მიკალოიუს დაუკშა
| მიკალოიუს დაუკშა | |
|---|---|
| ლიეტ. Mikalojus Daukša | |
 მიკალოიუს დაუკშა | |
| დაბადების თარიღი | 1527[1] [2] [3] [4] [5] |
| დაბადების ადგილი | Babėnai |
| გარდაცვალების თარიღი | 16 თებერვალი, 1613 |
| გარდაცვალების ადგილი | Varniai |
| საქმიანობა | ენათმეცნიერი, მთარგმნელი, მღვდელი და მწერალი |
| მოქალაქეობა | პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა |
| ალმა-მატერი | იაგელონის უნივერსიტეტი |
მიკალოიუს დაუკშა (პოლ. Mikołaj Dauksza;[6] დ. 1527 - გ. 1613) — ლიეტუველი მწერალი, რომელიც რელიგიურ ნაშრომებს წერდა ლიეტუვურ და ლათინურ [7] ენებზე, ასევე მთარგმნელი და ლიეტუვის კათოლიკური ეკლესიის წარმომადგენელი.[8] მიკალოიუსი ცნობილია, როგორც ლიეტუველ ჰუმანისტებს შორის პირველი, რომელმაც ხაზი გაუსვა ლიეტუვური ენის კოდიფიკაციისა და პოპულარიზაციის აუცილებლობას რუთენულ და პოლონურ ენებთან შედარებით, რომლებიც იმ დროს დიდ საჰერცოგოში გამოიყენებოდა.[9] გარდა ამისა, დაუკშა ქადაგებდა კონტრრეფორმაციისა და რენესანსის ჰუმანიზმის იდეებს.[8]
დაუკშას მიერ იაკობ ლედესმას კატეხიზმოს (1595) ლიეტუვური თარგმანი გახდა პირველი წიგნი ლიეტუვურ ენაზე, რომელიც გამოიცა ლიეტუვის დიდ საჰერცოგოში.[8] 2007 წელს კატეხიზმოს აღნიშნული თარგმანი იუნესკოს ლიეტუვის ეროვნული მეხსიერების რეესტრში შევიდა და მისი ასლი ვილნიუსის უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში ინახება.[8]
ბიოგრაფია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]დაუკშა დაიბადა 1527-1538 წლებში (ზუსტი თარიღი უცნობია), ლიეტუვის დიდ საჰერცოგოში. [8][10][11] დაუკშამ განათლება, სავარაუდოდ, ვილნიუსსა და დასავლეთ ევროპის ერთ-ერთ უნივერსიტეტში მიიღო.[11][8] რამდენიმე ენას ფლობდა და პირადი ბიბლიოთეკა ჰქონდა, რომელშიც როტერდამელი ერაზმუსისა და ფილიპ მელანხტონის წიგნებიც შედიოდა.[8]
დაუკშა მედინკაის (დღევანდელი ვარნიაი) კანონიკოსი და სამოგიტიის ოფიციალური წევრი იყო.[12] ეპისკოპოს მერკელის გიედრაიტის ეგიდით მან ესპანელი იეზუიტის, თეოლოგის, იაკობო ლედესმას კატეხიზმო თარგმნა.[13] ფოსტილი, რომელიც იაკუბ ვუჯეკის პოლონური თარგმანიდან თარგმნა, 1595 წელს გამოიცა და წარმართობასთან ბრძოლის ერთ-ერთ საშუალებას წარმოადგენდა. წარმართობა იმ დროს ლიეტუვაში კვლავ გავრცელებული იყო. ნაშრომი ასევე ემსახურებოდა კათოლიციზმისთვის რეფორმაციის მიერ შექმნილი მზარდი საფრთხის დაძლევას, რომელსაც ლიეტუვაში ძლევამოსილი რაძივილების ოჯახი უჭერდა მხარს. ეს ასევე იყო ლიეტუვის დიდ საჰერცოგოში ლიეტუვურ ენაზე დაბეჭდილი პირველი წიგნი.[8]
1599 წელს დაუკშამ გამოაქვეყნა კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ნაშრომი, იაკობ ვუჯეკის პოლონურენოვანი ქადაგებების კრებულის ლიეტუვური თარგმანი, სახელწოდებით „კათოლიკური გაგზავნილი“.[14] ამ ნაშრომს ორი წინასიტყვაობა აქვს, ერთი ლათინურ და ერთი პოლონურ ენაზე.[15] პოლონურ წინასიტყვაობაში დაუკშა დიდ საჰერცოგოში ლიეტუვური ენის პოპულარიზაციას უჭერს მხარს და ლიეტუვური ერისა და სახელმწიფოს მოკლე განმარტება მოაქვს.[7][15] დაუკშას ღრმა რწმენით, ერი არის საზოგადოება, რომელიც გაერთიანებულია ტერიტორიით, წეს-ჩვეულებებით, ტრადიციებითა და ენით.[16] პოლონურენოვან წინასიტყვაობაში დაუკშამ მიმართა თანამემამულეებს, რომლებიც ჯერ არ იცნობდნენ ლიეტუვური ენის ტრადიციას და ყოველდღიურად სასაუბროდ შესაძლოა სხვა ენებს იყენებდნენ.[16] მან შეაქო პოლონური ენის ცოდნა, რომელსაც, მისი აზრით, ლიეტუვაში კომუნიკაციისათვის ფართოდ იყენებდნენ („დიდი საჰერცოგოსა და ცნობილი პოლონეთის გვირგვინის სასიამოვნო კავშირის შესახებ“). გარდა ამისა, დაუკშა ამტკიცებდა, რომ სახელმწიფოს შესანარჩუნებლად ლიეტუველებმა ლიეტუვური ენა სახელმწიფოს მთავარ ენად უნდა აღიარონ, კანონები შექმნან, წიგნები დაწერონ და სკოლებში ისწავლონ. [16] წიგნი კატეხიზმო ლიეტუვური ენის ერთ-ერთ ღირებულ ძეგლს წარმოადგენს.[11][16][8]
თავის თარგმანებში დაუკშა იყენებდა ცენტრალურ,ზემო ლიეტუვურ დიალექტს, რომელზეც გავლენას ახდენდა როგორც აღმოსავლური ზემო ლიეტუვური, ასევე სამოგიტური ენა.[10] როგორც წერილობითი ლიეტუვური ენის ერთ-ერთი პიონერი, მას მიეწერება რამდენიმე ნეოლოგიზმის შემოღება, მათ შორის mokytojas (მასწავლებელი), valia (ნება), įkvėpimas (შთაგონება) და išmintis (სიბრძნე).[11] ლიეტუვური ენის შესწავლისას დიდი ყურადღება ექცევა დაუკშას მიერ პოსტილაში გამოყენებულ აქცენტურ ნიშნებს.
2024 წელს, მიკალოიუს დაუკშას სახელი მიენიჭა მთავარ სარტყელში მოძრავ ასტეროიდს, ნომრით 633225. [17]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #104341874 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
- ↑ Store norske leksikon — 1978. — ISSN 2464-1480
- ↑ opac.vatlib.it
- ↑ MAK
- ↑ Konstantinas Jablonskis (1973). Lietuvių kultūra ir jos veikėjai (lt). Vilnius: Mintis; Lietuvos TSR mokslų akademija, გვ. 129. „Mikolay Dowksza“
- ↑ 7.0 7.1 Eugenija Ulčinajtė (February 2004). „Latinitas jako część litewskiej historii kultury i literatury“ (PDF). Terminus (პოლონური). Kraków: Ośrodek Badań nad Renesansem, Jagiellonian University (2). დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2011-09-29. ციტირების თარიღი: 2007-11-07.
- ↑ 8.0 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 8.7 8.8 Vanagas, Vytautas. Mikalojus Daukša lt.
- ↑ Anna Jamróz; Magdalena Olkuśnik; Elżbieta Wójcik, eds. (2001). „DAUKSZA Mikołaj“. Popularna encyklopedia powszechna (პოლონური). 3. Kraków: Fogra. ISBN 83-85719-59-8.
- ↑ 10.0 10.1 As cited in: Mikalojus Dauksa. Postilla 400. Samogitian Cultural Association. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2007-10-13. ციტირების თარიღი: 2007-11-07
- ↑ 11.0 11.1 11.2 11.3 Venclova, Tomas (2006). Vilniaus vardai. Vilnius: R. Paknio leidykla, გვ. 36–37. ISBN 9986-830-96-6.
- ↑ Polish Biographical Dictionary
- ↑ Full title in (in Lithuanian) Kathechismas arba mokslas kiekwienam priwalvs. Paraszytas per D. Iakvba Ledesma Theologa Societatis IESV
- ↑ Full title in (in Lithuanian) : Postilla catholicka. Tai est izguldimas ewangeliu...
- ↑ 15.0 15.1 The Preface Unto Benevolent Reader. Lithuanian Classic Literature Anthology. ციტირების თარიღი: 2008-05-16
- ↑ 16.0 16.1 16.2 16.3 Pociūtė-Abukevičienė, Dainora. Mikalojus Daukša lt. Ministry of Education and Science of Lithuania, Vilnius University, Institute of Lithuanian Literature and Folklore. ციტატა: „Tauta – tai bendruomenė, kurią vienija teritorija, papročiai ir ta pati kalba. (...) Lenkų kalba Daukša kreipėsi į savo tautiečius, kurie dar nebuvo susidūrę su rašytinės lietuvių kalbos tradicija ir savo kasdieniame gyvenime vartojo kitas kalbas. (...) Jis teigė, kad lietuviai, norėdami išlaikyti savo valstybę, lietuvių kalbą turi vartoti kaip pagrindinę valstybės kalbą, ja kurti įstatymus, rašyti knygas, mokytis mokyklose.“
- ↑ „New Names of Minor Planets“ (PDF). WGSBN Bulletin. 4 (6): 10. 29 April 2024. ციტირების თარიღი: 29 April 2024.