შინაარსზე გადასვლა

მანუელ ამადორ გერერო

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
მანუელ ამადორ გერერო
ესპ. Manuel Amador Guerrero
დაბადების თარიღი 30 ივნისი, 1833(1833-06-30)[1] [2]
დაბადების ადგილი ტურბაკო
გარდაცვალების თარიღი 2 მაისი, 1909(1909-05-02)[1] [2] (75 წლის)
გარდაცვალების ადგილი პანამა
მოქალაქეობა  პანამა
მეუღლე/ები María de la Ossa de Amador
შვილ(ებ)ი Manuel Amador Terreros

მანუელ ამადორ გერერო (დ. 30 ივნისი, 1833 – გ. 2 მაისი, 1909) — პანამის პირველი პრეზიდენტი 1904 წლის 20 თებერვლიდან 1908 წლის 1 ოქტომბრამდე. იგი იყო „კონსერვატიული პარტიის“ წევრი.

ადრეული ცხოვრება

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მანუელ ამადორ გერერო დაიბადა 1833 წლის 30 ივნისს ტურბაკოში, კოლუმბიის რესპუბლიკის ბოლივარის დეპარტამენტში. მისი ბავშვობისა და მოზარდობის შესახებ ძალიან ცოტა რამ არის ცნობილი, თუმცა ცნობილია, რომ იგი სწავლობდა ქირურგიას და 1854 წელს დაამთავრა მაგდალენასა და ისთმოსის უნივერსიტეტი.[3][4]

კარიერა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ამადორი პანამაში 1855 წელს ჩამოვიდა, დასახლდა კოლონში და მუშაობა დაიწყო პანამის რკინიგზაზე ექიმად. ერთი წლის შემდეგ მან ასევე დაიკავა ფოსტმეისტერის თანამდებობა.[5] სანტიაგო-დე-ვერაგუასში გადასვლის შემდეგ, მან ძმასთან ერთად დააარსა საექსპორტო ბიზნესი "Amador Hermanos", პარალელურად კი აგრძელებდა საექიმო საქმიანობას და მუშაობდა სამთავრობო პოსტებზე. 1858-1859 წლებში იგი იყო ვერაგუასის შტატის წარმომადგენელი ბოგოტას წარმომადგენელთა პალატაში.[4]

1866 წელს იგი დასახელდა კონსერვატიული პარტიის პირველ მემკვიდრედ პანამის სუვერენული შტატის პრეზიდენტის არჩევნებში. როდესაც 1868 წელს პრეზიდენტი ვისენტე ოლარტე გალინდო გარდაიცვალა, ამადორს უნდა დაეკავებინა მისი პოსტი, თუმცა საარჩევნო კამპანიის გამო ეს უფლება მეორე მემკვიდრეს დაუთმო. როდესაც მისი გამარჯვება აშკარა გახდა, გენერალმა ფერნანდო პონსემ აჯანყება მოაწყო, ამადორი ტყვედ ჩაიგდო და კარტახენაში გადაასახლა.[4][6]

1869 წელს ამადორი პანამაში დაბრუნდა, დასახლდა დედაქალაქში და მუშაობა დაიწყო სანტო ტომასის ჰოსპიტალში.[3][4] ამ საავადმყოფოს მართვასა და რეორგანიზაციას მან თითქმის ორი ათწლეული უსასყიდლოდ დაუთმო. 1872 წლის 6 თებერვალს მან ცოლად შეირთო მანუელა მარია მაქსიმილიანო დე ლა ოსა ესკობარი.[7] მათ ორი შვილი შეეძინათ: რაულ არტურო და ელმირა მარია.

პოლიტიკაში დაბრუნება

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1879 წელს ამადორის კომპანიამ მუშაობა დაიწყო ფრანგულ კომპანიასთან, რომელიც პანამის არხს აშენებდა. 1886 წელს იგი მცირე ხნით მსახურობდა პანამის სუვერენული შტატის ბოლო პრეზიდენტად.[8] 1888 წლის ბოლოს არხის მთხრელი ფრანგული კომპანია გაკოტრდა,[9] რამაც ამადორების ბიზნესის მარცხი გამოიწვია.[4]

ამადორი მხარს უჭერდა არხის პროექტის გაგრძელებას. 1900 წელს კოლუმბიაში ფრაქციებს შორის დაიწყო „ათასდღიანი ომი“. ამადორი პირადად სწერდა პრეზიდენტ ხოსე მანუელ მაროკინს და მოუწოდებდა ჰეი-ერანის ხელშეკრულების დამტკიცებისკენ, რათა აშშ-ს არხის მშენებლობის უფლება მიეღო, თუმცა უშედეგოდ.[10]

დამოუკიდებლობის მოძრაობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კოლუმბიასთან წარუმატებელმა მოლაპარაკებებმა პანამელთა ჯგუფი აიძულა დამოუკიდებლობის გეგმაზე მუშაობა დაეწყოთ. ამადორი ამ მოძრაობის ლიდერი გახდა.[11] 1903 წლის სექტემბერში იგი ნიუ-იორკში გაემგზავრა აშშ-ის მხარდაჭერის მოსაპოვებლად.

1903 წლის 3 ნოემბერს, როდესაც კოლუმბიელი გენერლები თავიანთი ჯარით კოლონში გადმოვიდნენ, სეპარატისტები დაპატიმრების შიშმა მოიცვა. ამადორის მეუღლემ, მარია დე ლა ოსამ, შეიმუშავა გეგმა: რკინიგზის დახმარებით გენერლები თავიანთი ჯარისგან განაცალკევეს. ოფიცრები დააპატიმრეს, ხოლო ჯარისკაცები მოისყიდეს, რათა შინ დაბრუნებულიყვნენ.[7][12][13][14] პანამის დამოუკიდებლობა გამოცხადდა, ხოლო ამადორი და ფედერიკო ბოიდი ვაშინგტონში გაიგზავნენ არხის შესახებ ხელშეკრულების მოსალაპარაკებლად.[15][12][16]

პრეზიდენტობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1904 წლის 20 თებერვალს საკონსტიტუციო კონვენციამ ერთხმად აირჩია ამადორი პანამის რესპუბლიკის პირველ პრეზიდენტად.[17] რადგან პანამის კონსტიტუცია მოითხოვდა, რომ პრეზიდენტი ყოფილიყო ქვეყანაში დაბადებული, ჩაემატა პუნქტი, რომელიც ამადორს უფლებას აძლევდა ემსახურა დამოუკიდებლობის მოძრაობაში გაწეული ღვაწლის საფუძველზე.[3] პრეზიდენტობის პერიოდში მან დააწესა ოქროს ბალბოა, როგორც ოფიციალური ვალუტა აშშ-ის ოქროს დოლარის თანაბრად. მისმა ადმინისტრაციამ მიიღო დროშა,[17] რომელიც მისი ვაჟის, მანუელის მიერ იყო შექმნილი და მისი მეუღლისა და რძლის, ანხელიკა ბერგამონტა დე ლა ოსას მიერ შეკერილი,[4][18] და სახელმწიფო ჰიმნი,[17] რომლის ტექსტიც მისმა ცოლისძმამ ხერონომო დე ლა ოსამ დაწერა;[19] შექმნა ეროვნული თეატრი და ეროვნული მუზეუმი; დაშალა არმია პოლიციის სასარგებლოდ და გააფართოვა ქვეყნის საგანმანათლებლო სისტემა.[17]

მისი ადმინისტრაციის ერთ-ერთი დაუყოვნებლივი ნაბიჯი იყო 1904 წლის 28 აპრილს მიღებული კანონის ინტერპრეტაციასთან დაკავშირებული უთანხმოების მოგვარება არხის ზონის შესახებ.[20] პანამელი კანონმდებლები მიიჩნევდნენ, რომ ზონის გადაცემა შეერთებული შტატებისთვის ნიშნავდა, რომ აშშ-ს შეეძლო სუვერენიტეტის გამოყენება „მხოლოდ არხის მშენებლობის მიზნით“.[21] რადგან პორტები სასიცოცხლო მნიშვნელობის იყო პანამის ეკონომიკისთვის, პანამის მთავრობას არ ჰქონდა განზრახული სრული სამართლებრივი ან ეკონომიკური სუვერენიტეტის დათმობა არხის ზონაში და არ გადაუცია თავისი ტერიტორია აშშ-სთვის.[22] ამერიკელებმა ზონაში შექმნეს პორტები, საბაჟოები და საფოსტო დაწესებულებები, რასაც პანამელები აპროტესტებდნენ, რადგან მათ არაფერი ჰქონდათ საერთო მშენებლობასთან და სუვერენული ძალაუფლების ფუნქციებს წარმოადგენდნენ.[23] აშშ-ის მინისტრი პანამაში, ჩარლზ ედვარდ მაგუნი, რომელიც იმავდროულად იყო არხის ზონის გუბერნატორი, მუშაობდა ამადორთან საკითხის მოსაგვარებლად. ომის მდივანი უილიამ ჰოვარდ ტაფტი დაეთანხმა ძირითად პროექტს და ჩავიდა პანამაში ამადორთან შესახვედრად 1904 წლის 27 ნოემბერს.[24] სამმა მამაკაცმა შეიმუშავა შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც მხოლოდ არხის მშენებლობასთან დაკავშირებული საქონელი იქნებოდა გათავისუფლებული ბაჟისგან ანკონისა და კრისტობალის პორტებში. სხვა საქონელი პანამის ხელისუფლების მიერ დაიბეგრებოდა შემცირებული 10%-იანი განაკვეთით.[25] ინფრასტრუქტურის, ჰოსპიტლებისა და გზების განვითარების სანაცვლოდ, ამადორი დათანხმდა, რომ არხის კომპანიას გაეკონტროლებინა სანიტარიული და საკარანტინო ნორმები ზონაში და გამოეყენებინა მუნიციპალური შენობები. მათ ასევე განსაზღვრეს შეთანხმება ვალუტის გაზიარებისა და საფოსტო რეგულაციების შესახებ. ტაფტის მემორანდუმი აშშ-პანამის ურთიერთობებზე თითქმის 100 წლის განმავლობაში ახდენდა გავლენას.

ამადორი ცდილობდა პოლიტიკური უფლებების ჩამორთმევას ბელისარიო პორასისთვის, ლიბერალური პარტიის მთავარი ლიდერისთვის.[26] პანამის უზენაესმა სასამართლომ პორასს მოქალაქეობა გაუუქმა,[26] თუმცა პანამის საკანონმდებლო ორგანომ მას მოქალაქეობა აღუდგინა.[26]

სიკვდილი და მემკვიდრეობა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ამადორმა გადაწყვიტა არ ეყარა კენჭი ხელახლა 1908 წელს და ჩამოშორდა საზოგადოებრივ ცხოვრებას.[17] იგი გარდაიცვალა 1909 წლის 2 მაისს პანამა-სიტიში.[3] მისი უკანასკნელი სიტყვები იყო სურვილის გამოხატვა, რომ მისი დაკრძალვისას ეროვნული ჰიმნი დაეკრათ, რაც შესრულდა კიდეც.

იხილეთ აგრეთვე

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. 1 2 SNAC — 2010.
  2. 1 2 Find a Grave — 1996.
  3. 1 2 3 4 López, Cecy (3 November 2015). „Manuel Amador Guerrero Gestor de la Separación de Panamá de Colombia“ [Manuel Amador Guerrero Manager of the Separation of Panama of Colombia] (Spanish). Panama City, Panama: Televisora Nacional. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 23 December 2017. ციტირების თარიღი: 23 December 2017.
  4. 1 2 3 4 5 6 „Semblanza y acción de Manuel Amador Guerrero“ [Semblance and action of Manuel Amador Guerrero]. Panama City, Panama: La Estrella de Panamá. 9 November 2011. p. Spanish. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 December 2017. ციტირების თარიღი: 24 December 2017.
  5. ↑ „Dr. Manuel Amador Guerrero, 104 años de su muerte“ [Dr. Manuel Amador Guerrero, 104 years since his death]. Panama City, Panama: La Estrella de Panamá. 4 May 2013. p. Spanish. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 23 April 2017. ციტირების თარიღი: 24 December 2017.
  6. ↑ Sosa, Juan Bautista; Arce, Enrique (1911) „V. Creación del Estado federal de Panamá“, Compendio de historia de Panamá (Spanish). Panama City, Panama: Diario de Panamá. 
  7. 1 2 Diez Castillo, Luis A. (1 September 2000). „María Ossa de Amador: revivida“ [María Ossa de Amador: revived] (Spanish). Panama City, Panama: Editora Panamá América. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 18 September 2017. ციტირების თარიღი: 21 December 2017.
  8. ↑ Rulers: Colombia States 1855-86. B. Schemmel (1995). ციტირების თარიღი: 24 December 2017
  9. ↑ Haskins 1908, p. 195.
  10. ↑ Johnson 1906, p. 161.
  11. ↑ Sosa, Juan Bautista; Arce, Enrique (1911) „X. La negociaciones del Canal“, Compendio de historia de Panamá (Spanish). Panama City, Panama: Diario de Panamá. 
  12. 1 2 Ospina Peña 2017, XXX—Los acontecimientos en Panamá.
  13. ↑ McCullough 2001, p. 422.
  14. ↑ McGeachy 1961, p. 3.
  15. ↑ Harding 2006, p. 31.
  16. ↑ McGeachy 1961, p. 4.
  17. 1 2 3 4 5 Delpar 2013, p. 11.
  18. ↑ Guevara, Helkin (5 November 2015). „Historia de las primeras banderas panameñas y de la que no es 'original'“ [History of the first Panamanian flags and of the one that is not 'original']. La Prensa (Spanish). Panama City, Panama. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 November 2015. ციტირების თარიღი: 23 December 2017.
  19. ↑ Martínez Ortega, Aristides (1992). Las generaciones de poetas panameños (Spanish). Panama City, Panama: Tareas. OCLC 28378848. 
  20. ↑ Barrow 1966, p. 13.
  21. ↑ Barrow 1966, p. 15.
  22. ↑ Barrow 1966, pp. 15–17.
  23. ↑ Barrow 1966, p. 17.
  24. ↑ Barrow 1966, p. 22.
  25. ↑ Barrow 1966, p. 24.
  26. 1 2 3 Conniff, Michael (1990), Bethell, Leslie, რედ., "Panama since 1903", The Cambridge History of Latin America (Cambridge University Press) 7: Latin America since 1930: Mexico, Central America and the Caribbean: pp. 601–642, , ISBN 978-0-521-24518-0, https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-latin-america/panama-since-1903/A3CA0E28E66886FD85EA8C2182B47953
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=მანუელ_ამადორ_გერერო&oldid=5286324“-დან