ლიბერ პონტიფიკალისი
| „ლიბერ პონტიფიკალისი“ | |
|---|---|
| Liber Pontificalis | |
 პაპობის ემბლემა — ტიარა და წმინდა პეტრეს გასაღებები | |
| ავტორი | უმთავრესად ანონიმური ავტორები |
| რედაქტორი | იოანეს ბუსეუსი (პირველი ბეჭდური გამოცემა) |
| ქვეყანა | რომი |
| ენა | ლათინური |
| თემა | რომის ეპისკოპოსებისა და პაპების ცხოვრება და მოღვაწეობა |
| ჟანრი | პაპთა ბიოგრაფიები |
| გამოცემის თარიღი | საწყისი ბირთვი — III საუკუნე; ბიოგრაფიულ კრებულად ჩამოყალიბდა VI საუკუნიდან; გაგრძელებები იქმნებოდა IX საუკუნემდე, შემდეგ კი დაახლოებით 1100 წლიდან XV საუკუნემდე |
| მედია | ხელნაწერი; ნაბეჭდი გამოცემა |
ლიბერ პონტიფიკალისი (ლათ. Liber Pontificalis — „პაპების წიგნი“) — პაპთა ბიოგრაფიების კრებული, რომელიც წმინდა პეტრედან XV საუკუნემდე პერიოდს მოიცავს. Liber Pontificalis-ის თავდაპირველი რედაქცია სრულდება ადრიანე II-ის (867–872) ან სტეფანე V-ის (885–891) ბიოგრაფიებით,[1] თუმცა მოგვიანებით ტექსტი განსხვავებული სტილით შეივსო ჯერ ევგენი IV-მდე (1431–1447), ხოლო შემდეგ პიუს II-მდე (1458–1464).[2] მიუხედავად იმისა, რომ VIII საუკუნიდან XVIII საუკუნემდე მას თითქმის უკრიტიკოდ ციტირებდნენ,[3] თანამედროვე მეცნიერებაში Liber Pontificalis ინტენსიური კვლევის საგნად იქცა. ფრანგმა მღვდელმა ლუი დიუშენმა, რომელმაც ამ ნაშრომის მთავარი სამეცნიერო გამოცემა მოამზადა, და სხვა მკვლევართა შრომებმა ნათლად წარმოაჩინა ტექსტის სხვადასხვა ნაწილის რედაქციული მოტივები. თუმცა ეს ინტერესები იმდენად განსხვავებული და მრავალფეროვანია, რომ ნაკლებად დამაჯერებლად გამოიყურება ერთ-ერთი პოპულარიზატორის მოსაზრება, თითქოს ეს თხზულება „პონტიფიკური პროპაგანდის არაოფიციალური ინსტრუმენტი“ ყოფილიყოს.[1]
სახელწოდება Liber Pontificalis XII საუკუნიდან დასტურდება, თუმცა ფართო გავრცელება მხოლოდ XV საუკუნეში მოიპოვა, ხოლო XIX საუკუნეში დიუშენის გამოცემის შემდეგ სწორედ ეს სახელწოდება იქცა ნაშრომის კანონიკურ სათაურად. უძველეს შემორჩენილ ხელნაწერებში იგი მოიხსენიება როგორც Liber episcopalis in quo continentur acta beatorum pontificum Urbis Romae' („ეპისკოპოსთა წიგნი, რომელშიც მოქცეულია რომის ქალაქის ნეტარ პონტიფიკოსთა საქმეები“), ხოლო მოგვიანებით — როგორც Gesta ან Chronica pontificum.[1]
ავტორები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
შუა საუკუნეებში მიიჩნეოდა, რომ წმინდა იერონიმე იყო ყველა იმ ბიოგრაფიის ავტორი, რომლებიც დამასუს I-მდე (366–383) აღწევდა; ეს შეხედულება ემყარებოდა შუა საუკუნეების ხელნაწერების წინასიტყვაობად დართულ აპოკრიფულ წერილს, რომელიც წმინდა იერონიმესა და პაპ დამასუსს შორის მიმოწერად იყო წარმოდგენილი.[2] ეს ატრიბუცია სათავეს იღებს რაბანუს მაურუსიდან და მეორდება მარტინ ოპაველთან, რომელმაც ტექსტი XIII საუკუნეში გააგრძელა.[1] სხვა წყაროები ადრეულ ნაწილს ჰეგესიპოსსა და ირენეოსს მიაწერს და ამტკიცებს, რომ იგი მოგვიანებით ევსები კესარიელმა განაგრძო.
XVI საუკუნეში ონოფრიო პანვინიომ დამასუსის შემდგომი ბიოგრაფიები ნიკოლოზ I-მდე (858–867) ანასტასიუს ბიბლიოთეკარიუსს მიაწერა; ანასტასიუსს ავტორად ჯერ კიდევ XVII საუკუნეშიც ასახელებდნენ, თუმცა ეს შეხედულება სადავოდ აქცია ჩეზარე ბარონიუსის, ჩიამპინის, სქელსტრატესა და სხვა მკვლევართა ნაშრომებმა.[2]
თანამედროვე ინტერპრეტაციის თანახმად, რომელიც ლუი დიუშენის შეხედულებას ემყარება, Liber Pontificalis თანდათანობით და არასისტემურად იწერებოდა, რის გამოც მისი ავტორობის ზუსტად დადგენა, რამდენიმე გამონაკლისის გარდა, შეუძლებელია. ასეთ გამონაკლისებად მიიჩნევა, მაგალითად, პაპ სტეფანე II-ის (752–757) ბიოგრაფია, რომელიც საპაპო primicerius ქრისტოფორეს მიეწერება, აგრეთვე პაპი ნიკოლოზ I-ისა და პაპი ადრიანე II-ის (867–872) ბიოგრაფიები, რომლებიც ანასტასიუსს ეკუთვნის.[2] დიუშენი და სხვა მკვლევრები მიიჩნევდნენ, რომ Liber Pontificalis-ის საწყისი ნაწილი ფელიქს III-ის (483–492) ბიოგრაფიამდე ერთი ავტორის ნაშრომი იყო; ეს ავტორი ანასტასიუს II-ის (496–498) თანამედროვე უნდა ყოფილიყო და ეყრდნობოდა Catalogus Liberianus-ს, რომელიც, თავის მხრივ, ჰიპოლიტე რომაელის პაპთა კატალოგიდან მომდინარეობდა,[2] აგრეთვე Leonine Catalogue-ს, რომელიც დღეს აღარ არის შემონახული.[4] მკვლევართა უმეტესობა თვლის, რომ Liber Pontificalis პირველად V საუკუნეში ან VI საუკუნეში შეადგინეს.[5]
იმის გამო, რომ ტექსტში გამოყენებულია vestiarium — პაპის ხაზინის ჩანაწერები — ზოგიერთი მკვლევარი ვარაუდობდა, რომ ადრეული Liber Pontificalis-ის ავტორი პაპის ხაზინის მოხელე უნდა ყოფილიყო.[2] ედუარდ გიბონის რომის იმპერიის დაკნინებისა და დაცემის ისტორია (1788) იმდროინდელ სამეცნიერო კონსენსუსს ასე აჯამებს:
 |
„Liber Pontificalis შეადგინეს „სამოციქულო ბიბლიოთეკარებმა და ნოტარიუსებმა VIII და IX საუკუნეებში“, ხოლო მხოლოდ მისი უახლესი ნაწილი ეკუთვნოდა ანასტასიუსს.[6]“ |
დიუშენსა და სხვა მკვლევრებს მიაჩნდათ, რომ Liber Pontificalis-ის პირველი დამატების ავტორი სილვერიუსის (536–537) თანამედროვე იყო, ხოლო კიდევ ერთი დამატების ავტორი — აუცილებელი არ არის, რომ სწორედ მეორე დამატების — კონონის (686–687) თანამედროვე; მოგვიანებით კი ახალი პაპების ბიოგრაფიები ტექსტს ცალ-ცალკე, მათი მმართველობის პერიოდში ან გარდაცვალებიდან მალევე ემატებოდა.[2]
შინაარსი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]Liber Pontificalis თავდაპირველად მხოლოდ რომის ეპისკოპოსთა სახელებსა და მათი პონტიფიკატების ხანგრძლივობას შეიცავდა.[7] VI საუკუნეში ტექსტის გაფართოების შემდეგ, თითოეული ბიოგრაფია მოიცავდა შემდეგ ცნობებს: პაპის ნათლობის სახელსა და მამის სახელს, დაბადების ადგილს, პაპად აღზევებამდე მის საქმიანობას, პონტიფიკატის ხანგრძლივობას, სხვადასხვა სიღრმით წარმოდგენილ ისტორიულ ცნობებს, უმთავრეს თეოლოგიურ განცხადებებსა და დადგენილებებს, ადმინისტრაციულ მიღწევებს (მათ შორის სამშენებლო საქმიანობას, განსაკუთრებით რომის ეკლესიებთან დაკავშირებით), ხელდასხმებს, გარდაცვალების თარიღს, დაკრძალვის ადგილს და შემდგომი sede vacante-ის ხანგრძლივობას.[1]
ადრიანე II (867–872) არის უკანასკნელი პაპი, რომლის შესახებაც Liber Pontificalis-ის თავდაპირველი რედაქციის ხელნაწერები შემორჩა: დაკარგულია იოანე VIII-ის, მარინუს I-ისა და ადრიანე III-ის ბიოგრაფიები, ხოლო სტეფანე V-ის (885–891) ბიოგრაფია არასრული სახით არის შემონახული. სტეფანე V-დან X საუკუნეისა და XI საუკუნეის განმავლობაში ისტორიული ცნობები უკიდურესად შემოკლებულია და, როგორც წესი, მხოლოდ პაპის წარმოშობასა და მისი მმართველობის ხანგრძლივობას მოიცავს.[2]
გაგრძელება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მხოლოდ XII საუკუნეში დაიწყო Liber Pontificalis-ის სისტემურად გაგრძელება და შევსება, თუმცა შუალედურ პერიოდში პაპთა ბიოგრაფიები სხვა წყაროებშიც გვხვდება.[2]
პეტრუს გილერმი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]დიუშენი XII საუკუნის იმ თხზულებას, რომელიც 1142 წელს სენ-ჟილის მონასტერში (რეიმსის ეპარქია) პეტრუს გილერმიმ შექმნა, „პეტრუს გილერმის (უილიამის ძის) Liber Pontificalis“-ად მოიხსენიებს.[2] გილერმისეული ვერსია უმეტესწილად სხვა ნაშრომებიდან არის გადაწერილი, მცირედი დამატებებითა და შემოკლებებით, რომლებიც აღებულია ჰუგო ალატრელის ძმისწულის, პანდულფის, პაპთა ბიოგრაფიებიდან; ეს უკანასკნელი, თავის მხრივ, თითქმის სიტყვასიტყვით იყო გადაწერილი Liber Pontificalis-ის თავდაპირველი ტექსტიდან (აღსანიშნავი გამონაკლისია ლეო IX-ის ბიოგრაფია, შემდეგ კი სხვა წყაროებით გაგრძელდა ჰონორიუს II-მდე (1124–1130), ხოლო თანამედროვე ცნობებით მოიცვა პერიოდი პასქალის II-დან (1099–1118) ურბან II-მდე (1088–1099).[2]
დიუშენი გრიგოლ VII-დან ურბან II-მდე ყველა ბიოგრაფიას პანდულფს მიაწერს,[2] მაშინ როდესაც ადრეული ისტორიკოსები, როგორებიც იყვნენ გიზებრეხტი[8] და ვატერიხი,[9] გრიგოლ VII-ის, ვიქტორ III-ისა და ურბან II-ის ბიოგრაფიებს პეტრუს პიზანუსს მიაკუთვნებდნენ, მომდევნო ბიოგრაფიებს კი — პანდულფს. ეს ბიოგრაფიები მარტინ IV-ის (1281–1285) ჩათვლით ჩვენამდე მხოლოდ პეტრუს გილერმის მიერ გადამუშავებული სახითაა მოღწეული; ისინი დაცულია სენ-ჟილის მონასტრის ხელნაწერებში და იქ მარტინ ოპაველის ქრონიკიდან არის შეტანილი.[2]
XIV საუკუნეის დასაწყისში უცნობმა ავტორმა პეტრუს გილერმის გაგრძელებაზე ააგო ახალი ტექსტი და დაუმატა მარტინ IV-დან (გ. 1285) იოანე XXII-მდე (1316–1334) პაპების ბიოგრაფიები; ამ ნაწილისთვის გამოყენებული იყო ბერნარდუს გუიდონის „Chronicon Pontificum“-ის ცნობები, ხოლო თხრობა მოულოდნელად 1328 წელს წყდება.[2]
ბოსო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ამისგან დამოუკიდებლად, ადრიანე IV-ის კარდინალ-ძმისწულს, კარდინალ ბოსოს, განზრახული ჰქონდა Liber Pontificalis-ის გაგრძელება იქიდან, სადაც ტექსტი სტეფანე V-თან შეწყდა, თუმცა მისი ნაშრომი მხოლოდ ავტორის გარდაცვალების შემდეგ გამოქვეყნდა სახელწოდებით Gesta Romanorum Pontificum, ჰონორიუს III-ის Liber Censuum-თან ერთად.[2] ბოსო ბონიცო სუტრიელის ეყრდნობოდა იოანე XII-დან გრიგოლ VII-მდე პაპების აღწერისას, ხოლო გელასიუს II-დან (1118–1119) ალექსანდრე III-მდე (1179–1181) არსებულ პაპებზე უკვე საკუთარი გამოცდილების საფუძველზე წერდა.[2]
დასავლეთის სქიზმა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]დამოუკიდებელი გაგრძელება ევგენი IV-ის მმართველობის პერიოდში (1431–1447) გაჩნდა; მასში დამატებული იყო ბიოგრაფიები ურბან V-დან (1362–1370) მარტინ V-მდე (1417–1431), რითაც მოიცვა დასავლეთის სქიზმის ხანა. ამ გაგრძელების უფრო გვიანდელი რედაქცია ევგენი IV-ის დროს კიდევ უფრო გაფართოვდა.[2]
XV საუკუნე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]XV საუკუნის პაპთა ბიოგრაფიების ორი კრებული ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად არსებობდა, თუმცა, შესაძლოა, ორივე Liber Pontificalis-ის გაგრძელებად ყოფილიყო ჩაფიქრებული. პირველი იწყება ბენედიქტე XII-ით (1334–1342) და მთავრდება მარტინ V-ით (1417–1431), ხოლო ერთ-ერთ ხელნაწერში — ევგენი IV-მდე (1431–1447). მეორე კრებული მოიცავს პერიოდს ურბან VI-დან (1378–1389) პიუს II-მდე (1458–1464).[2]
გამოცემები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება].jpg)
Liber Pontificalis პირველად გამოსცა იოანეს ბუსეუსმა სათაურით Anastasii bibliothecarii Vitæ seu Gesta Romanorum Pontificum (მაინცი, 1602). ახალი გამოცემა, რომელიც ანასტასიუსის Historia Ecclesiastica (disambiguation)|Historia ecclesiastica-საც მოიცავდა, გამოსცა ფაბროტიმ (პარიზი, 1647). კიდევ ერთი გამოცემა, რომელიც ძველ Liber Pontificalis-ს ადრიანე II-მდე ამზადებდა და მას სტეფანე VI-საც უმატებდა, შეადგინა ფრ. ბიანკინიმ (4 ტომი, რომი, 1718–1735; დაგეგმილი მეხუთე ტომი არ გამოსულა).[2] მურატორიმ ბიანკინის გამოცემა ხელახლა დაბეჭდა და დარჩენილი პაპებიც დაუმატა იოანე XXII-მდე (Scriptores rerum Italicarum, III). მინმაც კვლავ გამოსცა ბიანკინის ტექსტი და რამდენიმე დანართიც დაურთო (P. L., cxxvii–cxxviii).[2]
თანამედროვე გამოცემათაგან განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ლუი დიუშენის (Liber Pontificalis. Texte, introduction et commentaire, 2 ტომი, პარიზი, 1886–1892) და თეოდორ მომზენის (Gestorum Pontificum Romanorum pars I: Liber Pontificalis, Mon. Germ. hist., ბერლინი, 1898) გამოცემები. დიუშენი თავის გამოცემაში Annales Romani-საც (1044–1187) რთავს; ამასთან, მისი ტექსტი, სხვა მხრივ, ეყრდნობა თხზულების ორ უძველეს ცნობილ რედაქციას (530 და 687).[7] მომზენის გამოცემა არასრულია და მხოლოდ 715 წლამდე აღწევს.[2] თარგმანები და დამატებითი კომენტარები მთელი XX საუკუნის განმავლობაში ქვეყნდებოდა.
იხილეთ აგრეთვე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]გამოცემები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Davis, Raymond. The Book of Pontiffs (Liber Pontificalis). Liverpool: University of Liverpool Press, 1989. ISBN 0-85323-216-4. ინგლისური თარგმანი ფართო მკითხველისთვის, თუმცა სამეცნიერო შენიშვნების გარეშე.
- Davis, Raymond. The Book of Pontiffs (Liber Pontificalis). Second Edition. Liverpool: University of Liverpool Press, 2000. ISBN 0-85323-545-7. სრულდება პაპ კონსტანტინეთი, 708–715; შეიცავს ვრცელ და განახლებულ ბიბლიოგრაფიას.
- Davis, Raymond. "The Lives of the Eighth Century Popes." Liverpool: University of Liverpool Press, 1992. მოიცავს პერიოდს 715-იდან 817 წლამდე.
- Davis, Raymond. "The Lives of the Ninth Century Popes" Liverpool: University of Liverpool Press, 1989. მოიცავს პერიოდს 817-იდან 891 წლამდე.
ლიტერატურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Franklin, Carmela Vircillo (2017). „Reading the Popes: The Liber pontificalis and Its Editors“. Speculum (ინგლისური). 92 (3): 607–629. doi:10.1086/692789. ISSN 0038-7134. S2CID 164937976.
- McKitterick, Rosamond (2020). Rome and the Invention of the Papacy : The Liber Pontificalis. Cambridge University Press. ISBN 978-1-108-87258-4. OCLC 1157344076.
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Anastasii Bibliothecarii Historia, de vitis romanorum pontificum a b. Petro apostolo usque ad Nicolaum I nunquam hactenus typis excusa. Deinde Vita Hadriani II et Stephani VI — 1602 წლის editio princeps-ის სრული ვერსია.
- სრული ტექსტი The Latin Library-დან — ფელიქს IV-მდე (526–530)
- სრული ტექსტი Fontistoriche-დან — ფელიქს IV-ის (526–530) შემდგომი პერიოდიდან ადრიანე I-მდე (772–795)
- სხვადასხვა ხელნაწერის მიხედვით დადგენილი სრული ლათინური ტექსტი
- ინგლისური თარგმანი (Loomis, Louise Ropes, 1916) — გრიგოლ I-მდე (590–604)
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- 1 2 3 4 5 Levillain, Philippe. 2002. The Papacy: An Encyclopedia. Routledge. ISBN 0-415-92228-3. p. 941.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 თარგი:Cite CE1913
- ↑ Loomis, 2006, p. xi.
- ↑ Lightfoot, Joseph Barber. 1890. The Apostolic Fathers: A Revised Text with Introductions, Notes, Dissertations, and Translations. Macmillan. p. 311.
- ↑ Lightfoot, 1890, p. 65.
- ↑ Gibbon, Edward. 1788. Decline and Fall of the Roman Empire. Vol V. Chapter XLIX. Note 32.
- 1 2 Tuker, Mildred Anna Rosalie, and Malleson, Hope. 1899. Handbook to Christian and Ecclesiastical Rome. A. and C. Black. pp. 559-560.
- ↑ "Allgemeine Monatsschrift", Halle, 1852, 260 sqq.
- ↑ Romanorum Pontificum vitæ, I, LXVIII sqq.
| იდენტიფიკატორები |
|
|---|
