კურბეტული ენა

კურბეტჩა
გავრცელებულია	კვიპროსი / ჩრდილოეთ კვიპროსი

კურბეტჩა (ასევე ცნობილია როგორც გურბეტჩა) წარმოადგენს კრეოლურ ენას, რომელიც ძირითადად შეიცავს დომარული ლექსიკას და ეფუძნება კვიპროსული თურქულის გრამატიკას. ის გავრცელებულია გურბეტებს შორის კვიპროსსა და ჩრდილოეთ კვიპროსში.

გურბეტებს ტრადიციულად ასევე ესაუბრებოდათ კვიპროსულ თურქულად. ოსმალური პერიოდის კვიპროსზე მცხოვრები გურბეტები შერეული წარმოშობის არიან. მუსლიმი დომები, რომლებიც ცხოვრობდნენ ოსმალეთის სირიაში, დასახლდნენ კუნძულზე ფამაგუსტის ალყის შემდეგ. მათმა უმეტესობამ თავი ჩრდილოეთ კვიპროსს შეაფარა 1974 წლის თურქეთის შეჭრის შემდეგ.

აღნიშნული ენა არ არის დაცული რეგიონალური ან უმცირესობის ენების ევროპული ქარტიის მიერ, განსხვავებით კვიპროსული მაროონიტული არაბულისა და სომხურისგან.

კურბეტჩა პრაქტიკულად არ არის შესწავლილი. მისი ლინგვისტური ანალიზი გაკეთდა ქრისო პელეკანის მიერ 2018 წელს. ბავშვები აღარ სწავლობენ ამ ენას; ის ჩანაცვლებულია თურქულით ჩრდილოეთში და ბერძნულით სამხრეთში.

ენობრივი სინთეზის სოციალური დინამიკა კურბეტჩაში

კურბეტჩას ენობრივი ფორმირება წარმოადგენს ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად შესწავლილ, მაგრამ ამავდროულად მდიდარ ნიმუშს ენობრივი სინთეზისა ხმელთაშუაზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე. მისი ლინგვისტური სტრუქტურა აერთიანებს ელემენტებს დომარული ენიდან, ხოლო გრამატიკული სისტემა სათავეს იღებს კვიპროსული თურქულიდან, რაც თავის მხრივ, ეხმიანება სოციალური ინტეგრაციის ისტორიულ პროცესებს ოსმალეთის იმპერიის ფაზაში.

ეს ენა არ ჩამოყალიბებულა ერთი ეროვნული ან ეთნიკური ჯგუფის დახურულ სივრცეში, არამედ შეიქმნა მრავალენოვანი, სოციალურად მობილური, ხშირ შემთხვევაში მარგინალიზებული ჯგუფების ყოველდღიური კავშირის შედეგად. გურბეტების სოციალური მდგომარეობა – როგორც ნახევრად მომთაბარე, ნახევრად დასახლებული ბოშური წარმომავლობის მოსახლეობის – განაპირობებდა მათ კულტურულ და ენობრივ ადაპტაციას სხვადასხვა ეთნიკურ ჯგუფებთან, იქნება ეს თურქები, ბერძნები თუ არაბები.

ენოვანი სინთეზი კურბეტჩაში შეიძლება განვიხილოთ როგორც დაცვის მექანიზმი. ენობრივი „კოდი“ ქმნიდა ინკლუზიურ იდენტობას მულტიკულტურულ გარემოში, სადაც გურბეტების ავტონომია ხშირად ეჭვქვეშ იდგა. ენამ შეითავსა არა მხოლოდ კომუნიკაციური ფუნქცია, არამედ იქცა თვითიდენტიფიკაციის ინსტრუმენტად, რომლის საშუალებითაც მათ შეეძლოთ გაემიჯნათ თავი როგორც დომებისგან, ისე რომებისგან.

განსაკუთრებით საყურადღებოა, რომ კურბეტჩას გარკვეული ლექსიკური ერთეულები ასახავს იმ სოციალურ რეალობას, რომელშიც გურბეტები ცხოვრობდნენ – სიტყვები, რომლებიც აღნიშნავენ პროფესიულ სტერეოტიპებს, მობილობასა და გარიყულობას, ხშირად არ იძენენ პირდაპირ ანალოგიურ მნიშვნელობას არც დომარულში და არც თურქულში. ეს ფაქტორი შესაძლოა მიუთითებდეს ენის უნიკალურ ტრანსფორმაციულ ძალაზე – გარდაქმნასა და გამარტივებაზე კონტაქტურ პირობებში.

დღემდე კურბეტჩას ფუნქცია ძირითადად არაოფიციალურ სივრცეებს მოიცავს. ის გამოიყენებოდა ოჯახურ გარემოში, ბაზრობებზე, და ზოგადად იმ გარემოში, სადაც ბიუროკრატია არ ერეოდა. სწორედ ამ ენის არალეგალური (ან არადოკუმენტირებული) ბუნებაა ის მიზეზი, რის გამოც ის კვლავ რჩება ლინგვისტური კვლევების პერიფერიაზე.

ენა როგორც კულტურული მეხსიერება და იდენტობის მემკვიდრეობა

კურბეტჩა წარმოადგენს არა მხოლოდ კომუნიკაციის იარაღს, არამედ კულტურული მეხსიერების მატარებელს, რომელიც ასახავს გურბეტების მრავალსაუკუნოვან არსებობას კვიპროსის ტერიტორიაზე. ენა შეიცავს მათ ისტორიულ გამოცდილებას, მიგრაციის მარშრუტებს, ეკონომიკურ საქმიანობას, ყოფით კულტურას და კოლექტიურ ტრავმებს. იგი ცოცხალი არქივივით ინახავს იმ მარგინალიზებული ყოფის ნიშნებს, რომლებთანაც უწევდათ ცხოვრება გურბეტ მოსახლეობას ოსმალეთის პერიოდში და შემდგომაც.

ეტნოლინგვისტური ანალიზი ცხადყოფს, რომ კურბეტჩას სიტყვათა მარაგში ჩადებულია კულტურული მეტაფორები, რომელთა საშუალებითაც იდენტობა გადაეცემა თაობიდან თაობას. მაგალითად, ისეთ სიტყვებში, რომლებიც დაკავშირებულია სიზმრებთან, ბედისწერასთან ან ღვთის ნების იდეასთან, დომარული და თურქული ენების ნარევი ქმნის უნიკალურ მითოლოგიურ წარმოდგენებს, რაც ენას აქცევს გურბეტების „ზეპირ ქრონიკად“.

ენების დაკარგვის შესახებ ლიტერატურაში ხშირად გამოიყენება ტერმინი „ენობრივი მარცვალი“ (linguistic erosion). კურბეტჩას შემთხვევაში ეს პროცესი ღრმად უკავშირდება ურბანიზაციის, ასიმილაციური პოლიტიკისა და სახელმწიფოენების პრიორიტეტის ზრდას. ჩრდილოეთ კვიპროსში ოფიციალური განათლება მხოლოდ თურქულ ენაზე მიმდინარეობს, რაც კურბეტჩას გადარჩენას მნიშვნელოვნად ამცირებს.

აღსანიშნავია, რომ ბოლო წლებში ეთნიკური იდენტობისადმი გაზრდილმა ინტერესმა, განსაკუთრებით ახალგაზრდობაში, შექმნა ნიადაგი ენის აღდგენის მცდელობებისთვის. ცალკეული ინიციატივები, რომლებიც მიმართულია ენის დოკუმენტაციისა და ზეპირი ფოლკლორის შენარჩუნებაზე, უკვე ხორციელდება სამეცნიერო წრეებსა და ადგილობრივ თემებში. თუმცა, ენობრივი უფლებების საერთაშორისო დონეზე არარსებობა კვლავაც რჩება ძირითადი ბარიერი ენის პოლიტიკურ აღიარებასა და დაცვაში.

მიუხედავად ამისა, კურბეტჩა კვლავ რჩება იდენტობის „დამალულ კოდად“, რომლის არსებობა აღბეჭდილია გურბეტების მეხსიერებაში, სიმღერებსა და ყოველდღიურ მეტყველებაში. მისი დაცვა ნიშნავს არა მხოლოდ ერთ-ერთი მცირე ენოვანი ჯგუფის გადარჩენას, არამედ კულტურული მრავალფეროვნების დაცვის პრინციპების დაცვას ევროპის მასშტაბით.

ლიტერატურა

• Hadjioannou, X., Tsiplakou, S., & Kappler, M. (2011). Language policy and language planning in Cyprus. Current Issues in Language Planning, 12(4), 503–569. Routledge. doi:10.1080/14664208.2011.629113
• Pelekani, Chryso. The Gurbetties of Cyprus and their language Gurbetcha. University of Cyprus, 2018. დაარქივებული 2024-10-05 საიტზე Wayback Machine.
• Matras, Yaron. Romani: A Linguistic Introduction. კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2002. ISBN 978-0-521-63165-5.
• Hancock, Ian. Danger! Educated Gypsy: Selected Essays. University of Hertfordshire Press, 2010.
• Thomason, Sarah G., & Kaufman, Terrence. Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics. University of California Press, 1988.
• Friedman, Victor A. The Romani Language in the Republic of Macedonia: Status, Usage and Sociolinguistic Perspectives. in Romani in Contact: The History, Structure and Sociology of a Language. John Benjamins Publishing Company, 1995.
• Tsalikoglou, F. (2000). Margins and Voices: Minorities in Cyprus. ათენის უნივერსიტეტის გამომცემლობა.
• European Charter for Regional or Minority Languages. States Parties and Their Regional or Minority Languages. Council of Europe, 2020.

იხილეთ აგრეთვე

• თურქ. Gurbetçe