მიკელის ვალტერსი

მიკელის ვალტერსი
Miķelis Valters
დაბადების თარიღი	7 მაისი, 1874
დაბადების ადგილი	ლიეპაია, ლატვია
გარდაცვალების თარიღი	25 მარტი, 1968
გარდაცვალების ადგილი	ნიცა, საფრანგეთი
მოქალაქეობა	ლატვია
განათლება	ციურიხის უნივერსიტეტი
ეროვნება	ლატვიელი
პარტია	დასავლეთ ევროპის ლატვიური სოციალ-დემოკრატიული კავშირი
საქმიანობა	პოლიტიკოსი, დიპლომატი, მწერალი
ჯილდოები	სამი ვარსკვლავის ორდენი, პოლონეთის აღორძინების ორდენი

მიკელის ვალტერსი ( ლატვ.  Miķelis Valters, დ. 7 მაისი, 1874, ლიეპაია, ლატვია – გ. 25 მარტი, 1968, ნიცა, საფრანგეთი) — ლატვიის პირველი შინაგან საქმეთა მინისტრი (1918–1919), ახალი მიმდინარეობის ინტელექტუალური მოძრაობის წევრი, იურისტი, პოლიტიკოსი, დიპლომატი, სოციალური აქტივისტი და ლატვიის კონსტიტუციის ერთ-ერთი ავტორი. ის იყო პირველი სოციალური აქტივისტი, რომელმაც საჯაროდ დაუჭირა მხარი ლატვიის სუვერენულ სახელმწიფოს. 1903 წელს ჟურნალში „პროლეტარიეტისი“ (პროლეტარიელი) მან დაწერა სტატია „პატვალდიბუ ნოსტ! კრიევიჯუ ნოსტ!“ (გადავდოთ მონარქია! გადავდოთ რუსეთი!). იყო სამი ვარსკვლავის ორდენის მთავარსარდლის დიდი ჯვრის (პირველი კლასი) მფლობელი.

ადრეული ცხოვრება და განათლება

ვალტერსი დაიბადა 1874 წლის 7 მაისს ლიეპაიაში, დოკმუშა პეტერის ვალტერსისა და მისი ცოლი ზანეს ოჯახში. საწყისი განათლება მიიღო ლიეპაიის წმინდა ანეს ეკლესიის დაწყებით სკოლაში, შემდგომ ლიეპაიის საჯარო სკოლაში, ამავდროულად მუშაობდა ტიპოგრაფიის მოწაფედ. 1889 წელს დაიწყო მუშაობა იაუნლიეპაიას რკინიგზის სახელოსნოებში და დაამთავრა ლიეპაიას სკოლა.

ადრეული კარიერა

სოციალიზმის კონცეფციებით გატაცებულმა, ვალტერსმა მიიღო თანამდებობა „დიენას ლაპა“ (ყოველდღიური ფურცელი) რედაქციაში რიგაში. 1897 წლის მაისში ის გაასამართლეს და მიუსაჯეს ციხე 15 თვით იაუნა სტრავას (ახალი მიმდინარეობა) მოძრაობაში მონაწილეობისთვის. პატიმრობისას მას პირველად წარმოეშვა აზრები ლატვიური ერის შესახებ როგორც სუვერენული სახელმწიფოს. ამავდროულად, ის დაშორდა მარქსისტულ განზოგადებებსა და გამარტივებებს, რომლებიც, მისი აზრით, დამახასიათებელი გახდა იაუნა სტრავასთვის, და ციხეში ყოფნისას მიუძღვნა თავი უფრო სერიოზულ ფილოსოფიურ და პოლიტიკურ კვლევებს. 1898 წელს იაუნა სტრავას მონაწილეების დიდი რაოდენობა გათავისუფლდა ციხიდან და გაიფანტა რუსეთის სხვადასხვა გუბერნიაში. ვალტერსს საბედნიეროდ მოუხერხდა გერმანიის იმპერიასთან საზღვრის გადაკვეთა პალანგაში და შემდგომ დასახლდა შვეიცარიაში. სწავლობდა ბერნის უნივერსიტეტში და 1907 წელს დაამთავრა დოქტორანტურა პოლიტიკურ მეცნიერებებში ციურიხის უნივერსიტეტში. შემდგომ გააგრძელა სწავლა სორბონაში პარიზში.

პოლიტიკური აქტივიზმი

ლატვიის დროებითი მთავრობა (1919 წლის აპრილი). 1-ლი რიგი მარცხნიდან: სპრისის პეიგლე, მიელის ვალტერსი, კარლის ულმანისი, თეოდორ ჰერმანოვსკისი, კარლის კასპარსონსი; მე-2 რიგი მარცხნიდან: იანის ბლუმბერგსი, ედუარდ სტრაუტნიექსი (იუსტიციის მინისტრი), დავიდს რუძიტისი (სახელმწიფო კანცელარიის დირექტორი), იანის ზალიტისი, კარლის პურიშ.

ლატვიის დელეგაცია პარიზში 1921 წელს ანტანტის უმაღლესი საბჭოს მიერ დე იურე აღიარების შემდეგ. პირველი რიგი მარცხნიდან, მაიკლ ვალტერსი, ზიგფრიდსი ანა მეიეროვიჩი, იანის ლაზდინსი; მარცხნიდან მე-2 რიგი: ოლგერდს გროსვალდსი, გეორგს ბისენიექსი, იანის ტეპფერსი.

1900 წელს თავის თანამოაზრეებთან ერნესტ რელავსთან და ემილს სკუბიკისთან ერთად დააარსა „ვაკარეიროპას ლატვიეშუ სოციალდემოკრატუ სავიენიბა“ (დასავლეთ ევროპის ლატვიური სოციალ-დემოკრატიული კავშირი). 1903-1904 წლებში ვალტერსი აფუძნებდა კავშირის გაზეთს „პროლეტარიეტისი“ (პროლეტარიელი). ვალტერსი დაბრუნდა ლატვიაში 1905 წლის რევოლუციის დროს და გახდა ჟურნალ „რევოლუციონარა ბალტიჯას“ (რევოლუციური ბალტია) რედაქტორი. რუსეთის სოციალისტური რევოლუციური პარტიებისგან განსხვავებით, ვალტერსი, რელავსი და სკუბიკისი ხელმძღვანელობდნენ პარტიის იმ ფრთას, რომელიც ეროვნულ ინტერესებს წინ აყენებდა, ხოლო პროლეტარიული ინტერესები მეორად სარგში ედო. 1906 წელს ვალტერსი ფინეთის გავლით შვეიცარიაში, შემდგომ ლონდონში გაიქცა. რევოლუციური ორიენტაციის მქონე საქმიანობასთან ერთად, ის ასევე იყო დაკავებული წერითი საქმიანობით და გამოაქვეყნა რამდენიმე პოეზიის კრებული: „ტანტრისი“ (1908), „ენას უზ აკმენიემ“ (1910, ჩრდილები ქვებზე) და „მუჟიბა“ (1914, უკვდავება). თებერვლის რევოლუციის შემდეგ დაბრუნდა ლატვიაში 1917 წლის მაისში და აირჩიეს ვიძემეს მიწის საბჭოში და იყო ლატვიის ფერმერთა კავშირის (LZS) ერთ-ერთი დამფუძნებელი. ამ დროს მან გაწყვიტა კავშირი სოციალ-დემოკრატებთან და ახლო მეგობრობა დაამყარა კარლის ულმანისთან. (ლეგენდის მიხედვით, ის იყო ერთადერთი ლატვიური პოლიტიკოსი, რომელსაც ულმანისის გადატრიალების შემდეგ, ჰქონდა თავხედობა ულმანისს „ტუ“-თი მიმართულიყო - ანუ ფამილიარული „შენით“). გერმანული ოკუპაციის დროს (პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, დამოუკიდებლობისთვის ომის პერიოდში), ვალტერსი იყო რიგაში დემოკრატიული ბლოკის ორგანიზატორი და ლიდერი. 1918 წლის 19 ოქტომბერს ვალტერსმა და ესვარდს ტრაუბერგსმა წარუდგინეს თავიანთი პეტიცია გერმანიის კანცლერ მაქსიმილიანს, სთხოვდნენ მხარდაჭერას მათი ერის დამოუკიდებლობის მოპოვების წადილებისთვის. მალევე, 1918 წლის ნოემბერში, ვალტერსი იყო ხალხის საბჭოს ერთ-ერთი დამფუძნებელი და წევრი, და მონაწილეობდა ლატვიური სახელმწიფოს გამოცხადებაში 1918 წლის 18 ნოემბერს. ლატვიის დროებითი საბჭოს შექმნის შემდეგ, ის დაინიშნა ლატვიის რესპუბლიკის პირველ შინაგან საქმეთა მინისტრად. ასევე გახდა გაზეთ „ლატვიჯას სარგს“ (ლატვიის მცველი) თანაგამომცემელი (1919-1922). გერმანების 1919 წლის აპრილის პუტჩის დროს ვალტერსი მოკლედ დააპატიმრეს 16 აპრილს.

დიპლომატიური კარიერა

1918 წლის სექტემბერში ვალტერსმა დაიწყო მუშაობა ახლად დაარსებულ ლატვიის უნივერსიტეტში. თუმცა, შემდგომ თვეში, ოქტომბერში, ის დაინიშნა რომში ლატვიური დიპლომატიური დელეგაციის ხელმძღვანელად, შემდგომ კი პარიზში. ის იყო ლატვიის პირველი საგარეო საქმეთა მინისტრის ზიგფრიდს ანა მეიეროვიცსის ერთ-ერთი უახლოესი თანაშემწე, მუშაობდა ლატვიის დე იურე საერთაშორისო აღიარებასა და ერთა ლიგაში მიღებაზე. ვალტერსს ასევე მიეწერება ლატვიის კონსტიტუციის (სატვერსმე, მიღებული 1922 წელს) I მუხლის ფორმულირება, სადაც ნათქვამია, რომ „ლატვიის სახელმწიფოს სუვერენული ძალაუფლება ენიჭება ლატვიის ხალხს“ (ლატვიჯას ტაუტა) და არა ლატვიურ ხალხს (ლატვიეშუ ტაუტა), და ამდენად პასუხისმგებელია მრავალეთნიკური ერ-სახელმწიფოს და პოლიტიკური ერის იურიდიული საფუძვლების ჩაყრაზე. ბალტიისპირელი გერმანელი ჟურნალისტი და პოლიტიკური აქტივისტი პაულ შიმანმა (პაულს შიმანისი) შემდგომ ეს გახადა თავისი რევოლუციური კონცეფციის ქვაკუთხედი - ერის (ფოლკსგემაინშაფტი - ეროვნული თემი) და სახელმწიფოს (შტაატსგემაინშაფტი - სახელმწიფო თემი) გამიჯვნისა, რაც ლატვიური მოდელის ქვაკუთხედი გახდა უმცირესობათა მონაწილეობისა და უფლებების განხორციელებისთვის. ვალტერსმა 1925 წელს დატოვა ფერმერთა კავშირის პარტია. 1930-იანი წლების მეორე ნახევარში, პრესაში, მაგრამ ძირითადად კარლის ულმანისთან და საგარეო საქმეთა მინისტრ ვილჰელმს მუნტერსთან პირად მიმოწერაში, ვალტერსი გამოხატავდა კრიტიკას იმ საგარეო პოლიტიკისადმი, რომელსაც ისინი ატარებდნენ. ვალტერსის აზრით, ლატვიის დიპლომატიის ყველაზე ღრმა მარცხი და ტრაგედია იყო ნეიტრალიტეტის პოლიტიკის გატარება, რომელიც მოიცავდა საფრანგეთისა და დიდი ბრიტანეთისგან განშორებას, რისთვისაც ის ძირითადად მუნტერსს თვლიდა პასუხისმგებლად, რომლის ხელმძღვანელობითაც „ნეიტრალიზმი გახდა გერმანულ-რუსული ხელსაყრელობა, ჩაურევლობა ვინმეს, თუნდაც საკუთარ საქმეშიც“. რადგან ვალტერსი უკვე პენსიურ ასაკს მიაღწევდა, მუნტერსი მუდმივად ევედრებოდა ულმანისს მიეცა ვალტერსისთვის პენსია და დაენიშნა რაიმე უგენცესი დიპლომატი მის ადგილზე. ულმანისმა საბოლოოდ დაითანხმა, რომ ელჩი ი. ლაზდინშის ბელგიაში პენსიაზე გასვლის შემდეგ, ვალტერსი ვარშავიდან გადაეყვანა ბრიუსელის ნაკლებად მნიშვნელოვან პოსტზე. ვალტერსი დაინიშნა ელჩად ბრიუსელში, რომელ თანამდებობაზეც დარჩა 1940 წლის მაისში ნაცისტური ოკუპაციამდე. ბელგია იყო იმ ქვეყნებს შორის, რომლებმაც არასოდეს აღიარეს სსრკ-ის მიერ ლატვიის ანექსია. მეორე მსოფლიო ომის ბოლოსკენ, 1945 წლის 27 იანვარს, ელჩებმა, რომლებიც კვლავ წარმოადგენდნენ ლატვიის სუვერენულ ინტერესებს - იულიუს ფელდმანისმა (შვეიცარია), მიკელის ვალტერსმა (ბელგია) და ვილის შუმანსმა (ესტონეთი) - გაუგზავნეს ტელეგრამა ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრ უინსტონ ჩერჩილს დიდი ძალების შეხვედრამდე, ძლიერი პროტესტით სსრკ-ის მიერ ლატვიის ოკუპაციისა და ანექსიის წინააღმდეგ. 1940 წლის შემდეგ ვალტერსი ცხოვრობდა შვეიცარიაში და საფრანგეთში, ეწეოდა იურისპრუდენციასა და ჟურნალისტიკას და განაგრძობდა ლატვიის სუვერენული ინტერესების დიპლომატიურ სამსახურს თავისი სიკვდილამდე, 1968 წლის 26 მარტს ნიცაში, საფრანგეთში. მისი ნაშთები დაკრძალული იყო ნიცის აღმოსავლეთ სასაფლაოზე და შემდგომ 2020 წლის 11 აგვისტოს ამოაღეს, დააბრუნეს ლატვიაში და მისი ფერფლი ხელახლა დაკრძალეს რიგის I ტყის სასაფლაოზე.

რესურსები ინტერნეტში

• Valters Miķelis - Vēstures terminu skaidrojošā vārdnīca, Historical Terminology Dictionary (in Latvian)
• Latviešu mākslas teorija 1900-1940: ideju un ietekmju kartējums, Latvian arts theory (at archive.org, in Latvian)
• Liepājā svinīgi atklāta Miķeļa Valtera iela, Miķeļis Valters street, including a memorial plaque, is unveiled (in Latvian)