მუზექე
მუზექე (არუმ. Muzachia) — ადგილი ალბანეთის დასავლეთში, ლუშნა-დურესის დაბლობის ცენტრალურ ნაწილში.[1] ის მოიცავს ლუშნას, პეკინის, კავაჯას, როგოჟინასა და დივიაკას მუნიციპალიტეტებს.[2]
ტერმინი გამოიყენება გეოგრაფიული ზონის, კულტურულ-ეთნოგრაფიული არეალის და ისტორიული რეგიონის აღსანიშნავად.[3]
გეოგრაფია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მუზექე მდებარეობს ცენტრალურ ალბანეთში და შემოსაზღვრულია მდინარე შკუმბინით ჩრდილოეთით, მდინარე არზენით აღმოსავლეთით, მდინარე სემანით სამხრეთით და ადრიატიკის ზღვით დასავლეთით.[4]
ეს რეგიონი წარმოადგენს ფართო ჭაობიან დაბლობს სემანის, შკუმბინისა და ვოჯუშას შესართავებთან ახლოს, რომელიც დაშრობილ იქნა XX საუკუნეში.[5] დღეს მუზექე შედგება სასოფლო-სამეურნეო ადგილებისგან და სასოფლო-სამეურნეო წარმოებისთვის იყენებენ მას.[6] [7]
ისტორია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ბერძნული კოლონია აპოლონია დაარსდა ზღვის სანაპიროს მახლობლად. აპოლონიის ტერიტორია მდებარეობდა ტაულანტების (Taulantii) — ილირიული ტომების გაერთიანების ტერიტორიაზე, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში მჭიდროდ იყვნენ დაკავშირებული კოლონიასთან და ბერძენ მოსახლეებთან ერთად თანაცხოვრობდნენ.[8] ტაულანტები ანტიკურ ხანაში აკონტროლებდნენ მუზექეს ველებს.
შუა საუკუნეებში, იგი იმართებოდა სხვადასხვა ალბანური წარჩინებული საგვარეულოების მიერ, მათ შორის სქურაებისა და მუზექების საგვარეულოებით. სხვადასხვა დროს იგი შედიოდა ბიზანტიის იმპერიისა და ბულგარეთის იმპერიის შემადგენლობაში, ხშირად ადგილობრივი მმართველები იმპერიების მმართველთა ვასალებად მოქმედებდნენ. მუზექეში მრავლად გვხვდება სლავური ტოპონიმები.[9]
XIII საუკუნის ბოლოს რეგიონი შევიდა ოფიციალურად კათოლიკურ და საფრანგეთთან დაკავშირებულ ანჟუში ალბანეთის სამეფოში. თავდაპირველად ურთიერთობა სამეფოს მმართველებსა და ადგილობრივ არისტოკრატიას შორის დაძაბული იყო, და ზოგჯერ, როგორიც იყო გინ მუზექა, ისინი ბიზანტიასთან თანამშრომლობდნენ სამეფოს წინააღმდეგ. თუმცა, დროთა განმავლობაში მუზექების საგვარეულომ ანჟუში დინასტია მოკავშირედ და დამცველად მიიჩნია, განსაკუთრებით სერბეთის იმპერიის გაფართოების საფრთხის ფონზე, და მათ ერთგულება გამოუცხადეს. მათ მიენიჭათ ტიტულები, რადგან რეგიონი დასავლური ტიპის ფეოდალიზმის გავლენის ქვეშ მოექცა. ამავე დროს, ანჟუშებმა ადგილობრივ მმართველებს მართლმადიდებლური სარწმუნოების შენარჩუნების ნება დართეს. 1318 წელს ანდრეა I მუზექე გახდა პირველი მართლმადიდებელი ალბანელი, რომელიც სამეფოს არმიის მთავარსარდლის თანამდებობაზე დაინიშნა, ხოლო მუზექებმა მეფე შარლის სერბებთან ბრძოლებში მონაწილეობა მიიღეს. სხვა კონფლიქტებში, მუზექები კვლავ ბიზანტიის მოკავშირეები იყვნენ — ანდრეა II მუზექი 1335 წელს დააჯილდოვეს ბიზანტიელებმა, სერბთა არმიის პელისტერის მთებში (ბიტოლასთან) დამარცხებისთვის.
1341–1347 წლების ბიზანტიური სამოქალაქო ომის დროს ბიზანტიის კონტროლი რეგიონზე შესუსტდა, რამაც შექმნა შესაძლებლობა, რომელსაც სერბთა მმართველი სტეფან დუშანი იყენებს — ანჟუში ალბანეთის სამეფოს საზიანოდ.
XIV საუკუნის შუა ხანებში რეგიონი დაიპყრო სტეფან დუშანმა, თუმცა მალევე სერბეთის იმპერიის კონტროლი შესუსტდა, და ადგილობრივმა საგვარეულოებმა კვლავ დაიბრუნეს ძალაუფლება. ოთხი ათწლეულის შემდეგ, სავრას ბრძოლა (მუზექეს ველების ერთ-ერთი სახელწოდება შუა საუკუნეებში) ასახავს ოსმალეთის იმპერიის გაძლიერებას რეგიონში.
XV საუკუნეში, მუზექების საგვარეულო და სხვა ადგილობრივი ალბანელი მთავრები შეუერთდნენ სკანდერბეგის ლეჟის ლიგას, რათა შეეჩერებინათ ოსმალეთის მზარდი ძალაუფლება. თუმცა ხანგრძლივი ბრძოლების შემდეგ, მუზექე და ფართო ალბანეთი მთლიანად გადავიდა ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ — სადაც დარჩა XX საუკუნის დასაწყისამდე. ზოგიერთი ადგილობრივი მმართველი და მოსახლეობა ქვეყნიდან წავიდა, მაგრამ ზოგიერთი დარჩა და ოსმალეთის მმართველობით სტრუქტურებში ინტეგრირდა.
XVIII საუკუნეში, თეპელენელი ალი-ფაშა მართავდა დიდ დესპოტატს, რომელიც მოიცავდა ალბანეთის, მაკედონიისა და საბერძნეთის დიდ ნაწილს. მან გარკვეული დროით ფაქტობრივად მოიპოვა დამოუკიდებლობა ოსმალეთის ცენტრისგან, თუმცა საბოლოოდ, მუზექე და სამხრეთ ალბანეთი კვლავ დაბრუნდა ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ.[10]
ოსმალეთის მმართველობის გვიანდელ პერიოდში, მუზექე, ისევე როგორც სხვა დატენიანებული ტერიტორიები რეგიონში, იყო მალარიის გავრცელების კერა.
1835 წელს რეგიონში დაიწყო აჯანყება ოსმალეთის მთავრობის წინააღმდეგ. აჯანყებულებმა თავდაპირველად რამდენიმე გამარჯვება მოიპოვეს, მაგრამ კორუმპირებული ლიდერების გამო აჯანყება ჩავარდა.[11] 1837 წელს აჯანყება განახლდა, თუმცა ოსმალებმა სწრაფად ჩაახშეს იგი.[11]
XX საუკუნეში, რეგიონი გახდა დამოუკიდებელი ალბანეთის ნაწილი. საუკუნის შუა პერიოდში მუზექეში მნიშვნელოვანი ცვლილებები განხორციელდა — ჩამ-ალბანელი ლტოლვილები საბერძნეთიდან მასობრივად დასახლდნენ რეგიონში, ჭაობიანი მიწები დააშრეს და დაიწყო ფართო ინდუსტრიალიზაცია კომუნისტური მმართველობის პერიოდში. მუზექე გადაიქცა ალბანეთის „მარცვლეულის კალათად“.
ეტიმოლოგია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ტერმინი „მუზექე" ალბანური კომპოზიტია, შემდგარი სიტყვებისგან midis (მიდის, გადის, მოძრაობს) + që (რომ) + është (არის), რომელიც სიტყვასიტყვით ითარგმნება, როგორც „მოძრავი, რომელიც არის“ ან „ადგილი, რომელიც მოძრაობს“, რაც მიუთითებს რეგიონის ჭარბტენიან ბუნებაზე.[12]
ინდუსტრიული რევოლუცია ალბანეთში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1800-იანი წლების ბოლოს, ეშრეფ ფრაშერმა, ეროვნული გმირის ნაიმ ფრაშერის უფროსმა ძმამ, შემოიღო თანამედროვე მანქანები სოფელ კარაბუნარაში (ახლანდელი როგოჟინე) სოფლის მეურნეობის გასაუმჯობესებლად.[13] მუზექეში დიდი მამულების (ჩიფლიკების) არსებობა და მსხვილი საკუთრების მაღალი კონცენტრაცია საშუალებას იძლეოდა თანამედროვე საწარმოო საშუალებების შემოსაღებად.[9]
პირველი საწარმოები თავდაპირველად ზეთის, პურისა და კრამიტების წარმოებაზე იყო კონცენტრირებული.[9] 1920-იან წლებში ეკონომიკური განვითარება გაგრძელდა განსაკუთრებით კავაჯასა და ლუშნაში, მრეწველობისა და სასოფლო-სამეურნეო სექტორებში.[9]
თანამედროვე ეპოქა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1980-იანი წლებიდან მოყოლებული, სახელმწიფო პროპაგანდა „მუზექეს ჭაბუკებს“ იყენებდა ქვეყნის ინდუსტრიალიზაციის პროცესის იდეალისტური სიმბოლოს სახით.[14] ეს აშკარა იყო სიმღერებში, ოპერებსა და სახელმწიფო რადიოსა და ტელევიზიისადმი მიძღვნილ შოუებში.[15]
კომუნიზმის დაცემის შემდეგ, მუზექე დარჩა ალბანეთის ერთ-ერთ მთავარ ეკონომიკურ ცენტრად და ამავდროულად შეინარჩუნა სასოფლო-სამეურნეო ხასიათი.[16]
იხილეთ აგრეთვე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ John Musachi: Brief Chronicle on the Descendants of our Musachi Dynasty. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-09-10. ციტირების თარიღი: 2025-05-18.
- ↑ John Musachi: Brief Chronicle on the Descendants of our Musachi Dynasty. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-09-10. ციტირების თარიღი: 2025-05-18.
- ↑ John Musachi: Brief Chronicle on the Descendants of our Musachi Dynasty. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2010-09-10. ციტირების თარიღი: 2025-05-18.
- ↑ Eno Koco (2010), Vocal Iso(n): The Preservation of Traditions in North East Mediterranean Practice, Acta Studia Albanica, pp. 74–75, https://books.google.com/books?id=zoPI3exolloC&q=myzeqe&pg=PA74
- ↑ Emil Lafe, Nikoleta Cikuli, Mevlan Kabo (Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Akademia e Shkencave e RSH) (2002), Fjalor i emrave gjeografikë të Republikës së Shqipërisë, Shtëpia Botuese "Shkenca", pp. 70,200,317, ISBN 9992778334, https://books.google.com/books?id=53YtAQAAIAAJ&q=myzeqeja
- ↑ Emil Lafe, Nikoleta Cikuli, Mevlan Kabo (Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Akademia e Shkencave e RSH) (2002), Fjalor i emrave gjeografikë të Republikës së Shqipërisë, Shtëpia Botuese "Shkenca", pp. 70,200,317, ISBN 9992778334, https://books.google.com/books?id=53YtAQAAIAAJ&q=myzeqeja
- ↑ Robert Elsie (March 19, 2010), Historical Dictionary of Albania, Historical Dictionaries of Europe, Scarecrow Press, pp. 318–319, ISBN 978-0810861886, https://books.google.com/books?id=haFlGXIg8uoC&q=myzeqeja&pg=PA318
- ↑ Wilkes, John J. (1995). The Illyrians. Oxford: Blackwell Publishing, გვ. 98. ISBN 0-631-19807-5.
- 1 2 3 4 Petar Skok (1934). Dolazak Slovena na Mediteran. Hrvatska s̆tamparija S. Vidović, გვ. 106. „Čitava plodna Muzakija prepuna je slovenskih toponima“
- ↑ Ushtelenca, Ilir (2009). Shteti dhe qeverisja e Ali Pashë Tepelenës (Sq). Ada, გვ. 105. ISBN 9789994358595.
- 1 2 Pollo, Stefanaq (1984), Historia e Shqipërisë: Vitet 30 të shek. XIX-1912, Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Historisë, p. 123, OCLC 165705732
- ↑ Zojzi, Rrok; Dajaka, Abaz; Gjergji, Andromaqi; Qatipi, Hasan (1962) Etnografa Shqiptare. Academy of Sciences of Albania, გვ. 55.
- ↑ Wilkes, John J. (1995). The Illyrians. Oxford: Blackwell Publishing, გვ. 98. ISBN 0-631-19807-5.
- ↑ Wilkes, John J. (1995). The Illyrians. Oxford: Blackwell Publishing, გვ. 98. ISBN 0-631-19807-5.
- ↑ Wilkes, John J. (1995). The Illyrians. Oxford: Blackwell Publishing, გვ. 98. ISBN 0-631-19807-5.
- ↑ Ushtelenca, Ilir (2009). Shteti dhe qeverisja e Ali Pashë Tepelenës (Sq). Ada, გვ. 105. ISBN 9789994358595.