ოიბეკი
| ოიბეკი | |
|---|---|
| უზბეკ. Muso Toshmuhammad | |
.jpg) | |
| დაბადების თარიღი | 10 იანვარი, 1905 |
| დაბადების ადგილი | ტაშკენტი, რუსული თურქესტანი |
| გარდაცვალების თარიღი | 1 ივლისი, 1968 (63 წლის) |
| გარდაცვალების ადგილი | ტაშკენტი, უზბეკეთის სსრ |
| დასაფლავებულია | Chigʻatoy cemetery |
| საქმიანობა | მწერალი[1] , პოეტი, პოლიტიკოსი, რომანისტი, პროზაიკოსი, მთარგმნელი და ლიტერატურული კრიტიკოსი[2] |
| ენა | უზბეკური ენა |
| ეროვნება | უზბეკი |
| მოქალაქეობა |
.svg){kind=small} სსრკრუსეთის იმპერია |
| ალმა-მატერი | უზბეკეთის ეროვნული უნივერსიტეტი |
| ჯილდოები | სტალინური 1-ლი ხარისხის პრემია, ლენინის ორდენი, საპატიო ნიშნის ორდენი და Order of Outstanding Merit |
| მეუღლე | Zarifa Saidnasirova |
| შვილ(ებ)ი | ბეკჟან ტაშმუხამედოვი |
ოიბეკი — (ნამდვილი სახელი — მუსო ტოშმუჰამად ოღლი; (უზბეკ. Muso Toshmuhammad oʻgʻli [Мусо Тошмуҳаммад ўғли]; რუსიფიცირებული ფორმა: „მუსა ტაშმამედოვი“) — უზბეკი, საბჭოთა მწერალი, პოეტი და მთარგმნელი.[3][4][5]
იგი იყო უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1943), სტალინის სახელობის პრემიის I ხარისხის ლაურეატი (1946), უზბეკეთის სსრ-ის სახალხო მწერალი (1965), 1948 წლიდან — ყველა კავშირის ბოლშევიკთა კომუნისტური პარტიის წევრი.[6] ოიბეკი ასევე იყო СССР უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი V და VI მოწვევების წლებში.
ბიოგრაფია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მუსო ტოშმუჰამად ოღლი (1905 წლის 10 იანვარი; ძველი სტილით — 1904 წლის 28 დეკემბერი) დაიბადა ტაშკენტში, ღარიბ მქსოველის ოჯახში. მამა მუდმივად დადიოდა საქონლით სტეპისა და მთიანი სოფლების მიმართულებით, ზოგჯერ თან მიიყვანდა შვილსაც. შთაბეჭდილებადმიიღებელი და ჩაფიქრებული ბიჭი დიდი სიამოვნებით უსმენდა გზაში მოსმენილ ამბებსა და ზღაპრებს, რამაც მისი მუსაიფური მეხსიერება და შემოქმედებითი წარმოსახვა მნიშვნელოვნად ჩამოაყალიბა.[7]
იმ დროს ღარიბ ფენას, რომელსაც სურდა შვილებისთვის განათლების მიცემა, ძირითადად მხოლოდ დაწყებით საგარემო სკოლებში შეეძლო მათი შეყვანა. ოიბეკმა საკუთარი ბავშვობის მოგონებები ასახა 1962 წელს დაწერილ და 1963 წელს გამოქვეყნებულ მოთხრობაში „ბავშვობა“ („Childhood“). ეს ნაწარმოები ითვლება მემუარული პროზის მნიშვნელოვან ნიმუშად: ავტორი პატარა მუსას გზის კვალდაკვალ ასახავს პიროვნული ხასიათის ჩამოყალიბებას, საზოგადოებრივ ცვლილებებთან ერთად მისი მორალური იდეალებისა და შეხედულებების გარდაქმნას, ოცნებებისა და მისწრაფებების გამოკვეთას.
ბევრი უზბეკი მწერალივით, ოიბეკმაც თავისი ლიტერატურული გზა პოეზიით დაიწყო. 1923 წელს გამოქვეყნდა მისი პირველი ლექსი „ვინია ეს მიწა?“ („Whose Land?“). იგი ითვლება უზბეკი რომანისტების პირველ თაობაში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფიგურად. ოიბეკის ძირითადი პროზაული ნაშრომებია: „წმინდა სისხლი“ („Sacred Blood“), „ნავოი“, „ოქროს ხეობის ქარი“ („The Wind of the Golden Valley“), „მზეც არ ჩაქრება“ („The Sun Will Not Fade“) და „დიდი გზა“ („The Great Way“). წერას ის სტუდენტობის პერიოდში, ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიკის ფაკულტეტზე სწავლასთან ერთად იწყებს, რომელიც 1930 წელს დაამთავრა.
მწერლის პირველი დიდი რომანი „წმინდა სისხლი“ (1943) ეძღვნება ცენტრალური აზიისა და უზბეკეთის ხალხთა ცხოვრებას პირველი მსოფლიო ომის წლებში. რომანის მიხედვით ფილმი გადაიღეს სტუდია „უზბეკფილმში“.
ახალგაზრდობიდანვე ოიბეკს აღაფრთოვანებდა დიდი უზბეკი პოეტის და ფილოსოფოსის ალი-შერ ნავოის შემოქმედება. მასზე ნაწარმოების დაწერამდე მწერალმა საფუძვლიანად შეისწავლა და გადაამუშავა უზარმაზარი საარქივო მასალა. 1930-იან წლებში ოიბეკი მუშაობდა ნავოის როგორც ფილოსოფოსის, პოეტის და პოლიტიკური მოღვაწის მხატვრულ სახეზე. იგი ცდილობდა, რომ „ნავოის სიმღერები ყურში რაინდისავით, ბულბულის სიმღერასავით მთელ სამყაროს გაფენოდა“.
1939 წელს ოიბეკმა დაწერა პოემა დიდ პოეტზე, ხოლო 1943 წელს დაასრულა რომანი „ნავოი“, სადაც ნავოი წარმოდგენილია პირველ რიგში როგორც საზოგადო და სახელმწიფო მოღვაწე; მისი შემოქმედებითი გზა მხოლოდ ეპიზოდურად, წიგნის დასასრულისკენ არის მონიშნული. რომანი „ნავოი“ ითვლება რეალისტური პროზის ერთ-ერთ საუკეთესო ნიმუშად და მნიშვნელობით გაცილებით სცილდება მხოლოდ ეროვნული ლიტერატურის ჩარჩოებს – იგი თარგმნილია მრავალ ენაზე, მათ შორის რუსულზეც.
ყირიმელი თათრების დევნის წლებში ოიბეკი მხარს უჭერდა მწერალ შამილ ალადინს და არაერთხელ დაეხმარა მას სამსახურის მოპოვებაში.[8] მისი შუამდგომლობით 1950-იან წლებში უზბეკეთში განახლდა ყირიმული თათრული პრესის გამოცემა.
ოიბეკი ასევე არის არაერთი კვლევის, სამეცნიერო წერილისა და რეცენზიის ავტორი: „აბდულა ქადირის შემოქმედებითი გზა“ (1936), „უახლესი წლების უზბეკური პოეზია“ (1933), „უზბეკური ლიტერატურა“ (1943), „ლიტერატურა, ისტორია, თანამედროვეობა“ (1966).
უმნიშვნელოვანესად დიდია ოიბეკის როლი როგორც მთარგმნელის. მან უზბეკურად თარგმნა ალექსანდრე პუშკინის რომანი ლექსებად „ევგენი ონეგინი“, გოეთეს „ფაუსტი“, ლერმონტოვის „მასკარადი“, გორკის ნაწარმოებები, ჰომეროსის „ილიადადან“ ფრაგმენტები, სომხური ეპოსი „დავით სასუნელი“, ბელინსკის წერილები და სხვა ტექსტები.
მწერალი აქტიურად იყო ჩართული საზოგადოებრივ საქმიანობაში, იყო უზბეკეთის მწერალთა კავშირის წევრი და ხელმძღვანელი ორგანოების ერთ-ერთი ფიგურა. იგი სსრკ-ს უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი იყო II მოწვევის (1946–1950) და შემდეგ V–VI მოწვევების (1958–1966) პერიოდში.
ოიბეკი გარდაიცვალა 1968 წლის 1 ივლისს.[9] იგი დაკრძალულია ტაშკენტში, ჩიგათაის მემორიალურ სასაფლაოზე.
მის საპატივსაცემოდ გაიხსნა ტაშკენტის მეტროს „ოიბეკის“ სადგური. მწერლის სახელზე არის აგრეთვე ყაშყადარიის ოლქის უზბეკური მუსიკალური დრამის თეატრი და ტერმეზის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტი.
გავლენა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]არქივების მიხედვით, ოიბეკი გარკვეულ პერიოდში საბჭოთა ხელისუფლებას სხვა უზბეკი მწერლების წინააღმდეგ საგულდაგულო დანოსებს აწვდიდა.[10] მისი 1935 წლის პამფლეტი, რომელშიც კრიტიკულად განიხილავდა აბდულა ქოდირის რომანებს, მოგვიანებით გამოყენებულ იქნა როგორც ერთ-ერთი საბრალმო დოკუმენტი ქოდირის წინააღმდეგ გამართულ პროცესში, რომელიც სიკვდილით დასაჯეს.[11]
მოგვიანებით, ოიბეკი მძიმედ ნანობდა საკუთარ მოქმედებებს და ცდილობდა, სხვადასხვა წერილში და მოგონებაში გამოეხატა სინანული იმ როლისთვის, რომელიც მას ჰქონდა რეპრესიების წლებში.[11]
ჯილდოები და პრემიები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- უზბეკეთის სსრ-ის სახალხო მწერალი (23 სექტემბერი 1965)[12]
- სტალინის პრემია I ხარისხის (1946) — რომანის „ნავოი“ (1945)ათვის[13]
- ჰამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია — ნოველისთვის Detstvo (1964)[14][15]
- ლენინის ორდენი — სამჯერ (24 დეკემბერი 1944,[16] 16 იანვარი 1950,[17] 11 იანვარი 1957)[18]
- შრომის წითელი დროშის ორდენი — ორჯერ (2 აპრილი 1955,?[19])[20][21]
- საპატიო ნიშნის ორდენი (6 დეკემბერი 1951)[22]
- გამორჩეული დამსახურების ორდენი (25 აგვისტო 2000)[23]
- სხვა სხვადასხვა ჯილდოები
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #1020899298 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
- ↑ Národní autority České republiky
- ↑ MUSO TOSHMUHAMMAD O'G'LI OYBEK TAVALLUDINING 100 YILLIGINI NISHONLASH TO'G'RISIDA uz (21 December 2004). ციტირების თარიღი: 22 November 2023
- ↑ „Ойбек“. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (უზბეკური). 6. Tashkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. 2003.
- ↑ Таваллудига 118 йил тўлган адиб — Ойбекнинг уй-музейига саёҳат uz (10 January 2023). ციტირების თარიღი: 21 November 2023
- ↑ Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 1. А — Анкетирование. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.
- ↑ Айбек ru. ციტირების თარიღი: 2023-10-23
- ↑ Ш. Алядин. Я ваш царь и бог.
- ↑ „Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитети, Ўзбекистон ССР Олий Совети Президиуми, Ўзбекистон ССР Министрлар Советидан“. Sovet Oʻzbekistoni (უზბეკური) (152). 2 July 1968. p. 1.
- ↑ Khalid, Adeeb (2015). Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early USSR (en). Cornell University Press. ISBN 978-1-5017-0134-4.
- 1 2 Ashur, Sadriddin (2010-01-19). „Халқим деган Ойбек абадиятга қолди.“ [Oybek, who is called my people, has remained forever]. Озодлик радиоси (უზბეკური). ციტირების თარიღი: 2024-12-15.
- ↑ „СССР Олий Совети Президиумининг Фармони Ойбек (М. Тошмуҳаммедов)га «Ўзбекистон ССР халқ ёзувчиси» фахрий унвони бериш тўғрисида“. Sovet Oʻzbekistoni (უზბეკური) (224). 24 September 1965. p. 1.
- ↑ „К. Художественной прозы“. Pravda (რუსული) (151). 27 June 1946. p. 3.
- ↑ Dyakov, N. (1985). „Видеть возвышенное“ (PDF). Ogonyok (რუსული) (37): 25. ციტირების თარიღი: 21 April 2024.[მკვდარი ბმული]
- ↑ „В комитете по республиканским премиям имени Хамзы Хаким-заде при совете министров Узбекской ССР «О присуждении премий имени Хамзы Хаким-заде за наиболее выдающиеся произведения в области литературы и искусства»“ [From the Committee for Republican Prizes named after Hamza Hakim-zade under the Council of Ministers of the Uzbek SSR "On the awarding of prizes named after Hamza Hakim-zade for the most outstanding works in the field of literature and art"]. Pravda Vostoka (რუსული) (265). 14 November 1964. p. 2.
- ↑ „Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении орденами и медалями колхозников, колхозниц, работников сельского хозяйства, промышленности, науки, культуры и искусства Узбекской ССР“ (PDF). Izvestiya (რუსული) (306). 28 December 1944. p. 1. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2026-01-28. ციტირების თარიღი: 2025-12-11.
- ↑ „Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении орденами и медалями работников промышленности, сельского науки, культуры и искусства Узбекской ССР“. Pravda Vostoka (რუსული) (16). 21 January 1950. p. 2.
- ↑ „Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении орденами и медалями СССР колхозников, работников МТС и совхозов сельского хозяйства, партийных, советских, профсоюзных и комсомольских работников Узбекской ССР“ [Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR On awarding orders and medals of the USSR to collective farmers, workers of the MTC and state farms of agriculture, party, Soviet, trade union and Komsomol workers of the Uzbek SSR]. Pravda Vostoka (რუსული) (21). 24 January 1957. p. 2.
- ↑ „СССР Олий Совети Президиумининг Фармони Ёзучи Ойбекни Меҳнат Қизил Байроқ ордени блан мукофотлаш тўғрисида“. Toshkent haqiqati (უზბეკური) (66). 3 April 1955. p. 1.
- ↑ „Айбек“. Pravda Vostoka (რუსული) (152). 2 July 1968. p. 3.
- ↑ „Ойбек“. Sovet Oʻzbekistoni (უზბეკური) (152). 2 July 1968. p. 3.
- ↑ „Указ Президиума Верховного Совета СССР О награждении орденами и медалями работников литературы и искусства Узбекской ССР“ (PDF). Sovetskoe iskusstvo (რუსული). 8 December 1951. p. 1.
- ↑ „Указ Президента Республики Узбекистан О награждении мастеров литературы и искусства, внесших огромный вклад в развитие узбекской национальной культуры“. Narodnoe slovo (რუსული) (166–167). 26 August 2000. p. 1.