ოღუზი თურქები

ოღუზები
ენები	ოღუზური
რელიგიები	ისლამი

ოღუზები (ასევე ოღუზი თურქები) — შუა საუკუნეების თურქულენოვანი ხალხი, რომელიც 24 ტომისგან შედგებოდა და XI საუკუნემდე ცენტრალური აზიისა და მონღოლეთის სტეპების რეგიონებში ცხოვრობდა. ოღუზები თანამედროვე თურქი ხალხების, მათ შორის თურქეთის, აზერბაიჯანისა და თურქმენეთის წინაპრებად ითვლებიან და ასევე მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ ევრაზიის რამდენიმე სხვა ხალხის ეთნოგენეზში. შუა საუკუნეების წყაროებში ეთნონიმი „ოღუზ“ ხშირად გამოიყენებოდა ტერმინ „თურქმენის“ სინონიმად, განსაკუთრებით იმ ტომების მიმართ, რომლებმაც ისლამი მიიღეს.

ისტორია

ოღუზთა სახელმწიფო. 750—1055 წლები

სახელწოდება „ოღუზ“-ის წარმოშობასთან დაკავშირებით რამდენიმე ჰიპოთეზა არსებობს. ერთ-ერთის თანახმად, ის მომდინარეობს სიტყვიდან ok („ისარი“ ან „ტომი“) და მრავლობითი სუფიქსიდან uz, რომელიც განმარტებულია, როგორც „მრავალი ტომი“. სხვა თეორია სახელს აკავშირებს სიტყვებთან ak („თეთრი“, „კეთილშობილი“) და uz („ხალხი“). რუსულ ქრონიკებში ოღუზებს „თორქებს“ ან „თურქებს“ უწოდებდნენ.

ოღუზების წარმოშობა ეთნიკური შეჯვარების რთულ პროცესს უკავშირდება. მათ ჩამოყალიბებაში მონაწილეობდნენ სხვადასხვა თურქული, ძველი მონღოლური და ირანულენოვანი ტომები, მათ შორის საკა-მასაგეტები, ასევე თურქუთებთან, ჰუნ-ეფთალიტებთან და ცენტრალური აზიის სხვა ხალხებთან დაკავშირებული ჯგუფები. ტრადიციულად, ოღუზთა ტომები თავიანთ წარმოშობას ლეგენდარულ წინაპარს, ოღუზ ხანს მიაწერენ.

X-XI საუკუნეებში ოღუზები სირდარიასა და არალის ზღვის რეგიონების სტეპებში სახლობდნენ; მათი ტერიტორია კასპიის ზღვიდან ტრანსოქსიანამდე ვრცელდებოდა. ადრეულ პერიოდში ისინი ხაზართა სახაკანოზე იყვნენ დამოკიდებული და პაჭანიკები შავი ზღვის სტეპებში განდევნაში მონაწილეობდნენ. შემდგომში, ოღუზებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ევრაზიის ისტორიაში, რამდენიმე მსხვილ სახელმწიფოსა და დინასტიას საფუძველი ჩაუყარეს. მათ შორის იყო სელჩუკთა იმპერია, რომელიც ქინიკის ტომმა დააარსა და ახლო აღმოსავლეთის მნიშვნელოვან ნაწილზე აფართოებდა თავის მმართველობას, და ოსმალეთის იმპერია, რომელიც კაის ტომმა დააარსა. გარდა ამისა, ოღუზების ტომები აყ ყოიუნლუსა და ყარა ყოიუნლუს სახელმწიფოების სათავეებში იყვნენ.

ზოგიერთი ოღუზი დასავლეთისკენ გადავიდა, სადაც ძველ რუსულ წყაროებში ისინი თორქების სახელით იყვნენ ცნობილები. სხვა მომთაბარე ხალხებთან, როგორიცაა პაჭანიკები და ბერენდეები, ერთად მათ შექმნეს „შავქუდიანების“ გაერთიანება, რომელიც თავდაცვითი ძალის ფუნქციას ასრულებდა რუსეთის სამთავროების სამხრეთ საზღვრებზე.

ოღუზების ტომობრივი სტრუქტურა ორ ფრთად იყო დაყოფილი - ბოზოკად („უფროსები“ ან „გატეხილი ისრები“) და უჩოკად („უმცროსები“ ან „სამი ისარი“), რომელთაგან თითოეული მოიცავდა რამდენიმე კლანურ გაერთიანებას, რომლებიც ტრადიციულად ოღუზ ხანის ვაჟების შთამომავლებთან იყო დაკავშირებული.

ოღუზური ენები თურქულენოვანი ოჯახის სამხრეთ-დასავლეთ შტოს წარმოადგენს და თურქულ ენებს შორის ყველაზე ფართოდაა გავრცელებული. მათ შორისაა თურქული, აზერბაიჯანული და თურქმენული. ოღუზების ხალხის კულტურული და ისტორიული მემკვიდრეობა კვლავ მნიშვნელოვან როლს ასრულებს თურქეთის, აზერბაიჯანისა და თურქმენეთის ხალხების იდენტობის ჩამოყალიბებაში.