებელი ეკლესია ამას დღემდე ინარჩუნებს. დიონისე, კორინთოს ეპისკოპოსი, პაპ სოტერს („როგორც მამა თავის შვილებს“) სწერს და კლემენტის წერილზეც მიუთითებს:

„დღეს ჩვენ გავიხსენეთ წმინდა უფლის დღე, რომელსაც მუდამ წავიკითხავთ დასარიგებლად, როგორც — იმ უწინდელ სიბრძნეს, რომელიც კლემენტის მეშვეობით მოგვწერეთ…“

ზოგიერთნი უარყოფენ, რომ პეტრესა და მათ, ვისაც მის უშუალო მემკვიდრეებად მიიჩნევენ, ყველა ადრეულ ეკლესიაში უნივერსალურად აღიარებული უზენაესი ავტორიტეტი ჰქონდათ; ამის ნაცვლად ისინი მიუთითებენ, რომ რომის ეპისკოპოსი იყო და არის „პირველი თანასწორთა შორის“, როგორც ამას მართლმადიდებელი ეკლესიის პატრიარქი ამბობდა ახ. წ. II საუკუნეში და XXI საუკუნეშიც. თუმცა, ის, თუ რა ფორმა უნდა ჰქონდეს ამ პირველობას, კვლავაც დავის საგანია კათოლიკურ და მართლმადიდებელ ეკლესიებს შორის, რომლებიც ერთ ეკლესიად არსებობდნენ, სულ მცირე, პირველი შვიდი მსოფლიო საეკლესიო კრების განმავლობაში, და ფორმალურ გაყოფამდე — პაპის პირველობის საკითხისა და ნიკეის სიმბოლოში „Filioque“-ს დამატების გამო — 1054 წელს.

ქრისტიანული ეპოქის პირველ სამ საუკუნეში რომის მრავალი ეპისკოპოსი ბუნდოვანი და დაუდგენელი ფიგურაა. თუმცა, პეტრეს სავარაუდო მემკვიდრეთა უმეტესობა მისი ცხოვრების შემდეგ მომდევნო სამ საუკუნეში, როგორც ამბობენ, დევნის პერიოდებში მოწამებრივ სიკვდილს ეწია.

კონსტანტინეს ეპოქიდან (312–493)

რაფაელის — კონსტანტინეს ნათლობა სილვესტერ I-ს გამოსახავს, თუმცა კონსტანტინე სინამდვილეში მონათლა არიანელმა ეპისკოპოსმა — ევსები ნიკომედიელიმა.

კონსტანტინე I დიდის გამარჯვებასთან დაკავშირებული ლეგენდა მილვიოს ხიდთან ბრძოლაში (312) მის ხილვას უკავშირებს: თითქოს მან ცაზე ქრისტეს ნიშანი და წარწერა:

„in hoc signo vinces“

იხილა; ლეგენდის თანახმად, სწორედ ამის შემდეგ გაამრავლებინა და გამოასახვინა ეს სიმბოლო თავისი ჯარისკაცების ფარებზე. მომდევნო წელს, 313-ში, კონსტანტინემ და ლიცინიუსმა ქრისტიანული სარწმუნოების მიმართ შემწყნარებლობა გამოაცხადეს მილანის ედიქტის გამოცემით, ხოლო 325-ში კონსტანტინემ მოიწვია და თავადვე თავმჯდომარეობდა ნიკეის პირველ საეკლესიო კრებას — პირველ მსოფლიო საეკლესიო კრებას. ეს მოვლენები უშუალოდ არ უკავშირდება პაპს: რომის ეპისკოპოსი კრებას არ დასწრებია; მეტიც, რომის პირველი ეპისკოპოსი, რომელსაც თანამედროვე წყაროებში „პაპად“ მოიხსენიებენ, არის დამასუს I (366–384).

გარდა ამისა, 324–330 წლებში კონსტანტინემ რომის იმპერიის დედაქალაქი ბოსფორის სანაპიროზე მდებარე ძველი ბერძნული ქალაქ-კოლონია ბიზანტიონიში გადაიტანა. ამ ნაბიჯით ძალაუფლების პოლიტიკური ცენტრი რომიდან ბიზანტიონში გადაინაცვლა; ქალაქს შემდგომ, 330 წელს, კონსტანტინოპოლი ეწოდა, ხოლო დღეს იგი სტამბოლის სახელით არის ცნობილი.

„კონსტანტინეს ნაბოძვარი“ — VIII საუკუნეს ყალბი დოკუმენტი, რომელსაც პაპების პრესტიჟისა და ავტორიტეტის გასაძლიერებლად იყენებდნენ — კონსტანტინესეული ქრისტიანობის ნარატივში პაპს უფრო ცენტრალურ ადგილს ანიჭებს. „ნაბოძვრის“ ლეგენდის მიხედვით, კონსტანტინემ თავისი გვირგვინი სილვესტერ I-ს (314–335) შესწირა და ისიც კი ითქმის, თითქოს კონსტანტინე თავად სილვესტერმა მონათლა. სინამდვილეში, კონსტანტინე (სიკვდილთან პირას მყოფი, 337 წლის მაისში) მონათლა არიანელმა ეპისკოპოსმა — ევსები ნიკომედიელიმ.

მიუხედავად იმისა, რომ „ნაბოძვარი“ რეალურად კონსტანტინეს არ გადაუცია, მან რომის ეპისკოპოსს გადასცა ლატერანის სასახლე, ხოლო დაახლოებით 310 წლიდან გერმანიაში დაიწყო „კონსტანტინეს ბაზილიკის“ მშენებლობა, რომელიც „Aula Palatina“-ს სახელით არის ცნობილი. კონსტანტინემ ასევე ააგო ძველი წმინდა პეტრეს ბაზილიკა (კონსტანტინესეული ბაზილიკა) — იმ ადგილას, სადაც რომის კათოლიკური სათემო ტრადიციის მიხედვით წმინდა პეტრეა დაკრძალული; სწორედ ამავე სივრცეში მდებარეობს დღევანდელი, რენესანსის ეპოქის წმინდა პეტრეს ბაზილიკა ვატიკანში.

ლეო I (440–461) იმდენად გავლენიანი იყო, რომ მოგვიანებით მას „ეკლესიის დოქტორის“ წოდებაც მიენიჭა — ეს პატივი მას მხოლოდ კიდევ ერთ პაპთან, გრიგოლ I-თან, აქვს გაზიარებული. მისი პაპობის პერიოდში ტერმინი „პაპი“ (რომელიც მანამდე შესაძლოა ნებისმიერ ეპისკოპოსსაც აღნიშნავდა) თანდათან დამკვიდრდა მხოლოდ რომის ეპისკოპოსის მნიშვნელობით.

შუა საუკუნეები (493–1417)

ოსტგოთური პაპობა (493–537)

ოსტგოთური პაპობის პერიოდი 493-დან 537 წლამდე გრძელდებოდა. 483 წლის მარტში, პაპის არჩევნები პირველი იყო, რომელიც დასავლეთ რომის იმპერატორის გარეშე ჩატარდა. ამ ეპოქაში პაპობაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური გავლენა ჰქონდა ოსტგუთთა სამეფოს, თუმცა პაპი ოსტგუთთა მეფის მიერ პირდაპირ არ ინიშნებოდა. პაპთა არჩევისა და პაპობის ადმინისტრირების პროცესზე განსაკუთრებით ძლიერი ზემოქმედება მოახდინეს თეოდორიხ დიდმა და მისი მემკვიდრეებმა — ათალარიკმა და თეოდაჰადმა. პერიოდი დასრულდა იუსტინიანე I-ის მიერ იტალიისა და თავად რომის ქალაქის ხელახალი დაპყრობით, გუთების ომის (535–554) მიმდინარეობისას, რამაც სათავე დაუდო ბიზანტიური პაპობის პერიოდს (537–752).

ოსტგუთთა როლის მნიშვნელობა განსაკუთრებით მკაფიოდ გამოიკვეთა პირველ განხეთქილებაში, როდესაც 498 წლის 22 ნოემბერის პაპად ერთდროულად ორი კანდიდატი აირჩიეს. მოგვიანებით სიმახეს (498–514) გამარჯვება ლაურენციუსზე (ანტიპაპი) პაპობის ისტორიაში სიმონიის პირველ დოკუმენტირებულ მაგალითად მიიჩნიეს. სიმაქემ ასევე დაამკვიდრა პრაქტიკა, რომლის მიხედვითაც მოქმედი პაპი საკუთარ მემკვიდრეს ასახელებდა; ეს ტრადიცია ძალაში დარჩა მანამ, სანამ 530 წელს წინააღმდეგობა არ გამოიწვია ერთ-ერთმა არჩევანმა. დაპირისპირება 532 წლამდე გაგრძელდა, როდესაც პაპად აირჩიეს იოანე II — პირველი, ვინც ტახტზე ასვლისას ახალი სახელი მიიღო.

თეოდორიხე კათოლიკური ეკლესიის მიმართ შემწყნარებლობას იჩენდა და დოგმატურ საკითხებში ჩარევას ერიდებოდა. იგი პაპის მიმართ, შეძლებისდაგვარად, ნეიტრალურ პოლიტიკას ინარჩუნებდა, თუმცა პაპობის საქმეებზე გადამწყვეტ გავლენას მაინც ახდენდა. ოსტგოთური გავლენა დასრულდა მას შემდეგ, რაც იუსტინიანემ რომი დაიბრუნა: მან პროგოთურად განწყობილი სილვერიუსი (536–537) გადააყენა და მის ნაცვლად საკუთარი არჩეული პაპი — ვიგილიუსი (537–555) — დასვა.

ბიზანტიური პაპობა (537–752)

იუსტინიანე I-მა რომი კვლავ დაიპყრო და დანიშნა მომდევნო სამი პაპი.

ბიზანტიური პაპობა — ეს არის პერიოდი, როდესაც 537-იდან 752 წლამდე პაპობა კვლავ მოექცა ბიზანტიის იმპერიის (იმპერიული) დომინაციის ქვეშ: პაპებს ეპისკოპოსად კურთხევამდე სჭირდებოდათ ბიზანტიის იმპერატორთა დამტკიცება, ხოლო მრავალი პაპი შეირჩეოდა აპოკრისიარიებიდან (პაპსა და იმპერატორს შორის შუამავლები/წარმომადგენლები) ან ბიზანტიურ საბერძნეთში, სირიასა და ბიზანტიურ სიცილიაში მცხოვრებთა შორის. იუსტინიანე I-მა იტალიის ნახევარკუნძულზე რომის იმპერიული მმართველობა აღადგინა გუთების ომის (535–554) შემდეგ და დანიშნა მომდევნო სამი პაპი; ეს პრაქტიკა მისმა მემკვიდრეებმა გააგრძელეს, მოგვიანებით კი აღნიშნული უფლებამოსილება დელეგირებული გახდა რავენის საეგზარქოსოზე.

პაპი მარტინ I-ის გამოკლებით, ამ პერიოდში არცერთ პაპს არ დაუყენებია ეჭვქვეშ ბიზანტიის მონარქის უფლებამოსილება, რომ კურთხევამდე (კონსეკრაციამდე) დაემტკიცებინა რომის ეპისკოპოსის არჩევა. მიუხედავად ამისა, პაპსა და იმპერატორს შორის თეოლოგიური დაპირისპირება ხშირი იყო ისეთ საკითხებზე, როგორებიცაა მონოფელიტობა და ხატმებრძოლეობა.

ამ ეპოქაში საბერძნეთიდან, სირიიდან და ბიზანტიური სიცილიიდან წარმოშობილი ბერძნულენოვანი სასულიერო პირები პაპის ტახტზე თანდათან ჩაანაცვლებდნენ იტალიური წარმომავლობის გავლენიან რომაელ არისტოკრატებს. ამის შედეგად, ბერძენი პაპების ეპოქის რომი დასავლური და აღმოსავლური ქრისტიანული ტრადიციების ურთიერთშეხვედრისა და შერწყმის სივრცედ იქცა, რაც თვალსაჩინოდ აისახა როგორც ხელოვნებაში, ისე ლიტურგიკაშიც.

პაპი გრიგოლ I (590–604) იყო მნიშვნელოვანი ფიგურა: მან პაპის პრიმატი გაამყარა პაპობის ადგილობრივი იურისდიქციის ფარგლებში და მისცა ბიძგი მისიონერულ საქმიანობას ჩრდილოეთ ევროპაში, მათ შორის — ინგლისში. გრიგოლ I უარყოფდა, რომ რომელიმე ეპისკოპოსს შეეძლო „საყოველთაო იურისდიქცია“ ჰქონოდა, თუმცა მიიჩნევდა, რომ რომის საყდარს კანონისმიერი (კანონიკური) პრივილეგიები ჰქონდა, რომლებიც სარდიკის კრებას უკავშირდებოდა.

რომის საჰერცოგო (Duchy of Rome) წარმოადგენდა ბიზანტიის ადმინისტრაციულ ერთეულს რავენის საეგზარქოსოს ფარგლებში და მას მართავდა იმპერიის მოხელე, dux (დუკსი) ტიტულით. საეგზარქოსოს ფარგლებში ორი მთავარი ოლქი გამოიყოფოდა: რავენის მიმდებარე ტერიტორია, სადაც ეგზარქოსი ლანგობარდების წინააღმდეგ მიმართული ბიზანტიური პოლიტიკისა და წინააღმდეგობის მთავარი ცენტრი იყო, და რომის საჰერცოგო, რომელიც მოიცავდა ლაციოს მიწებს ტიბერის ჩრდილოეთით, ხოლო სამხრეთით — კამპანიას გარილიანომდე. ამ სივრცეში პაპი წინააღმდეგობის „სულად“ ითვლებოდა.

ბიზანტიის ადმინისტრაციას მაქსიმალურად დიდხანს სურდა შუამდებარე ოლქებზე კონტროლის შენარჩუნება, რათა აპენინის მთების გადაკვეთის გზით კავშირი არ გაწყვეტილიყო. 728 წელს ლანგობარდთა მეფე ლიუტპრანდმა პერუჯისკენ მიმავალ გზაზე მდებარე სუტრის ციხესიმაგრე აიღო, თუმცა მოგვიანებით იგი დაუბრუნა პაპ გრიგოლ II-ს — „კურთხეულ მოციქულთა, პეტრესა და პავლეს, საჩუქრად“. ამავე დროს, პაპები კვლავაც ცნობდნენ იმპერიული ხელისუფლების ავტორიტეტს.

738 წელს სპოლეტოს ლანგობარდმა ჰერცოგმა ტრანსამუნდმა გალეზეს ციხესიმაგრე დაიკავა, რომელიც პერუჯისკენ მიმავალ გზას იცავდა. მნიშვნელოვანი თანხის გადახდის სანაცვლოდ პაპმა გრიგოლ III-მ ჰერცოგი დაითანხმა, რომ ციხესიმაგრე მისთვის დაებრუნებინა.

ფრანკთა გავლენა (756–857)

751 წელს აისთულფმა რავენა დაიკავა და რომს დაემუქრა. საფრთხის საპასუხოდ პაპმა სტეფანე II-მ ალპების ჩრდილოეთით უჩვეულო მოგზაურობა განახორციელა და ფრანკთა მეფე პიპინ III-ს შეხვდა, რათა ლანგობარდთა შემოსევის წინააღმდეგ მისი სამხედრო-პოლიტიკური მხარდაჭერა მოეპოვებინა. ამავე პერიოდში პაპის არჩევნები ხშირად მიმდინარეობდა სხვადასხვა საერო და სასულიერო ჯგუფებს შორის დაპირისპირების ფონზე; ეს ბრძოლები იტალიის ძალაუფლებრივ პოლიტიკასთან მჭიდროდ იყო გადახლართული.

პაპმა პიპინს მირონი სცხო პარიზთან ახლოს, სენ-დენისის სააბატოში; იმავე ცერემონიაზე პეპინის ორი მცირეწლოვანი ვაჟიც — კარლოსი და კარლომანი — იქნა ცხებული. პეპინმა 754 წელს ჩრდილოეთ იტალიაში ლაშქრობა წამოიწყო და ეს 756 წელსაც გაიმეორა. მან შეძლო ლანგობარდების განდევნა იმ ტერიტორიებიდან, რომლებიც რავენის საეგზარქოსოს იურისდიქციას ეკუთვნოდა; თუმცა ეს მიწები კანონიერ სუვერენს — ბიზანტიის იმპერატორს — აღარ დაუბრუნებია. ამის ნაცვლად, ცენტრალური იტალიის მნიშვნელოვანი ნაწილი პაპსა და მის მემკვიდრეებს გადასცა.

756 წელს პაპ სტეფანესთვის გადაცემულმა მიწებმა — ე.წ. „პიპინის შეწირულობამ“ — პაპობა საერო ხელისუფლების რეალურ მატარებელ ინსტიტუტად აქცია და პირველად შექმნა წინაპირობა, რომ საერო მმართველებს პაპის არჩევისა და მემკვიდრეობის პროცესში ჩარევის სტიმული გასჩენოდათ. ეს ტერიტორია შემდგომში პაპის ოლქის ბირთვად იქცა; პაპები მასზე მმართველობდნენ მანამ, სანამ პაპის ოლქი 1870 წელს ახალი იტალიის სამეფოს შემადგენლობაში არ შევიდა. მომდევნო თერთმეტი საუკუნის განმავლობაში რომის ისტორია დიდწილად პაპობის ისტორიასთან თითქმის გაიგივდა.

მას შემდეგ, რაც რომის ქუჩებში მოწინააღმდეგეები ფიზიკურად დაესხნენ თავს, პაპმა ლეო III-მ 799 წელს ალპები გადალახა და პადერბორნში კარლოს დიდს ეწვია.

უცნობია, კონკრეტულად რაზე შეთანხმდნენ ისინი, თუმცა კარლოს დიდი 800 წელს რომში ჩავიდა პაპის მხარდასაჭერად. წმინდა პეტრეს ბაზილიკაში, შობის დღეს გამართულ ცერემონიაზე, ლეოს თითქოს უნდა ეცხო მირონი კარლოს დიდის ვაჟისთვის, როგორც მემკვიდრისთვის, თუმცა მოულოდნელად (როგორც გადმოცემაშია), როდესაც კარლოსი ლოცვიდან წამოდგა, პაპმა მას თავზე გვირგვინი დაადგა და იმპერატორად გამოაცხადა. გადმოცემით, კარლოს დიდმა უკმაყოფილებაც გამოხატა, თუმცა ეს პატივი მაინც მიიღო. კარლოს დიდის მემკვიდრე, „ლუი კეთილმსახური“, პაპის არჩევნებში ჩაერია, როდესაც მხარი დაუჭირა პაპ ევგენი II-ის კანდიდატურას; ამის შემდეგ პაპებს ფრანკთა იმპერატორისადმი ერთგულების ფიცის დადება დაეკისრათ. პაპის ქვეშევრდომებსაც ავალდებულებდნენ ფრანკთა იმპერატორისადმი ერთგულების ფიცს, ხოლო პაპის კურთხევა (კონსეკრაცია) მხოლოდ იმპერატორის წარმომადგენელთა თანდასწრებით შეიძლებოდა შესრულებულიყო.პაპ გრიგოლ IV-ის (827–844) კურთხევა, რომელიც რომაელ დიდებულთა მიერ იყო არჩეული, ექვსი თვით გადაიდო ლუის თანხმობის მისაღებად. პაპი სერგიუს II (844–847), რომელიც ასევე რომაული არისტოკრატიის არჩევანი იყო, იმპერატორ ლოთარ I-თან შეუთანხმებლად აკურთხეს; ამის შემდეგ ლოთარმა თავისი ვაჟი ლუი ჯარით გამოგზავნა, და მხოლოდ მაშინ, როდესაც

„„სერგიმ შეძლო ლუის დამშვიდება, რომელიც მეფედაც აკურთხა“, ლოთარ I — სერგი II-ის მხარეს დადგა.“

ძლიერი რომაული საგვარეულოების გავლენა (904–1048)

ამ ქვეთავის ფარგლებში განიხილება 904–1048 წლებში პაპობაზე გავლენის მქონე ძლიერი რომაული საგვარეულოების როლი. ამ პერიოდის ბირთვად ხშირად მიიჩნევა მონაკვეთი, რომელიც იწყება 904 წელს პაპ სერგიუს III-ის პაპის ტახტზე დამკვიდრებით და გრძელდება დაახლოებით სამოცი წლის განმავლობაში — 964 წელს პაპ იოანე XII-ის გარდაცვალებამდე; ეს ეტაპი ზოგჯერ მოიხსენიება როგორც „საეკულუმ ობსკურუმ“ („ბნელი ეპოქა“). ისტორიკოსი უილ დიურანტი 867–1049 წლების მონაკვეთს პაპობის „დაცემის ყველაზე დაბალ წერტილად“ (nadir of the papacy) მიიჩნევს.

ამ პერიოდში პაპები მნიშვნელოვნად ექცეოდნენ ძლიერი და კორუმპირებული რომაული არისტოკრატიული საგვარეულოს — თეოფილაქტების — და მათი ნათესავების გავლენის ქვეშ.

კონფლიქტები იმპერატორთან და აღმოსავლეთთან (1048–1257)

იმპერიული გვირგვინი, რომელსაც ოდესღაც კაროლინგი იმპერატორები ფლობდნენ, სადავოდ იქცა მათ დაქსაქსულ მემკვიდრეებსა და ადგილობრივ დიდებულთა შორის; ამ დაპირისპირებაში საბოლოო უპირატესობა ვერავინ მოიპოვა მანამ, სანამ ოტო I იტალიაში არ შეიჭრა. 962 წლიდან იტალია წმინდა რომის იმპერიის შემადგენელ სამეფოდ (constituent kingdom) ჩამოყალიბდა, რის შემდეგაც იმპერატორები, როგორც წესი, გერმანული მიწებიდან იყვნენ. იმპერატორთა ძალაუფლების განმტკიცებასთან ერთად, ჩრდილოეთ იტალიის ქალაქ-სახელმწიფოები პოლიტიკურად გაიყო გველფებსა და გიბელინებს შორის. ჰაინრიხ III-მ 1048 წელს რომში ჩასვლისას სამი ერთმანეთის მეტოქე პაპი აღმოაჩინა, რაც უკავშირდებოდა პაპ ბენედიქტე IX-ის უპრეცედენტო ქმედებებს. ჰენრიხ III-მ სამივე გადააყენა და პაპის ტახტზე საკუთარი კანდიდატი — პაპი კლემენტ II — დააყენა.

1048–1257 წლებში პაპობის ისტორია კვლავაც აღინიშნება პაპებსა და საღვთო რომის იმპერატორს შორის კონფლიქტებით; მათ შორის ყველაზე თვალსაჩინოა ინვესტიტურის დავა — დავა იმის შესახებ, თუ ვის ჰქონდა უფლება იმპერიის ფარგლებში ეპისკოპოსების დანიშვნისა: პაპს თუ იმპერატორს. 1077 წელს ჰაინრიხ IV-ის „კანოსაში წასვლა“, როდესაც იგი პაპ გრიგოლ VII-ს (1073–1085) შეხვდა, მიუხედავად იმისა, რომ ფართო დაპირისპირების ფარგლებში საბოლოო გადაწყვეტას ვერ წარმოადგენდა, ისტორიულად ლეგენდარულ მოვლენად იქცა. მართალია, იმპერატორმა ვორმსის კონკორდატით (1122) საერო ინვესტიტურის უფლებაზე უარი თქვა, თუმცა საკითხი მოგვიანებით კვლავ გამწვავდა.

აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის ხანგრძლივი დაპირისპირება მწვავე ფაზაში შევიდა აღმოსავლეთ-დასავლეთის დიდ განხეთქილებასა და ჯვაროსნულ ლაშქრობებში. პირველ შვიდ მსოფლიო საეკლესიო კრებას ესწრებოდნენ როგორც დასავლეთის, ისე აღმოსავლეთის სასულიერო იერარქები, თუმცა დოგმატური, თეოლოგიური, ენობრივი, პოლიტიკური და გეოგრაფიული განსხვავებების გაღრმავებამ საბოლოოდ ურთიერთგაკიცხვასა და ერთმანეთის განკვეთას (ექსკომუნიკაციას) შეუწყო ხელი. პაპმა ურბან II-მ (1088–1099) 1095 წლის ნოემბერში კრება მოიწვია კლერმონში, იმ იმედით, რომ შესაძლებელი იქნებოდა ურთიერთობის აღდგენა და ამავე დროს ბიზანტიელებისთვის დახმარების გაწევა, რომელთაც სურდათ სელჩუკთა მიერ წართმეული მიწების დაბრუნება. ათდღიანი კრების დასრულების შემდეგ, პაპმა ურბან II-მ მრავალრიცხოვან ბრბოს წინაშე ემოციური სიტყვით მიმართა, როდესაც:

„„განსაკუთრებით გაუსვა ხაზი ქრისტიანული დასავლეთის მოვალეობას — ლაშქრით წასულიყო ქრისტიანული აღმოსავლეთის დასახმარებლად“.“

სწორედ ეს მოწოდება იქცა პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის მთავარ ლოზუნგად; ლაშქრობა ცხრა თვეში, 1096 წლის აგვისტოში დაიწყო.

წინა ათასწლეულთან შედარებით, ამ ეპოქაში პაპის არჩევის პროცესი ნაწილობრივ დარეგულირდა და უფრო მკაფიო ჩარჩო შეიძინა. პაპმა ნიკოლოზ II-მ 1059 წელს გამოაქვეყნა ბულა In nomine Domini, რომელმაც პაპის არჩევის უფლება ძირითადად კარდინალთა კოლეგიას დაუკავშირა. შემდგომ ათწლეულებში არჩევნების წესები და პროცედურები ეტაპობრივად დაიხვეწა, რამაც საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე პაპის კონკლავის ჩამოყალიბებას. ამ რეფორმების ერთ-ერთ მთავარ მამოძრავებლად მიიჩნევა კარდინალი ჰილდებრანდი, რომელიც მოგვიანებით გრიგოლ VII-ის სახელით გახდა პაპი.

მოხეტიალე პაპები (1257–1309)

მთავარი სტატია: პაპის კონკლავი

პაპის სასახლე

პაპის სასახლე ორვიეტოში

პაპი არის რომის ეპისკოპოსი, თუმცა არსად არის დაწერილი, რომ ის აუცილებლად უნდა დარჩეს რომში (სინამდვილეში, სულ რაღაც 200 წლით ადრე კარდინალებს რომში მუდმივი ცხოვრება ევალებოდათ). XIII საუკუნის იტალიაში პოლიტიკური არასტაბილურობა პაპის კარს აიძულებდა, სხვადასხვა რეზიდენციაში გადასულიყო, მათ შორის ვიტერბოში, ორვიეტოში და პერუჯიაში. პაპის კართან ერთად ფუნქციონირებდა და გადაადგილდებოდა რომის კურია, ხოლო კარდინალთა კოლეგია პაპის არჩევნების ჩასატარებლად იკრიბებოდა იმ ქალაქში, სადაც უკანასკნელი პაპი გარდაიცვლებოდა. მასპინძელი ქალაქები ამით პრესტიჟს იმატებდნენ და გარკვეულ ეკონომიკურ უპირატესობებს, მაგრამ მუნიციპალური ხელისუფლება რისკავდა, რომ — თუ პაპს მეტისმეტად დიდხანს შეიფარებდა — მისი მართვა დროებით მაინც პაპის ოლქის ადმინისტრაციაში „გახსნილიყო“.

ეამონ დაფის მიხედვით,

„რომის ქალაქის შიგნით არისტოკრატიული საგვარეულო დაჯგუფებების დაპირისპირება რომს კვლავ პაპობას სტაბილური ხელისუფლებისთვის არასაიმედო საყრდენად აქცევდა. ინოკენტი IV იძულებული გახდა, რომი დაეტოვებინა და ექვსი წლით იტალიიდანაც კი დევნილობაში გაეტარებინა; ხოლო XIII საუკუნის პაპის არჩევნების უმრავლესობა რომის ფარგლებს გარეთ გაიმართა.იმდროინდელ რომში ქალაქის პანორამას არისტოკრატიის გამაგრებული საგვარეულო კოშკები ამშვენებდა (პონტიფიკატი ინოკენტი IV-ის დროს მხოლოდ ასამდე ასეთი კოშკი აიგო), რის პარალელურად პაპები სულ უფრო ხშირად ატარებდნენ დროს ვიტერბოსა და ორვიეტოს პაპის სასახლეებში.“

კონკლავის წესების გამყარება და ქალაქების როლი

გრიგოლ X — პაპი, რომლის პონტიფიკატობის დროს კონკლავის წესები მნიშვნელოვნად დაკონკრეტდა.

პაპობის კარის გადაადგილებამ ეს ეპოქა, გარკვეული თვალსაზრისით, „მოძრავი/მოხეტიალე მმართველობის“ სახით წარმოაჩინა: პაპს ქალაქიდან ქალაქში თან დაჰყვებოდა რომის კურია თავისი კანცელარიით, საფინანსო და იურიდიული სამსახურებითა და არქივებით. ასეთ პირობებში ცენტრალური მმართველობა ნაკლებად იყო მიბმული ერთ კონკრეტულ ცენტრზე და უფრო მეტად დამოკიდებული ხდებოდა გზების უსაფრთხოებაზე, მასპინძელი ქალაქის რესურსებზე, ადგილობრივ ელიტებთან შეთანხმების უნარზე და იმაზე, რამდენად სწრაფად ახერხებდა კურია ახალ გარემოში ადმინისტრაციის განთავსებასა და ამოქმედებას.

პაპის არყოფნა რომიდან კიდევ უფრო თვალსაჩინოს ხდიდა არჩევნების პოლიტიკურ მნიშვნელობას. წესისამებრ, კარდინალები პაპის გარდაცვალების შემდეგ იკრიბებოდნენ იმავე ქალაქში და იქ ატარებდნენ კონკლავს. მასპინძელი კომუნა იღებდა პრესტიჟსა და ეკონომიკურ სარგებელს: ქალაქი დროებით გადაიქცეოდა ევროპული ეკლესიურ-პოლიტიკური ამბების ცენტრად, იზრდებოდა მომსახურებაზე მოთხოვნა და ფართოვდებოდა დიპლომატიური კონტაქტები. მაგრამ ამავე დროს ჩნდებოდა დაძაბულობაც: ქალაქს სურდა სწრაფი გადაწყვეტილება, რადგან კარის ხანგრძლივი ყოფნა ძვირი ჯდებოდა და ადგილობრივ მმართველობას ხშირად „გადაფარავდა“, ხოლო კარდინალები ცდილობდნენ, თავი დაეცვათ როგორც გარე ზეწოლისგან, ისე საკუთარი ფრაქციების შინაგან კონკურენციისგან.

კონკლავის წესების გამკაცრებისკენ გადამწყვეტ ბიძგად ხშირად განიხილება ვიტერბოში გამართული ხანგრძლივი არჩევნები 1268–1271 წლებში, კლემენტ IV-ის გარდაცვალების შემდეგ. პროცესის გაჭიანურებამ იმდენად გააღიზიანა ქალაქი, რომ ადგილობრივმა ხელისუფლებამ კარდინალთა თავისუფალი გადაადგილება ფაქტობრივად შეზღუდა და მათზე ზეწოლით სწრაფი არჩევა მოითხოვა. სწორედ აქ „კონკლავის“ იდეამ (ლათ.  cum clave — „გასაღებით“) განსაკუთრებით მკაფიო პრაქტიკული შინაარსი შეიძინა: იზოლაცია და მკაცრი რეჟიმი, რათა გარე გავლენა შემცირებულიყო და გადაწყვეტილება აღარ გადადებულიყო განუსაზღვრელი ვადით. საბოლოოდ არჩეულმა გრიგოლ X-მა ლიონის კრებაზე კონკლავის პროცედურა უფრო მკაცრ წესებში მოაქცია (რეგულარული კენჭისყრა, იზოლაცია და სხვა შეზღუდვები), რაც შემდგომში, სხვადასხვა ცვლილებით, პაპის არჩევნების ერთ-ერთ საფუძვლად ჩამოყალიბდა.

თუმცა ინსტიტუციური წესრიგი ვერ აუქმებდა იმ რეალობას, რომელმაც „მოხეტიალე პაპები“ წარმოშვა: იტალიის პოლიტიკურ ფრაგმენტაციას, რომში არისტოკრატიული ფრაქციების დაპირისპირებას და პაპის ოლქის მართვის სირთულეებს. ამიტომ პაპის კარის გადაადგილება ერთდროულად იყო დაცვითი რეაქცია (უსაფრთხო თავშესაფრის ძიება) და მმართველობითი არჩევანი (იმ სივრცის არჩევა, სადაც კურია უფრო ეფექტურად იმუშავებდა). მასპინძელი ქალაქებიც ცდილობდნენ, „პრესტიჟის“ მიღმა საკუთარი საზღვრები დაეფიქსირებინათ: პაპის ხანგრძლივი ყოფნა ზრდიდა რისკს, რომ ადგილობრივი თვითმმართველობის ფუნქციები დროებით მაინც პაპის ადმინისტრაციულ ლოგიკაში „ლაგდებოდა“, რაც ადგილობრივ ელიტებს ახალ დაძაბულობას უქმნიდა.

ამგვარად, 1257–1309 წლების პრაქტიკა — რომის გარეთ ცხოვრება, არჩევნების ქალაქგარეთ ჩატარება და კონკლავის წესების გამყარება — გარდამავალ ეტაპად იქცა იმ პროცესში, რომელმაც საბოლოოდ 1309 წელს პაპის რეზიდენციის ავინიონში გადატანამდე მიიყვანა. ხშირად ეს პერიოდი მხოლოდ სისუსტის ნიშნად აღიქმება, მაგრამ მასში ჩანს ინსტიტუციური ადაპტაციაც: პაპობა ცდილობდა, ერთდროულად შეენარჩუნებინა უნივერსალური ეკლესიური ავტორიტეტის პრეტენზია და რეალურად ემართა რთული, კონფლიქტებით სავსე იტალიური პოლიტიკური სივრცე.

ავინიონის პაპობა (1309–1377)

ავინიონში მდებარე პაპთა სასახლე (Palais des Papes)

1309 წლიდან პაპის რეზიდენცია ავინიონიში გადავიდა, სადაც ამ პერიოდის განმავლობაში შვიდი პაპი — ყველა ფრანგი — ცხოვრობდა და მართავდა ეკლესიას: კლემენტ V (1305–1314), იოანე XXII (1316–1334), ბენედიქტე XII (1334–1342), კლემენტ VI (1342–1352), ინოკენტი VI (1352–1362), ურბან V (1362–1370), გრიგოლ XI (1370–1378). ამ ეტაპზე პაპობის პოლიტიკური მანევრის სივრცე საგრძნობლად შეიზღუდა და იგი, სხვადასხვა თვალსაზრისით, საფრანგეთის სამეფო ხელისუფლების გავლენის ქვეშ აღმოჩნდა.

• ავინიონი — პაპთა სასახლე და საკათედრო კომპლექსი •
• 
  პაპთა სასახლე (Palais des Papes) — ღამის ხედი
• 
  ავინიონის კათედრალი — საერთო (გარე) ხედი
• 
  ავინიონის კათედრალი — ფასადი
• 
  ავინიონის კათედრალი — არქიტექტურული დეტალი

1377 წელს გრიგოლ XI-მ პაპის რეზიდენცია კვლავ რომში გადაიტანა; იქვე დასრულდა მისი სიცოცხლეც — იგი 1378 წელს გარდაიცვალა.

• ავინიონი — ქალაქის ხედები და ისტორიული სივრცე •
• 
  ავინიონი — ქალაქის პანორამა
• 
  ავინიონი და ბარტელასის კუნძული (Île de la Barthelasse)
• 
  კრილონის მოედანი (Place Crillon)
• 
  ავინიონის კათედრალი და მისი სამრეკლო — საერთო ხედი

დასავლური განხეთქილება (1378–1417)

ევროპაში პოლიტიკური და საეკლესიო ერთგულებების დაყოფა დასავლეთის განხეთქილების ერთ-ერთ ეტაპზე.
გაფრთხილება: ეს რუკა რიგ რეგიონებსა და საზღვრებში მნიშვნელოვნად არაზუსტია; იხ. მისი განხილვის გვერდი.

ფრანგი კარდინალები საერთო პროცესს გამოეყვნენ და საკუთარი კონკლავი მოაწყვეს, სადაც ერთ-ერთ მათგანს — რობერ ჟენეველს — პაპად ირჩევენ. მან მიიღო სახელწოდება კლემენტ VII(ანტიპაპი). ამით დაიწყო მძიმე და გახანგრძლივებული კრიზისი (1378–1417), რომელსაც კათოლიკური ისტორიოგრაფია „დასავლურ განხეთქილებად“ მოიხსენიებს; ზოგიერთ ავტორთან გვხვდება აგრეთვე სახელდება — „ანტიპაპთა დიდი დაპირისპირება“ (სეკულარულ და პროტესტანტულ ისტორიოგრაფიაში კი მას ხანდახან „მეორე დიდ განხეთქილებადაც“ აღნიშნავენ). ამ პერიოდში კათოლიკურ ეკლესიაში ერთგულება გაიყო და სხვადასხვა მხარე პაპის ტახტზე სხვადასხვა პრეტენდენტს ემხრობოდა.

დაპირისპირების გადამწყვეტი ეტაპი უკავშირდება კონსტანცის საეკლესიო კრებას: სწორედ ამ კრებამ, საბოლოო ჯამში, 1417 წელს დაასრულა დავა.

კრება 1414 წელს კონსტანცში შეიკრიბა. 1415 წლის მარტში პიზის ხაზის ანტიპაპი, იოანე XXIII, კონსტანციდან შენიღბულად გაიქცა; იგი მალევე დააბრუნეს როგორც ტყვე და მაისში თანამდებობიდან ჩამოაგდეს. რომის პაპმა გრიგოლ XII-მ კი ივლისში ნებაყოფლობით თქვა უარი ტახტზე, რამაც კრებას გადაწყვეტილების მისაღებად უფრო ფართო შესაძლებლობა მისცა.

მას შემდეგ, რაც კონსტანცის კრებამ პრაქტიკულად აღმოფხვრა დაპირისპირების სამართლებრივი საფუძველი და „გაასუფთავა“ სივრცე პაპებისა და ანტიპაპებისგან, ნოემბერში პაპად აირჩიეს მარტინ V.

ადრეული ახალი და თანამედროვე ეპოქა (1417–დღემდე)

რენესანსის პაპობა (1417–1534)

ლეო X თავის ბიძაშვილებთან ერთად — ჯულიო დე’ მედიჩი (მარცხნივ; მომავალი კლემენტ VII) და ლუიჯი დე’ როსი (მარჯვნივ), რომლებიც მან „კარდინალ-ძმისშვილებად“ დანიშნა

1417 წელს, კონსტანცის საეკლესიო კრებაზე მარტინ V-ის არჩევიდან რეფორმაციამდე, დასავლური ქრისტიანობა უმეტესად თავისუფალი იყო როგორც განხეთქილებისგან, ისე პაპის ტახტზე ფართოდ აღიარებული სადავო პრეტენდენტებისგან (ანუ ანტიპაპებისგან).მარტინ V-მ 1420 წელს პაპის რეზიდენცია კვლავ რომში გადაიტანა და ამით, სიმბოლურადაც და პრაქტიკულადაც, აღადგინა რომის ცენტრალური როლი. მიუხედავად იმისა, რომ სარწმუნოების განვითარების მიმართულებაზე მნიშვნელოვანი დაპირისპირებები მაინც არსებობდა, ისინი, წესისამებრ, იმ დროისთვის უკვე ჩამოყალიბებული კონკლავის პროცედურებითა და დადგენილი წესრიგით წყდებოდა.

ევროპელ მონარქებთან შედარებით, პაპები მემკვიდრეობითი მონარქები არ იყვნენ; შესაბამისად, ოჯახური ინტერესების დაწინაურება, უმეტეს შემთხვევაში, მხოლოდ ნეპოტიზმის მეშვეობით ხერხდებოდა. თვით ტერმინი nepotism თავდაპირველად სწორედ „კარდინალ-ძმისშვილების“ (cardinal-nephew) შექმნის პრაქტიკას უკავშირდებოდა, როდესაც იგი ინგლისურ ენაში დაახლოებით 1669 წელს დამკვიდრდა. ეამონ დაფის თქმით,

„ამ ყველაფრის გარდაუვალი შედეგი იყო მდიდარი კარდინალური ფენის ჩამოყალიბება, ძლიერი დინასტიური კავშირებით.“

კარდინალთა კოლეგიაში თანდათან გაძლიერდნენ „კარდინალ-ძმისშვილები“ — პაპების მიერ დაწინაურებული ახლო ნათესავები; მათ გვერდით კი მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავათ „გვირგვინის კარდინალებს“ — ევროპის კათოლიკური მონარქიების წარმომადგენლებს, აგრეთვე იტალიის გავლენიანი საგვარეულოების წევრებს. ამ კონტექსტში კარდინალთა ფენა არა მხოლოდ ეკლესიურ, არამედ დიპლომატიურ და ფინანსურ წონასაც იძენდა. შესაბამისად, მდიდარი პაპები და კარდინალები სულ უფრო აქტიურად მფარველობდნენ რენესანსის ხელოვნებასა და არქიტექტურას, რაც განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა რომში: ქალაქის არაერთი ნაგებობა თავიდან აიგო, განახლდა ან მასშტაბურად გადაკეთდა, ხოლო პაპობის პატრონაჟმა რომი ევროპული კულტურული ცხოვრების ერთ-ერთ მთავარ ცენტრად აქცია.

ამ პერიოდში პაპის ოლქი თანდათან უფრო მეტად დაემსგავსა თანამედროვე ტიპის ეროვნულ სახელმწიფოს, ხოლო პაპობა — ევროპის ომებსა და დიპლომატიაში — სულ უფრო აქტიურ როლს იკავებდა. პაპი იულიუს II თავისი სამხედრო პოლიტიკის გამო ცნობილიც გახდა როგორც „მებრძოლი პაპი“: სისხლისღვრითა და ძალის გამოყენებით იგი ცდილობდა პაპობის ტერიტორიისა და ქონების გაზრდას. ამ ეპოქის პაპები პაპის სამხედრო ძალას მხოლოდ პირადი და საგვარეულო ინტერესების გასამყარებლად არ მიმართავდნენ; იგი ასევე ინსტიტუციური მიზნების სამსახურში იდგა — პაპობის მრავალწლიანი ტერიტორიული და საკუთრებითი პრეტენზიების დასამტკიცებლად, განსამტკიცებლად და გასაფართოებლად. მართალია, დასავლურ განხეთქილებამდე პაპობის შემოსავლის მნიშვნელოვანი ნაწილი „სულიერი ძალაუფლების აქტიური განხორციელებიდან“ მოდიოდა, მაგრამ ამ პერიოდში ფინანსური დამოკიდებულება თანდათან თავად პაპის ოლქის შემოსავლებზე გადაიტანა. ომისა და მშენებლობისთვის საჭირო მასშტაბურმა ხარჯებმა პაპობა ახალ შემოსავლის წყაროებამდე მიიყვანა: მათ შორის იყო ინდულგენციების გაყიდვა და ბიუროკრატიულ-საეკლესიო თანამდებობების გასხვისებაც. პაპ კლემენტ VII-ის დიპლომატიურმა და სამხედრო კამპანიებმა, საბოლოო ჯამში, რომის ძარცვას 1527 წელს დაუდო საფუძველი.

ამავე პერიოდში პაპებს უფრო ხშირად უხდებოდათ კონკურენტ კოლონიურ ძალებს შორის დავების არბიტრაჟი, ვიდრე რთული თეოლოგიური კამათების მოგვარება. კოლუმბის აღმოჩენამ 1492 წელს დაამძიმა პორტუგალიისა და კასტილიის სამეფოთა შორის ისედაც მყიფე ურთიერთობა: ისინი წლების მანძილზე ერთმანეთს ეჯიბრებოდნენ აფრიკის სანაპიროს გასწვრივ კოლონიური ტერიტორიების დაუფლებაში, რასაც ხანგრძლივი დროის განმავლობაში 1455, 1456 და 1479 წლების პაპის ბულები არეგულირებდა. ალექსანდრე VI-მ ამ ვითარებას სამი ბულით უპასუხა, რომლებიც 3 და 4 მაისით თარიღდება და აშკარად კასტილიის ინტერესებს ემხრობა; მესამე ბულამ — Inter caetera (1493) — ესპანეთს მიანიჭა განსაკუთრებული უფლება, კოლონიზაცია განეხორციელებინა ახალ მიწებზე (ამავე კონტექსტში მოხსენიებულ „ახალ მსოფლიოში“) უმეტეს ნაწილში.

ეამონ დაფის შეფასებით,

„რენესანსის პაპობა ჰოლივუდური სანახაობის ასოციაციას იწვევს — დეკადანსითა და თეატრალიზებული ფარსით; თანამედროვეებმა რენესანსის რომი ისე აღიქვეს, როგორც ჩვენ აღვიქვამთ ნიქსონის დროინდელ ვაშინგტონს — ძვირადღირებული „წარმომადგენლობითი“ ხარჯებით, სახელმწიფო ხარჯით შენახული კურტიზანებითა და პოლიტიკური ქრთამით სავსე ქალაქს, სადაც ყველაფერს და ყველას ფასი ჰქონდა, სადაც არაფერი და არავინ იყო სანდო. როგორც ჩანს, ტონს თავად პაპები სდებდნენ.“ მაგალითად, ამბობდნენ, რომ ლეო X აღნიშნავდა: „ვიმხიარულოთ პაპობით, რადგან ღმერთმა ის მოგვმადლა.“ ამ პაპთაგან რამდენიმეს ღიად ან ფარულად ჰყავდა ფავორიტები და ჰყავდა შვილებიც; ამასთან, ისინი ჩართულნი იყვნენ ინტრიგებში — ზოგიერთ შემთხვევაში კი ძალადობრივ დანაშაულშიც. ალექსანდრე VI-ს პაპობამდე ოთხი აღიარებული შვილი ჰყავდა: ჩეზარე ბორჯია, ლუკრეცია ბორჯია, ჯოფრედო ბორჯია და ჯოვანი ბორჯია.“

ბაროკოს ეპოქის პაპობა (1585–1689)

პაპ სიქსტუს V-ის პონტიფიკატმა (1585–1590) კათოლიკური რეფორმაციის საბოლოო ეტაპს მისცა დასაბამი — ეტაპს, რომელიც ბაროკოს ეპოქისთვის, განსაკუთრებით კი XVII საუკუნის დასაწყისისთვის, დამახასიათებელ მენტალობასა და ესთეტიკას ასახავდა: ეკლესიის გავლენა სულ უფრო მეტად ძალდატანებაზე კი არა, არამედ მიზიდულობასა და შთაბეჭდილების შექმნაზე უნდა დაეფუძნებინა. მისი მმართველობის ერთ-ერთ მთავარ მიმართულებად იქცა რომის, როგორც დიდი ევროპული დედაქალაქისა და ბაროკოს ქალაქის, ხელახალი განაშენიანება და განახლება; ამ გზით რომი თვალსაჩინო, ურბანულ-არქიტექტურულ სიმბოლოდაც წარმოაჩენდა კათოლიკური ეკლესიის პრეტენზიას უნივერსალურობაზე და მის ძალას ვიზუალურ კულტურაში.

რომის საკითხი (1870–1929)

პორტა პიას გარღვევა რომის დაპყრობის (1870) დროს

თავისი ხანგრძლივი პონტიფიკატის — ეკლესიის ისტორიაში ყველაზე ხანგრძლივი პონტიფიკატის — უკანასკნელ რვა წელს პაპი პიუს IX „ვატიკანის პატიმრის“ მდგომარეობაში ატარებდა. კათოლიკეებს ეკრძალებოდათ როგორც ეროვნულ არჩევნებში ხმის მიცემა, ისე კანდიდატად კენჭისყრაც. ამის მიუხედავად, მათ უფლება ჰქონდათ მონაწილეობა მიეღოთ ადგილობრივ არჩევნებში, სადაც გარკვეულ წარმატებებსაც აღწევდნენ. თავად პიუსიც ამ წლებში აქტიურობდა: ქმნიდა ახალ საეპარქიო კათედრებს და ეპისკოპოსებს ნიშნავდა მრავალ ეპარქიაში, რომლებიც წლების განმავლობაში ვაკანტური იყო. როდესაც ჰკითხეს, სურდა თუ არა, რომ მის მემკვიდრეს იტალიასთან მიმართებით მისი პოლიტიკა გაეგრძელებინა, მოხუცმა პონტიფექსმა უპასუხა:

„ჩემმა მემკვიდრემ შესაძლოა იხელმძღვანელოს ჩემი სიყვარულით ეკლესიის მიმართ და ჩემი სურვილით — სწორად იმოქმედოს. ჩემს გარშემო ყველაფერი შეიცვალა. ჩემს სისტემასა და ჩემს პოლიტიკას თავისი დრო ჰქონდა; მე მეტისმეტად მოხუცი ვარ, რომ მიმართულება შევცვალო. ეს ჩემი მემკვიდრის ამოცანა იქნება.“

ლეო XIII — რომელსაც დიდ დიპლომატად მიიჩნევენ — მოახერხა ურთიერთობების გაუმჯობესება რუსეთთან, პრუსიასთან, გერმანიასთან, საფრანგეთთან, ინგლისთან და სხვა ქვეყნებთან. თუმცა იტალიაში ანტიკათოლიკური განწყობების გამწვავებული ფონიდან გამომდინარე, მან იტალიის მიმართ პიუს IX-ის კურსი მნიშვნელოვანი კორექტირების გარეშე გააგრძელა. პაპს უწევდა ეკლესიის თავისუფლების დაცვა იტალიაში დევნისა და შეტევების პირობებში, განსაკუთრებით განათლების სფეროში, ექსპროპრიაციისა და კათოლიკური ეკლესიების ხელყოფის საკითხებში; პარალელურად მოქმედებდა ეკლესიის წინააღმდეგ მიმართული სამართლებრივი ზომებიც და ძალადობრივი თავდასხმებიც, რომელთა კულმინაციად იქცა ანტიკლერიკალური ჯგუფების მცდელობა — გარდაცვლილი პიუს IX-ის ცხედარი მდინარე ტიბრში გადაეგდოთ 1881 წლის, 13 ივლისს. პაპმა პაპობის რეზიდენციის ტრიესტში ან ზალცბურგიში გადატანის შესაძლებლობაც კი განიხილა — ორივე ქალაქი ავსტრიას კონტროლის ქვეშ იყო — თუმცა ავსტრიელმა მონარქმა ფრანც იოზეფ I-მა ეს იდეა თავაზიანად უარყო.

მისმა ენციკლიკებმა შეცვალა ეკლესიის პოზიციები საერო ხელისუფლებასთან ურთიერთობის საკითხებში, ხოლო 1891 წლის ენციკლიკით Rerum novarum პირველად შეეხო სოციალურ უთანასწორობასა და სოციალურ სამართლიანობას პაპის ავტორიტეტით. იგი მნიშვნელოვნად განიცდიდა გერმანელი ეპისკოპოსის, ვილჰელმ ემანუელ ფონ კეტელერის, გავლენას, რომელიც ღიად ქადაგებდა ტანჯული მუშათა ფენების მხარეს დადგომას ლეო XIII-ის შემდეგ პაპის სოციალური სწავლება გაფართოვდა მუშათა უფლებებისა და ვალდებულებების, აგრეთვე კერძო საკუთრების შეზღუდვების საკითხებზე: პიუს XI Quadragesimo anno, პიუს XII-ის სოციალური სწავლება სოციალურ თემათა ფართო სპექტრზე, იოანე XXIII Mater et magistra (1961), პავლე VI-ის ენციკლიკა Populorum progressio მსოფლიო განვითარების საკითხებზე, და იოანე პავლე II-ის Centesimus annus, რომელიც ლეო XIII-ის Rerum novarum-ის ასი წლისთავს ეძღვნებოდა.

ქალაქ ვატიკანის შექმნიდან (1929)

პონტიფიკატი პიუს XI, დიპლომატიური აქტიურობითა და მრავალრიცხოვანი მნიშვნელოვანი დოკუმენტების გამოცემით გამოირჩეოდა, რომლებიც ხშირად ენციკლიკების სახით ქვეყნდებოდა. საგარეო-დიპლომატიურ საქმეებში პიუსს თავდაპირველად ეხმარებოდა პიეტრო გასპარი, ხოლო 1930 წლის შემდეგ — ევგენიო პაჩელი (რომელიც მოგვიანებით მის მემკვიდრედ იქცა და პიუს XII-ის სახელით ავიდა პაპის ტახტზე). კარდინალ გასპარის „ოსტატობის ნიმუშად“ ხშირად მოიხსენიებენ ლატერანის ხელშეკრულებას (1929), რომელშიც ვატიკანის სახელით, ფრანჩესკო პაჩელიმ მონაწილეობდა. მიუხედავად ამისა, ფაშისტურ ხელისუფლებასა და პაპს შორის მწვავე უთანხმოება გაჩნდა ახალგაზრდული საქმიანობების შეზღუდვის საკითხზე; დაპირისპირებამ კულმინაციას მიაღწია პაპის მიერ გამოცემული წერილის შემდეგ — Non abbiamo bisogno (1931), სადაც ხაზგასმით ითქვა, რომ ერთდროულად ფაშისტიც და კათოლიკეც ვერ იქნები. ამის შემდეგ მუსოლინის რეჟიმსა და წმინდა საყდარს შორის ურთიერთობები დიდი ხნით გაცივდა.

რომის საკითხის მოგვარებაზე მოლაპარაკებები 1926 წელს დაიწყო იტალიის მთავრობასა და წმინდა საყდარს შორის, ხოლო 1929 წელს დასრულდა სამი ლატერანის პაქტის შეთანხმებით: იტალიის მეფე ვიქტორ ემანუელ III-ის სახელით მათ ხელი მოაწერა პრემიერ-მინისტრმა ბენიტო მუსოლინიმ, ხოლო პიუს XI-ის სახელით — კარდინალმა სახელმწიფო მდივანმა პიეტრო გასპარიმ, ლატერანის სასახლეში (აქედან მომდინარეობს სახელწოდებაც).

ვატიკანის რუკა, როგორც ის ლატერანის ხელშეკრულებაით (1929) განისაზღვრა

ლატერანის ხელშეკრულებაში შედიოდა პოლიტიკური ხელშეკრულებაც, რომელმაც შექმნა ვატიკანის ქალაქ-სახელმწიფო და წმინდა საყდარის სრული, დამოუკიდებელი სუვერენიტეტი უზრუნველყო. პაპი იღებდა ვალდებულებას, მუდმივად დაეცვა ნეიტრალიტეტი საერთაშორისო ურთიერთობებში და შუამავლობისგან თავი შეეკავებინა ნებისმიერი დაპირისპირების შემთხვევაში, თუ ამას ყველა მხარე ერთობლივად და ცალსახად არ მოითხოვდა. კონკორდატმა კათოლიციზმი იტალიის რელიგიად დაადგინა, ხოლო ფინანსურმა შეთანხმებამ საბოლოოდ მოაგვარა წმინდა საყდრის ყველა მოთხოვნა იტალიის მიმართ, რომლებიც 1870 წელს დროებითი საერო ხელისუფლების დაკარგვით იყო განპირობებული.

გერმანიასთან ეროვნული კონკორდატის დადება პაჩელის, როგორც სახელმწიფო მდივნის, ერთ-ერთ მთავარ მიზნად იქცა. ნუნციუსის სტატუსით, 1920-იან წლებში მას უკვე ჰქონდა უშედეგო მცდელობები გერმანიის თანხმობის მისაღებად; შემდგომ, 1930-დან 1933 წლამდე, პაჩელი ცდილობდა მოლაპარაკებების დაწყებას ერთმანეთის მომდევნო გერმანულ მთავრობებთან, თუმცა პროტესტანტული და სოციალისტური პარტიების წინააღმდეგობამ, ეროვნული მთავრობების არასტაბილურობამ და ცალკეული მიწების სურვილმა, საკუთარი ავტონომია დაეცვათ, ამ მიზანს ხელი შეუშალა. განსაკუთრებით პრობლემური აღმოჩნდა კონფესიური სკოლებისა და შეიარაღებულ ძალებში პასტორალური სამსახურის საკითხები, რის გამოც ეროვნულ დონეზე შეთანხმება ვერ შედგა, მიუხედავად 1932 წლის ზამთარში გამართული მოლაპარაკებებისა.

ადოლფ ჰიტლერი კანცლერად დაინიშნა 1933 წლის, 30 იანვარს და ცდილობდა, მოეპოვებინა საერთაშორისო ლეგიტიმაცია, ხოლო შიდა წინააღმდეგობა დაესუსტებინა ეკლესიისა და კათოლიკური ცენტრის პარტიის წარმომადგენლების ჩართვით. ამ მიზნით მან რომში გაგზავნა თავისი ვიცე-კანცლერი ფრანც ფონ პაპენი — კათოლიკე არისტოკრატი და „ცენტრის პარტიის“ ყოფილი წევრი — რათა რეიხსკონკორდატის თაობაზე მოლაპარაკებები შეეთავაზებინა. კარდინალ პაჩელის სახელით, მისმა მრავალწლოვანმა თანამოაზრემ, პრელატმა ლუდვიგ კაასიმ, რომელიც „ცენტრის პარტიის“ უკვე გადამდგარი თავმჯდომარე იყო, ფონ პაპენთან ერთად პირველად შეათანხმა პირობების საწყისი პროექტები. საბოლოოდ კონკორდატს ხელი მოეწერა — ვატიკანის სახელით პაჩელიმ, ხოლო გერმანიის სახელით ფონ პაპენმა — (20 ივლისი, 1933) წელს; დოკუმენტი რატიფიცირდა (10 სექტემბერი, 1933) წელს.

1933-იდან 1939 წლამდე პაჩელიმ Reichskonkordat-ის დარღვევებზე 55 პროტესტი გამოსცა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო 1937 წლის დასაწყისში გადადგმული ნაბიჯი: პაჩელიმ რამდენიმე გერმანელ კარდინალს, მათ შორის კარდინალ მაიკლ ფონ ფაულჰაბერს, სთხოვა დახმარება ნაცისტების მიერ Reichskonkordat-ის დარღვევების წინააღმდეგ მიმართული ტექსტის მომზადებაში; საბოლოოდ ეს ტექსტი პიუს XI-ის ენციკლიკად — Mit brennender Sorge — იქცა. ენციკლიკა გმობდა შეხედულებას, რომელიც

„აღმატებულ ფორმაში მოიხსენიებდა რასას, ან ხალხს, ან სახელმწიფოს, ან სახელმწიფოს კონკრეტულ ფორმას… რომელიც მათ ჩვეულებრივ ფასეულობაზე მაღლა და კერპთაყვანისმცემლურ დონემდე „აღმერთებდა““

ტექსტი გერმანულად დაიწერა და არა ლათინურად, ხოლო გერმანიის ეკლესიებში იგი წაიკითხეს ბზობის დღეს, 1937 წელს.

მეორე მსოფლიო ომი (1939–1945)

როდესაც გერმანია პოლონეთიში შეიჭრა (1 სექტემბერი, 1939) წელს, ვატიკანმა ნეიტრალიტეტი გამოაცხადა, რათა, ერთი მხრივ, კონფლიქტში არ ჩათრეულიყო, ხოლო მეორე მხრივ, იტალიის სამხედრო ძალების შესაძლო ოკუპაცია აერიდებინა. მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პიუს XII-ის საეკლესიო პოლიტიკის მთავარი მიმართულება ომით განადგურებული ევროპის მატერიალური მხარდაჭერა გახდა, განსაკუთრებით იმ პირობებში, როცა კონტინენტზე 15 მილიონი დევნილი და ლტოლვილი იმყოფებოდა; ამასთან ერთად, პონტიფიკატი მიზნად ისახავდა კათოლიკური ეკლესიის შიდა ინტერნაციონალიზაციას და მისი გლობალური დიპლომატიური ურთიერთობების გაძლიერებას. მისი ენციკლიკა Evangelii praecones კათოლიკურ მისიონებში ადგილობრივი გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობას აფართოებდა; შედეგად, მისიონთა ნაწილმა დამოუკიდებელი ეპარქიის სტატუსიც მიიღო. პიუს XII მოითხოვდა, ადგილობრივი კულტურები ევროპულ კულტურასთან სრულად თანასწორად ყოფილიყო აღიარებული.

პიუს XII-მ კარდინალთა კოლეგიას საერთაშორისო ხასიათი შესძინა: მან იტალიელი კარდინალების უმრავლესობა გააუქმა და კარდინალებად დანიშნა იერარქები აზიიდან, სამხრეთ ამერიკიდან და ავსტრალიიდან. დასავლეთ აფრიკაში სამხრეთ აფრიკაში ბრიტანეთის აღმოსავლეთ აფრიკაში, ფინეთში, ბირმასა და ფრანგულ აფრიკაში პიუსმა 1955 წელს დამოუკიდებელი ეპარქიები დააარსა.

თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ მრავალწლიანი აღდგენის შემდეგ ეკლესიამ დასავლეთსა და განვითარებადი მსოფლიოს დიდ ნაწილში კვლავ შეძლო აღორძინება და გაძლიერება, აღმოსავლეთში მას განსაკუთრებით მძიმე დევნა და რეპრესიები შეხვდა. 1945 წელს საბჭოთა ბატონობის ქვეშ მოქცეულ რეჟიმებში 60 მილიონი კათოლიკე აღმოჩნდა; ათიათასობით მღვდელი და მონაზონი, ასევე სხვა სასულიერო პირები, მოკლეს, ხოლო მილიონობით ადამიანი საბჭოთა და ჩინურ გულაგებში გადაასახლეს. ალბანეთში, ბულგარეთში, რუმინეთსა და ჩინეთში კი კომუნისტურმა რეჟიმებმა კათოლიკური ეკლესია პრაქტიკულად გაანადგურეს.

ვატიკანის II კრებიდან (1962–1965) დღემდე

ვატიკანის მეორე საეკლესიო კრების მეორე სესიის გახსნა

1962 წლის, 11 ოქტომბერს, იოანე XXIII-მ გახსნა ვატიკანის მეორე ეკუმენიკური (მსოფლიო) კრება. კათოლიკური ეკლესიის ეს ოცდამეერთე მსოფლიო საეკლესიო კრება განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებდა სიწმინდისკენ „საყოველთაო მოწოდებაზე“ და საეკლესიო პრაქტიკაში მრავალი ცვლილების საფუძველი გახდა. 1965 წლის, 7 დეკემბერს პაპ პავლე VI-სა და კონსტანტინოპოლის მსოფლიო პატრიარქ ათენაგორა I-ს ერთობლივმა კათოლიკურ-მართლმადიდებლურმა დეკლარაციამ გააუქმა ურთიერთგანკვეთა, რომელიც დიდი სქიზმის შემდეგ, 1054 წლიდან მოქმედებდა.

ეპისკოპოსებმა დაადასტურეს, რომ პაპი ეკლესიაში უმაღლეს ხელისუფლებას ახორციელებს; ამასთან, განსაზღვრეს „კოლეგიალობის“ ცნება — ანუ ის, რომ ამ ხელისუფლებაში ყველა ეპისკოპოსიც თანამონაწილეობს. ადგილობრივ ეპისკოპოსებს, როგორც მოციქულთა მემკვიდრეებსა და იესო ქრისტეს მიერ დაფუძნებული, მოციქულთათვის მინდობილი ეკლესიის წევრებს, თანაბარი ავტორიტეტი აქვთ. პაპი ერთიანობის სიმბოლოს როლს ასრულებს და ამ ერთიანობის უწყვეტობის დასაცავად დამატებით უფლებამოსილებასაც ფლობს. ვატიკანის მეორე კრების მსვლელობისას კათოლიკე ეპისკოპოსებმა ნაწილობრივ თავი შეიკავეს ისეთი ფორმულირებებისგან, რომლებიც სხვა აღმსარებლობის ქრისტიანებს შესაძლო დაძაბულობას შეუქმნიდა.

ქრისტიანთა ერთობის სამდივნოს პრეზიდენტს, კარდინალ ავგუსტინ ბეას, საბჭოს ენობრივი ტონის უფრო გახსნილად და კეთილგანწყობილად ჩამოყალიბების მცდელობებში პაპ პავლე VI სრულ მხარდაჭერას უცხადებდა; სწორედ ამ მიზნისთვის, იოანე XXIII-ის თხოვნით, საბჭოს ყველა სესიაზე მიწვეულნი იყვნენ პროტესტანტული და მართლმადიდებელი ეკლესიების წარმომადგენლებიც. ბეა აქტიურად მონაწილეობდა დეკლარაცია Nostra aetate-ის მიღებაშიც, რომელიც ეკლესიის დამოკიდებულებას იუდაიზმთან და სხვა რელიგიების მიმდევრებთან მიმართებით არეგულირებდა.

პავლე VI (1963–1978), აგრძელებდა იოანე XXIII-ის ეკუმენურ ძალისხმევას და აქტიურად ამყარებდა კონტაქტებს როგორც პროტესტანტულ, ისე მართლმადიდებელ ეკლესიებთან. მისი პონტიფიკატური მმართველობა კრიტიკის ფონზე მიმდინარეობდა: როგორც ტრადიციონალისტები, ისე ლიბერალები მას საყვედურობდნენ, რომ ვატიკანის II კრების პერიოდშიც და შემდგომ, რეფორმების განხორციელების პროცესშიც, „შუა ხაზს“ ინარჩუნებდა. ვიეტნამის ომის წლებში მშვიდობისადმი მისი განსაკუთრებული სწრაფვა ყველასთვის ერთნაირად გასაგები არ აღმოჩნდა. მსოფლიო სიღარიბის დაძლევისა და რეალური განვითარების დაწყების სასწრაფო ამოცანამ ნაწილობრივ იმიც გამოიწვია, რომ გავლენიანმა და შეძლებულმა წრეებმა პაპისეული დარიგებები ხშირად უგულებელყვეს. თუმცა ეკლესიის ფუნდამენტურ მოძღვრებაში იგი ურყევი რჩებოდა. Humanae vitae-ის გამოცემიდან ათი წლისთავზე მან საკუთარი სწავლება მკაცრად და ერთმნიშვნელოვნად კიდევ ერთხელ დაადასტურა.

სტილითა და მეთოდით პავლე VI თავს პიუს XII-ის მოწაფედ მიიჩნევდა და მას ღრმად სცემდა პატივს. იგი მტკივნეულად განიცდიდა წინამორბედის მიმართ იმგვარ ბრალდებებს, რომლებიც პიუს XII-ის „დუმილს“ უკავშირებდნენ; პირადი ურთიერთობიდან იცოდა გარდაცვლილი პაპის რეალური საზრუნავი და თანაგრძნობა. პავლე VI-ს, როგორც წესი, არ მიაწერენ პიუს XII-ის ენციკლოპედიურ განათლებას, არც მის გამორჩეულ მეხსიერებას, ენების დაუჯერებელ ნიჭსა და წერის ბრწყინვალე მანერას; არც ის ქარიზმა და უშუალო ადამიანური სითბო ჰქონდა, იუმორის გრძნობა და გულისხმიერება, რაც იოანე XXIII-ს ახასიათებდა.

„მან საკუთარ თავზე აიღო ამ ორი პაპის მიერ დაუმთავრებლად დარჩენილი რეფორმების გაგრძელება და დიდი მოკრძალებითა და საღი განსჯით, ზედმეტი ხმაურის გარეშე, გულმოდგინედ მიიყვანა დასასრულამდე.“

ამ პროცესში პავლე VI საკუთარ თავს მოციქულ პავლეს კვალდაკვალ ხედავდა: თითქოს ერთდროულად რამდენიმე მიმართულებით „გაწყვეტილს“, რადგან, როგორც მას მიეწერება, ჯვარი ყოველთვის ყოფს და ადამიანს არჩევანის აუცილებლობას უყენებს.

პავლე VI პირველი პაპი გახდა, რომელმაც ხუთივე კონტინენტი მოიარა. მან სისტემურად გააგრძელა და ბოლომდე მიიყვანა წინამორბედთა ძალისხმევა, რათა ევრო-ცენტრული ეკლესია მართლაც მსოფლიო ეკლესიად ქცეულიყო: ყველა კონტინენტიდან ეპისკოპოსები უფრო ფართოდ ჩართო ეკლესიის მმართველობაში და მათ მონაწილეობას მისივე მოწვეულ სინოდებზე უზრუნველყოფდა. 1967 წლის, 6 აგვისტოს Motu Proprio Pro Comperto Sane-მა რომის კურია მსოფლიო ეპისკოპოსებისთვისაც გახსნა — მანამდე კურიის ხელმძღვანელ წევრებად, ძირითადად, მხოლოდ კარდინალები მოიაზრებოდნენ.

პავლე VI-ს ხასიათის ერთ-ერთ გამორჩეულ ნიშნად ხშირად აღნიშნავენ შინაგან სიხარულს. მისი აღსარების მიმღები, იეზუიტი პაოლო დეცა, ყოველ პარასკევს, საღამოს შვიდ საათზე, ვატიკანში მიდიოდა პაპის აღსარების მისაღებად; მოგვიანებით კი, მრავალწლიანი მსახურების შეჯამებისას, მხოლოდ ეს თქვა:

„რომის ეს პაპი სიხარულით სავსე ადამიანია.“

პავლე VI-ის გარდაცვალების შემდეგ დეცა უფრო უშუალო გახდა და აღნიშნა:

„„თუ პავლე VI წმინდანი არ ყოფილა, როდესაც პაპად აირჩიეს, თავისი პონტიფიკატის განმავლობაში ის ნამდვილად გახდა. მე საკუთარი თვალით ვიხილე არა მხოლოდ ის, რა ენერგიითა და თავდადებით შრომობდა ქრისტესა და ეკლესიისთვის, არამედ — და უპირველეს ყოვლისა — რამდენად ბევრს იტანჯებოდა ქრისტესა და ეკლესიისთვის. მუდამ მაოცებდა არა მარტო მისი ღრმა შინაგანი შეგუება, არამედ ისიც, როგორ განუწყვეტლივ ებარებოდა ღვთაებრივ განგებას.““

სწორედ ამგვარ ხასიათობრივ ნიშნებს უკავშირებენ პავლე VI-ის ნეტარად შერაცხვისა და კანონიზაციის პროცესის გახსნას.

იოანე პავლე II (1978–2005)

იოანე პავლე I-ის გარდაცვალების შემდეგ (რომელიც პაპი მხოლოდ 33 დღის განმავლობაში იყო), პაპის ტახტზე ავიდა იოანე პავლე II; ამით, პირველად ადრიანე VI-ის შემდეგ (XVI საუკუნე), ეკლესიას არაიტალიელი პაპი ჰყავდა. იოანე პავლე II-ს ხშირად მიაწერენ აღმოსავლეთ ევროპაში კომუნიზმის დაცემაში მნიშვნელოვან წვლილს — მან საკუთარი პოლონური სამშობლოდან წამოსული იმპულსებით პროცესებს ისეთი ბიძგი მისცა, რომელიც ბევრის თვალში მშვიდობიანი რევოლუციის ტოლფასი აღმოჩნდა. მუშათა მოძრაობა „სოლიდარობის“ ერთ-ერთმა დამფუძნებელმა, ლეხ ვალენსამ, იოანე პავლე II-ს მიაწერა ის, რომ პოლონელებს გაბედულება შემატა და წინააღმდეგობისკენ უბიძგა. საბჭოთა კავშირის ყოფილმა გენერალურმა მდივანმა მიხეილ გორბაჩოვმა საჯაროდაც აღიარა იოანე პავლე II-ის წვლილი კომუნიზმის დაცემაში და ხაზგასმით აღნიშნა, რომ აღმოსავლეთ ევროპაში ბოლო წლების გარდატეხა „ამ პაპის არსებობისა“ და იმ „დიდი, მათ შორის პოლიტიკური როლის“ გარეშე, რომელიც მან მსოფლიო ასპარეზზე შეასრულა, პრაქტიკულად წარმოუდგენელი იქნებოდა. თავად პაპი კი კომუნიზმის დაცემის შემდეგ აღნიშნავდა, რომ:

„ „ღმერთის გარეშე სამყაროს აშენების პრეტენზია ილუზიად გამოჩნდა““

(პრაღა, 21 აპრილი 1990).

პაპის აზრით, „ღმერთის გარეშე“ სამყაროს იდეა კაპიტალიზმის პირობებშიც შეიძლება არსებობდეს. ამიტომ, როგორც მისი წინამორბედები, იოანე პავლე II კვლავ ამტკიცებდა ქრისტიანობის მიერ ადამიანის ღირსების დაცვას და აფრთხილებდა კაპიტალიზმის საფრთხეებზე. იგი ხაზგასმით მიუთითებდა, რომ „სამწუხაროდ, ყველაფერი, რასაც დასავლეთი თეორიულ ხედვად ან ცხოვრების კონკრეტულ წესად გვთავაზობს, სახარებისეულ ღირებულებებს ყოველთვის არ ასახავს“.

იოანე პავლე II-ის ხანგრძლივ პონტიფიკატურ მმართველობას ხშირად უკავშირებენ იმასაც, რომ ეკლესიას, წლების განმავლობაში მიმდინარე შეკითხვებისა და ძიებების შემდეგ, სტაბილურობისა და თვითიდენტობის განცდა კვლავ განუმტკიცდა. იგი მტკიცედ იცავდა სწავლებას საკითხებზე, რომლებიც წინამორბედის პერიოდში სადავოდ მიიჩნეოდა, მათ შორის — ქალთა ხელდასხმა, განმათავისუფლებელი თეოლოგია და მღვდელთა ცელიბატი. მან პრაქტიკულად შეაჩერა „პრობლემური“ მღვდლების მიმართ პავლე VI-ის დროინდელი უფრო ლიბერალური მიდგომა, რაც, ზოგი კრიტიკოსის აზრით, აშშ-ში შემდგომი პრობლემების გამწვავებასაც შეიძლება შეხებოდა. მისი ავტორიტეტული მანერა ხშირად ახსენებდა პიუს XII-ს, რომლის სწავლებასაც საკუთარ ენაში იმეორებდა — მაგალითად, კათოლიკური ეკლესიის იდენტობას ქრისტეს სხეულთან და კაპიტალიზმის „ვირუსების“ კრიტიკას: სეკულარიზმს, ინდიფერენტიზმს, ჰედონისტურ მომხმარებლობას, პრაქტიკულ მატერიალიზმს და ფორმალურ ათეიზმს.

ხანგრძლივი პონტიფიკატის შემდეგ, როგორც წესი, პაპის ახალი არჩევით ეკლესიის ისტორიაში ახალი ეტაპი იწყება. ბენედიქტე XVI პაპად აირჩიეს 2005 წელს. ინაუგურაციის დროს, ქადაგებაში ახალმა პონტიფექსმა ქრისტესთან ურთიერთობის შესახებ საკუთარი ხედვა ასე განმარტა:

პაპი ფრანცისკე

„განა ჩვენ, ასე თუ ისე, ყველას არ გვეშინია? თუ ქრისტეს სრულად შევუშვებთ ჩვენს ცხოვრებაში, თუ მთლიანად გავეხსნებით მას, განა არ გვეშინია, რომ მან რაღაც წაგვართვას? […] არა! თუ ქრისტეს ჩვენს ცხოვრებაში შევუშვებთ, არაფერს ვკარგავთ — არაფერს, აბსოლუტურად არაფერს — იმას, რაც ცხოვრებას თავისუფალს, ლამაზსა და დიდებულს ხდის. არა! მხოლოდ ამ მეგობრობაში ვიგემებთ სილამაზეს და განთავისუფლებას […] როცა თავს მას ვუძღვნით, ასმაგად ვიღებთ სანაცვლოდ. დიახ, გააღეთ, ფართოდ გააღეთ კარები ქრისტესთვის — და ნამდვილ სიცოცხლეს იპოვით. “

2013 წლის, 11 თებერვალს, ბენედიქტე XVI-მ გამოაცხადა, რომ თანამდებობას დატოვებდა 2013 წლის, 28 თებერვალს.2013 წლის, 13 მარტს ახალ პაპად აირჩიეს ფრანცისკე — პირველი იეზუიტი პაპი და პირველი პაპი ამერიკის კონტინენტიდან. სერიოზული ავადმყოფობის შემდეგ ის ინსულტის შედეგად გარდაიცვალა 21 აპრილი 2025 წელს.

2025 წლის, 8 მაისს ახალ პაპად აირჩიეს ავგუსტინელთა ორდენის წევრი და პირველი ამერიკელი (პერუს მოქალაქეობით) — პაპი ლეო XIV.

პაპების გალერეა — სტატიაში მოხსენიებული პირები

პაპი	წლები	აღწერა
პეტრე	დაახლ. I საუკუნე	ტრადიციულად ქრისტიანობის პირველ წინამძღვრად/რომის ეკლესიის საწყის ფიგურად განიხილება.
კლემენტ I	I საუკუნე	ადრექრისტიანული ეპოქის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი რომის ეპისკოპოსი.
სილვესტერ I	314–335	კონსტანტინეს ეპოქა; შუა საუკუნეების ტრადიციაში ხშირად უკავშირდება ეკლესიის ინსტიტუციურ გამყარებას.
ლეო I	440–461	ეკლესიის ავტორიტეტის განმტკიცების ერთ-ერთი მთავარი ფიგურა; დასავლურ ტრადიციაში განსაკუთრებით ავტორიტეტულია.
გრიგოლ I	590–604	პაპობის ადმინისტრაციული და მისიონერული როლის გამყარება; შუა საუკუნეების დასავლეთის ერთ-ერთი „საბაზისო“ ფიგურა.
გრიგოლ II	715–731	სტატიაში მოხსენიებულია როგორც ადრეული შუა საუკუნეების ეკლესიურ-პოლიტიკური პროცესების ფონზე მოქმედი პაპი.
ლეო III	795–816	სტატიაში ხაზგასმულია ფრანკთა/კაროლინგთა ეპოქასთან დაკავშირებულ კონტექსტში.
ევგენი II	824–827	კაროლინგური ეპოქის ეკლესიური პოლიტიკის კონტექსტში მოხსენიებული.
გრიგოლ IV	827–844	ადრეული შუა საუკუნეები; პაპობისა და დასავლეთის პოლიტიკური ცენტრების ურთიერთობების კონტექსტი.
სერგიუს II	844–847	სტატიაში მოხსენიებულია როგორც ეპოქის პაპების ერთ-ერთი მაგალითი.
სერგიუს III	904–911	X საუკუნის იტალიის პოლიტიკურ-ეკლესიურ რეალობასთან დაკავშირებულ კონტექსტში.
იოანე XII	955–964	X საუკუნის პაპობის კრიზისული ფონის ერთ-ერთი ცნობადი ფიგურა.
ბენედიქტე IX	1032–1044; 1045; 1047–1048	მოხსენიებულია როგორც შუა საუკუნეების პაპობის კრიზისული პერიოდების მაგალითი.
კლემენტ II	1046–1047	რეფორმების წინარე პერიოდის კონტექსტში მოხსენიებული.
ნიკოლოზ II	1059–1061	პაპის არჩევის წესთან დაკავშირებული რეფორმების კონტექსტში იხსენიება.
გრიგოლ VII	1073–1085	სტატიაში მოხსენიებულია როგორც პაპობის ძალაუფლებისა და დასავლური რეფორმების სიმბოლური ფიგურა.
ურბან II	1088–1099	ჯვაროსნულ მოძრაობასთან დაკავშირებული კონტექსტი (კლერმონის კრება და მოწოდება).
კლემენტ VII (ანტიპაპი)	1378–1394	დასავლეთის დიდი განხეთქილების ფაზაში, ავინიონური ხაზის კონტექსტში.
იოანე XXIII (ანტიპაპი)	1410–1415	განხეთქილების გვიანი ეტაპი; კონსტანცის კრების კონტექსტთან დაკავშირებული.
გრიგოლ XII	1406–1415	დასავლეთის დიდი განხეთქილების დასრულების პროცესის კონტექსტი.
მარტინ V	1417–1431	სტატიაში ხაზგასმულია განხეთქილების შემდეგ ერთიანობის აღდგენის კონტექსტში.
ალექსანდრე VI	1492–1503	რენესანსის ეპოქის პაპობა; სტატიაში მოხსენიებულია როგორც ეპოქის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობადი პონტიფიკატი.
ლეო X	1513–1521	რეფორმაციის დასაწყისთან დაკავშირებული ფონური კონტექსტი.
კლემენტ VII	1523–1534	რენესანსისა და ადრეული ახალი ხანის დიდი ეკლესიურ-პოლიტიკური კრიზისების კონტექსტი.
პიუს IX	1846–1878	„რომის საკითხი“ და XIX საუკუნის გარდატეხები; პაპობის მოდერნულ ეპოქაში შესვლის კონტექსტი.
ლეო XIII	1878–1903	თანამედროვე სოციალური კათოლიციზმისა და ეკლესიის ახალი როლის კონტექსტში მოხსენიებული.
პიუს XI	1922–1939	XX საუკუნის ინტენსიური პოლიტიკურ-ეკლესიური გამოწვევების ფონი.
პიუს XII	1939–1958	მეორე მსოფლიო ომისა და მისი შემდგომი ეპოქის კონტექსტი.
იოანე XXIII	1958–1963	ვატიკანის II კრების წინარე და მისი ინიციაციის კონტექსტი.
პავლე VI	1963–1978	ვატიკანის II კრების გადაწყვეტილებების განხორციელების პერიოდი.
იოანე პავლე II	1978–2005	გვიანი XX საუკუნის გლობალური ეკლესიური დიპლომატიისა და ცვლილებების კონტექსტი.
ბენედიქტე XVI	2005–2013	XX–XXI საუკუნეების კათოლიკე თეოლოგი; 2013 წელს პაპობიდან გადადგა და მიიღო „პაპი ემერიტუსის“ სტატუსი.
ფრანცისკე	2013–2025	პირველი იეზუიტი და ლათინური ამერიკიდან არჩეული პაპი; გარდაიცვალა 2025 წლის აპრილში.
ლეო XIV	2025–დღემდე	არჩეულია 2025 წლის 8 მაისი; პირველი აშშ-ში დაბადებული პაპი.

მოკლე ქრონოლოგია

თარიღი	ილუსტრაცია	მოვლენა	მოკლე ახსნა
დაახლ. I საუკუნე		რომის ეკლესიის ეპისკოპოსის ინსტიტუტის ჩამოყალიბება	ტრადიციულად საწყის ფიგურად იხსენიება პეტრე.
313		ქრისტიანობის ლეგალიზება კონსტანტინეს ეპოქაში	კონსტანტინე I-ის დროს ქრისტიანობა საჯარო სივრცეში ლეგალურად მოქმედებს; რომის ეკლესიას ეძლევა ფართო მოქმედების შესაძლებლობა.
476		დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა	პაპობა თანდათან გადაიქცევა დასავლეთის ერთ-ერთ უმთავრეს ინსტიტუციურ საყრდენად.
800		კარლოს დიდის კორონაცია	პაპობისა და დასავლური იმპერიული იდეის ურთიერთკავშირი ახალ ფაზაში შედის.
1054		აღმოსავლეთ-დასავლეთის განხეთქილება	დასავლური და აღმოსავლური ქრისტიანობის ინსტიტუციური დაშორება საბოლოოდ ღრმავდება.
1095–1099		პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა	პაპობის საერთაშორისო პოლიტიკური გავლენა მკვეთრად იზრდება.
1309–1377		ავინიონის პაპობა	პაპის კარის ავინიონში გადატანა და დასავლეთ ევროპის პოლიტიკურ ცენტრებს შორის დაძაბულობა.
1378–1417		დასავლეთის დიდი განხეთქილება	კონკურენტი პაპებისა და კრებების ეპოქა, რომელმაც ეკლესიის ავტორიტეტი მნიშვნელოვნად დააზიანა.
1517		რეფორმაცია	დასავლურ ქრისტიანობაში დოქტრინული და ინსტიტუციური გაყოფის დასაწყისი.
1870		„რომის საკითხი“-ის ჩარჩო და პაპის საერო ხელისუფლების კრიზისი	ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობა ახალ რეალობაში გადადის.
1962–1965		ვატიკანის მეორე საეკლესიო კრება	თანამედროვე კათოლიკური ეკლესიის განახლება და ეკუმენური გახსნა.