მადალენა სკუდერი
| მადალენა სკუდერი | |
|---|---|
| ფრანგ. Madeleine de Scudéry | |
 | |
| დაბადების თარიღი | 15 ნოემბერი, 1607[1] [2] |
| დაბადების ადგილი | ჰავრი[3] |
| გარდაცვალების თარიღი | 2 ივნისი, 1701[4] [1] [5] [6] [7] [8] [2] (93 წლის) |
| გარდაცვალების ადგილი | პარიზი |
| ფსევდონიმი | Sapho, Monsieur de Scudéry[9] , M. de Scuddery[9] და M. D. S.[9] |
| საქმიანობა | მწერალი[3] [10] [11] , სალიტერატურო სალონის მფლობელი, ლიტერატორი, რომანისტი, პოეტი, ფრანგი მორალისტი და ფილოსოფოსი |
| ენა | ფრანგული ენა |
| მოქალაქეობა | საფრანგეთი |
| ჟანრი | ალეგორიული რომანი |
| Magnum opus | არტამენი ანუ დიდი კიროსი |
| მეუღლე | |
| ხელმოწერა |
 |
მადლენ დე სკუდერი (ფრანგ. Madeleine de Scudéry; დ. 15 ნოემბერი, 1607, ლე ავრი — გ. 2 ივნისი, 1701) — ფრანგი მწერალი, რომელიც ხშირად მოიხსენიებოდა როგორც მადმუაზელ დე სკუდერი (fr). იგი XVII საუკუნის ფრანგული სალონური კულტურის, პრეციოზობისა და გრძელი ჰეროიკულ-გალანტური რომანის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი იყო.
სკუდერის ნაწარმოებები ფართო ცოდნას ავლენს ანტიკური ისტორიის შესახებ. მკვლევართა ვარაუდით, მას საფუძვლიანი განათლება ჰქონდა მიღებული ბერძნულ და ლათინურ ენებშიც.[12] 1637 წელს, ბიძის გარდაცვალების შემდეგ, სკუდერი პარიზში დასახლდა თავის ძმასთან, ჟორჟ დე სკუდერისთან, რომელიც დრამატურგი იყო.[12] მადლენ დე სკუდერი ხშირად იყენებდა უფროსი ძმის, ჟორჟის, სახელს თავისი ნაწარმოებების გამოსაქვეყნებლად.[12] იგი მალევე გახდა Hôtel de Rambouillet-ის სალონური წრის წევრი, რომელიც პრეციოზობასთან ასოცირდებოდა, მოგვიანებით კი საკუთარი სალონი დააარსა სახელწოდებით Société du samedi („შაბათის საზოგადოება“). XVII საუკუნის მეორე ნახევარში, როგორც საფოს ფსევდონიმით, ისე საკუთარი სახელით, იგი აღიარებული იყო როგორც ერთ-ერთი პირველი ინტელექტუალი ქალი საფრანგეთში. მას ახლო ურთიერთობა ჰქონდა პოლ პელისონთან, რომელიც დასრულდა პელისონის გარდაცვალებით 1693 წელს.[13] ამის შემდეგ სკუდერი აღარ დაქორწინებულა.
ბიოგრაფია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მადლენ დე სკუდერი დაიბადა ლე ავრში, ნორმანდიაში, ჩრდილოეთ საფრანგეთში. მიუხედავად იმისა, რომ მას მემკვიდრეობით მნიშვნელოვანი ქონება არ მიუღია, იგი ფართო განათლებით გამოირჩეოდა. მისი მამა, ლე ავრის პორტის კაპიტანი, 1613 წელს გარდაიცვალა; მალევე გარდაიცვალა დედაც.[12] მადლენი და მისი ძმა, ჟორჟ დე სკუდერი, ბიძასთან გაიზარდნენ, რომელმაც მათზე მზრუნველობა იკისრა.[12] ბიძამ მადლენს ფართო განათლება მისცა: მან შეისწავლა წერა, მართლწერა, ხატვა, ცეკვა, ფერწერა და ხელსაქმე.[12] გარდა ამისა, სკუდერიმ დამოუკიდებლად შეისწავლა აგრონომია, მედიცინა, კულინარია, ესპანური და იტალიური ენები.[12]
შემოქმედება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სკუდერის ვრცელტანიან რომანებს შორისაა არტამენი, ანუ დიდი კიროსი (10 ტომი, 1648–1653), კლელია (10 ტომი, 1654–1661), იბრაჰიმი, ანუ სახელგანთქმული ბასა (4 ტომი, 1641) და ალმაჰიდე, ანუ მონა დედოფალი (8 ტომი, 1661–1663). ამ ნაწარმოებებს დიდი გამოხმაურება ჰქონდა ევროპაში და მათ აფასებდნენ ისეთი ლიტერატურული ფიგურები, როგორიც იყო მადამ დე სევინიე. არტამენი, ანუ დიდი კიროსი, რომელიც დაახლოებით 2.1 მილიონ სიტყვას მოიცავს, ერთ-ერთ ყველაზე ვრცელ რომანად მიიჩნევა, რაც ოდესმე გამოქვეყნებულა.
სკუდერის რომანების მოცულობა განპირობებულია ფართო დიალოგებითა და სიუჟეტური ხაზების განშტოებებით. სიუჟეტური თვალსაზრისით, ისინი ხშირად ასახავს გმირი ქალების განმეორებად გატაცებებს, რომლებიც დახვეწილი და გალანტური ფორმითაა წარმოდგენილი.[13]
თანამედროვე მკითხველისთვის ეს რომანები მნიშვნელოვანია, რადგან ისინი XVII საუკუნის მაღალი არისტოკრატიული საზოგადოების ყოფის, ენისა და კულტურული ნორმების შესახებ ცნობებს იძლევა.[14] მისი პერსონაჟები ხშირად წარმოდგენილი არიან როგორც სპარსელი, ბერძენი ან რომაელი მეომრები და დიდგვაროვანი ქალები.[14]
სკუდერიმ განავითარა roman à clef-ის ფორმა — რომანი, რომელშიც რეალური პოლიტიკური და საზოგადოებრივი ფიგურები შენიღბული პერსონაჟებისა და სიუჟეტების მეშვეობითაა წარმოდგენილი.[15]
Les Femmes Illustres (1642) ქალთა მდგომარეობას ეხება და იცავს განათლებას — და არა სილამაზეს ან კოსმეტიკურ გარეგნობას — როგორც ქალთა სოციალური წინსვლის საშუალებას.[14] ეს ტექსტი ქალთა მონაწილეობას ამართლებს რიტორიკულ და ლიტერატურულ კულტურაში.[14] ავტორი ქალ მოსაუბრეებს, მათ შორის კლეოპატრას, სიტყვით გამოსვლის მაგალითებად იყენებს.[14]
ნაშრომებში Les Femmes Illustres (1642), Conversations Sur Divers Sujets (1680) და Conversations Nouvelles sur Divers Sujets, Dediees Au Roy (1684) სკუდერიმ კლასიკური რიტორიკული თეორია — ციცერონის, კვინტილიანეს, არისტოტელესა და სოფისტების მოძღვრებები — სალონური საუბრისა და წერილობითი კომუნიკაციის თეორიას მოარგო.[14]
სკუდერის Conversations Sur Divers Sujets შეიცავს დიალოგებს ისეთ თემებზე, როგორიცაა საუბარი, სიტყვის ხელოვნება, ხუმრობა, გამოგონება და წერილების წერის მანერა.[14] ეს ტექსტი სალონური საუბრის რიტორიკას და იმ მოდელურ სცენარებს წარმოაჩენს, რომლებშიც ქალები ინტელექტუალურ დისკუსიაში აქტიურ როლს იღებენ.[14]
ქალთა განათლებისა და საუბრის ხელოვნების საკითხებს ეხება სკუდერის სხვა ნაწარმოებებიც, მათ შორის მონა დედოფალი (1660), მათილდა აგილარიდან — ესპანური მოთხრობა (1667) და ვერსალის გასეირნება, ანუ სელანირეს ამბავი (1669).[14] ეს ტექსტები განიხილავს სიტყვით გამოსვლის ხელოვნებას, გამოგონებას, წერილების წერის მანერას და იმ სცენარებს, რომლებშიც ქალები ინტელექტუალურ საუბარში წამყვან როლს ასრულებენ.[14]
სკუდერის რომანების მოქმედება, როგორც წესი, ანტიკურ სამყაროში ან „აღმოსავლეთში“ ვითარდება, თუმცა მათი ენა, სიუჟეტური სტრუქტურა და იდეები XVII საუკუნის მოდურ კულტურულ გარემოს ასახავს. მისი პერსონაჟები ხშირად მადმუაზელ დე სკუდერის თანამედროვეთა ლიტერატურული ანარეკლებია. რომანში კლელია ჰერმინიუსი პოლ პელისონს განასახიერებს; სკაურუსი და ლირიანი — პოლ სკარონსა და მის ცოლს, რომელიც მოგვიანებით მადამ დე მონტენონი გახდა; ხოლო დიდი კიროსის მეათე ტომში საფოს სახით ავტორი საკუთარ თავს წარმოაჩენს.[13]
რომანში კლელია სკუდერიმ შექმნა ცნობილი Carte de Tendre — ალეგორიული რუკა, რომელიც უტოპიური არკადიის სახითაა აგებული და სიყვარულის თემატიკას ეფუძნება. რუკაზე „მიდრეკილებების მდინარე“ მიედინება სოფლებთან, რომლებსაც ისეთი სახელები აქვს, როგორიცაა „სასიყვარულო წერილი“ (Billet Doux) და „პატარა მზრუნველობები“ (Petits Soins).[16]
სკუდერი ცნობილი იყო როგორც დახვეწილი მოსაუბრე. სხვადასხვა თემაზე მისი საუბრები სიცოცხლეშივე მრავალტომეულად გამოქვეყნდა. მის ინტელექტუალურ საქმიანობაში მკაფიოდ ჩანს პედაგოგიური და საგანმანათლებლო მისწრაფება.
სიცოცხლის ბოლო წლები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ძმის გარდაცვალების შემდეგ მადლენ დე სკუდერიმ ოცდაათ წელზე მეტხანს იცოცხლა. ცხოვრების უკანასკნელ წლებში მან გამოაქვეყნა საუბრების არაერთი ტომი, რომლებიც დიდწილად მისივე რომანებიდან იყო ამოღებული და, ამგვარად, საკუთარი ნაწარმოებების ერთგვარ ანთოლოგიას ქმნიდა. სიცოცხლის ბოლო 40 წლის განმავლობაში სკუდერი დაყრუვდა.[17] მიუხედავად იმისა, რომ მის მიმართ ინტერესი გარკვეულწილად შემცირდა, იგი მაინც ინარჩუნებდა მეგობართა წრეს. მათ შორის იყო მარი დიუპრე, რომელიც მას „შეუდარებელ საფოდ“ მოიხსენიებდა.[13]
მისი ბიოგრაფია და მიმოწერა გამოქვეყნდა პარიზში 1873 წელს რატერისა და ბუტრონის მიერ.[13]
მემკვიდრეობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მადლენ დე სკუდერი იმ ინტელექტუალური მოძრაობის ნაწილი იყო, რომელიც გვიანდელ რენესანსში ინგლისსა და საფრანგეთში განვითარდა და რომლის ფარგლებშიც ქალები კლასიკურ რიტორიკულ თეორიას საკუთარ საჭიროებებსა და სოციალურ გარემოს არგებდნენ.[14] მან დისკურსის ფორმა გადააფასა და ყურადღება საჯარო სიტყვით გამოსვლიდან სალონურ საუბარზე გადაიტანა. სალონში მოსაუბრე საკუთარი იდეების ჩამოყალიბებისას წინა გამომსვლელის აზრებს ეყრდნობოდა, რაც დებატების კულტურასა და კონსენსუსზე ორიენტირებულ მსჯელობას აძლიერებდა.[14] სკუდერი სალონური საუბრისა და წერილობითი კომუნიკაციის კულტურასთან დაკავშირებულ ერთ-ერთ ცენტრალურ ფიგურად მიიჩნევა.
კულტურული რეფერენციები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]საკუთარ ეპოქაში საკამათო ფიგურად მიჩნეული მადმუაზელ დე სკუდერი დაცინვის ობიექტად იქცა მოლიერის პიესებში — Les Précieuses ridicules (1659) და Les Femmes savantes (1672), აგრეთვე ანტუან ფიურეტიერის რომანში Roman Bourgeois (1666).
XIX საუკუნის გერმანელმა მწერალმა ე. თ. ა. ჰოფმანმა დაწერა მოთხრობა Das Fräulein von Scuderi („მადმუაზელ დე სკუდერი“), რომელიც ხშირად ერთ-ერთ პირველ გერმანულენოვან დეტექტიურ მოთხრობად მიიჩნევა. მოთხრობაში სკუდერი ერთ-ერთი მთავარი ფიგურაა. ნაწარმოებთან დაკავშირებულია ე. წ. „კარდილაკის სინდრომის“ ცნებაც: ტერმინი მომდინარეობს ჰოფმანის პერსონაჟის, ოქრომჭედელ რენე კარდილაკისგან, რომელიც ვერ ელევა საკუთარ ნამუშევრებს; ფსიქოლოგიურ ლექსიკონში იგი აღნიშნავს ხელოვანის სირთულეს, განშორდეს მის მიერ შექმნილ ნაწარმოებს.[18]
მადმუაზელ დე სკუდერი მნიშვნელოვანი პერსონაჟია აგრეთვე რომანში Madeleine: One of Love's Jansenists, რომელიც 1919 წელს გამოსცა მოდერნისტმა მწერალმა ჰოუპ მირლისმა.[19] რომანი XVII საუკუნის პრეციოზების ლიტერატურულ წრეებში ვითარდება. მისი მთავარი გმირი, ახალგაზრდა ქალი მადლენ ტროკევილი, მოხიბლულია მადმუაზელ დე სკუდერით, რომელიც მას უპატივცემულოდ ეპყრობა. არსებობს მოსაზრება, რომ ეს რომანი roman à clef-ის ფორმითაა დაწერილი და რომ ნატალი კლიფორდ ბარნი მადმუაზელ დე სკუდერის სახითაა წარმოდგენილი.[20]
ლიტერატურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ოლივერ მალიკი, „Le héros de toutes les saisons“: მონარქის ქება და პოლიტიკური რეფლექსია მადლენ დე სკუდერის რომანში La Promenade de Versailles (1669), Zeitschrift für historische Forschung, ტ. 41, № 4, 2014, გვ. 619–686.
- სენტ-ბევი, Causeries du lundi, ტ. IV, პარიზი, 1857–1862.
- რატერი და ბუტრონი, Mademoiselle de Scudéry: Sa vie et sa correspondance, პარიზი, 1873.
- ვიქტორ კუზენი, La société française au XVIIe siècle, მეექვსე გამოცემა, 2 ტ., პარიზი, 1886.
- ანდრე ლე ბრეტონი, Le roman au XVIIe siècle, პარიზი, 1890.
- ა. გ. მეისონი, The Women of the French Salons, ნიუ-იორკი, 1891.
- ჟორჟ მონგრედენი, Madeleine de Scudéry et son salon: d’après des documents inédits, 1946.
- დოროთი მაკდუგალი, Madeleine de Scudéry: Her Romantic Life and Death, 1972.
- ალენ ნიდერსტი, Madeleine de Scudéry, Paul Pellisson et leur monde, 1976.
- სიუჟეტების შინაარსისა და პერსონაჟთა იდენტიფიკაციის გასაღები მოტანილია ჰაინრიხ კიორტინგის ნაშრომში Geschichte des französischen Romans im 17ten Jahrhundert, მეორე გამოცემა, ოპელნი, 1891.[21]
- ამ სტატიაში გამოყენებულია ტექსტი საზოგადოებრივ დომენში მყოფი წყაროდან: Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Scudéry s.v. Madeleine". Encyclopædia Britannica. Vol. 24 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 487.
- ამ სტატიაში გამოყენებულია ტექსტი საზოგადოებრივ დომენში მყოფი წყაროდან: Gilman, D. C.; Peck, H. T.; Colby, F. M., eds. (1905). "Scudéry, Madeleine de". New International Encyclopedia. Vol. 20 (1st ed.). New York: Dodd, Mead. pp. 627–628.
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- 1 2 SNAC — 2010.
- 1 2 GeneaStar
- 1 2 Blain V., Grundy I., Clements P. The Feminist Companion to Literature in English: Women Writers from the Middle Ages to the Present — 1990. — P. 960.
- ↑ Encyclopædia Britannica
- ↑ FemBio database
- ↑ Brockhaus Enzyklopädie — F.A. Brockhaus, 1796.
- ↑ Gran Enciclopèdia Catalana — Grup Enciclopèdia, 1968.
- 1 2 3 Národní autority České republiky
- ↑ Library of the World's Best Literature / C. D. Warner — 1897.
- ↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #119069563 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
- 1 2 3 4 5 6 7 Donawerth, Jane (2004). Selected letters, orations, and rhetorical dialogues. United States: The University of Chicago Press, გვ. 3. ISBN 0-226-14403-8.
- 1 2 3 4 5 Chisholm 1911.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Donawerth, Jane (Spring 1992). „Conversation and the Boundaries of Public Discourse in Rhetorical Theory by Renaissance Women“. Rhetorica. 16 (2): 181–199. doi:10.1525/rh.1998.16.2.181. JSTOR 10.1525/rh.1998.16.2.181. S2CID 144427935.
- ↑ The Modernist roman à clef and Cultural Secrets, or I Know That You Know That I Know That You Know (2009).
- ↑ JS Munor, Mademoiselle de Scudéry and the Carte de Tendre, 1986.
- ↑ Donawerth, Jane (2002). Rhetorical Theory by Women before 1900. United States: Rowman & Littlefield Publishers, გვ. 82. ISBN 0-7425-1716-0.
- ↑ Stangl, Werner. (23 სექტემბერი, 2019) Cardillac-Syndrom. ციტირების თარიღი: 2026-05-19
- ↑ Mirrlees, Hope (1919). Madeleine: One of Love's Jansenists. Collins Sons & Co..
- ↑ Briggs, Julia. Reading Virginia Woolf. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2006.
- ↑ New International Encyclopedia