კოსმოსური ტელესკოპი
.jpg)
კოსმოსური ტელესკოპი, კოსმოსური ობსერვატორია — კოსმოსში არსებული ტელესკოპი, რომელიც გამოიყენება ასტრონომიული ობიექტების დასაკვირვებლად. 1946 წელს ლაიმენ სპიცერის მიერ შემოთავაზებული პირველი ოპერატიული ტელესკოპები იყო 1968 წელს გაშვებული ამერიკული ორბიტალური ასტრონომიული ობსერვატორია OAO-2 და 1971 წელს კოსმოსურ სადგურ სალიუტ-1-ზე განთავსებული საბჭოთა ულტრაიისფერი დიაპაზონის ტელესკოპი ორიონ 1. კოსმოსური ტელესკოპები თავს არიდებენ დედამიწის ატმოსფეროთი გამოწვეულ რამდენიმე პრობლემას, მათ შორის სინათლის გარკვეული ტალღის სიგრძის შთანთქმას ან გაფანტვას, ღრუბლებით გამოწვეულ პერიოდულ დაბრკოლებებს და ატმოსფერული რეფრაქციით გამოწვეულ დამახინჯებებს, როგორიცაა ციმციმი. კოსმოსურ ტელესკოპებს ასევე შეუძლიათ დღისით ბნელი ობიექტების დაკვირვება და თავიდან აიცილონ რაიონის სინათლით დაბინძურება, რომელსაც ხმელეთზე დაფუძნებული ობსერვატორიები აწყდებიან. ისინი იყოფა ორ ტიპად: ტელესკოპები, რომლებიც მთელ ცას ასახავს (ასტრონომიული კვლევა) და ტელესკოპები, რომლებიც ფოკუსირებულია შერჩეულ ასტრონომიულ ობიექტებზე ან ცის ნაწილებზე და მის ფარგლებს გარეთ. კოსმოსური ტელესკოპები განსხვავდება დედამიწის გამოსახულების თანამგზავრებისგან, რომლებიც დედამიწისკენ არის მიმართული თანამგზავრული გამოსახულების მისაღებად, გამოიყენება ამინდის ანალიზისთვის, ჯაშუშობისთვის და ინფორმაციის შეგროვების სხვა მიზნებსათვის.
ისტორია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1946 წელს ამერიკელმა თეორიულმა ასტროფიზიკოსმა ლაიმენ სპიცერმა, წამოაყენა იდეა კოსმოსში ტელესკოპის განთავსებაზე.[1][2] სპიცერის წინადადება ითვალისწინებდა დიდი ტელესკოპის შექმნას, რომელსაც დედამიწის ატმოსფერო არ შეაფერხებდა. 1960-იან და 1970-იან წლებში ასეთი სისტემის აშენების ლობირების შემდეგ, სპიცერის ხედვა საბოლოოდ განხორციელდა ჰაბლის კოსმოსურ ტელესკოპში, რომელიც 1990 წლის 24 აპრილს კოსმოსური შატლით „დისქავერი“ (STS-31) გაუშვეს.[3] ეს ტელესკოპი გაუშვეს ნენსი რომანის დიდი ძალისხმევის წყალობით, რომელიც იყო ასტრონომიული განყოფილების პირველი ხელმძღვანელი და NASA-ს პირველი აღმასრულებელი ქალი დირექტორი.[4] ის იყო პროგრამის მეცნიერ-თანამშრომელი, რომელიც მუშაობდა NASA-ს, აშშ-ის კონგრესის და სხვების დარწმუნებაზე, რომ ჰაბლის პროექტი აუცილებლად გაამართლებდა მასზე გაწეულ ხარჯებს და ღირდა მისი შექმნა.[5]
პირველი მოქმედი კოსმოსური ტელესკოპები იყო 1968 წელს გაშვებული ამერიკული ორბიტალური ასტრონომიული ობსერვატორია OAO-2 და 1971 წელს გაშვებული საბჭოთა ორიონ-1 ულტრაიისფერი ტელესკოპი კოსმოსურ სადგურ სალიუტ-1-ზე.
უპირატესობები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]დედამიწაზე მდებარე ობსერვატორიებიდან ასტრონომიის განხორციელება შეზღუდულია ატმოსფეროს გამო ელექტრომაგნიტური გამოსხივების (სცინტილაცია ან ციმციმი) ფილტრაციითა და დამახინჯებით. ატმოსფეროს გარეთ დედამიწის გარშემო მოძრავი ტელესკოპი არ ექვემდებარება არც ციმციმს და არც დედამიწაზე არსებული ხელოვნური სინათლის წყაროებიდან მომდინარე სინათლის დაბინძურებას. შედეგად, კოსმოსური ტელესკოპების კუთხური გარჩევადობა ხშირად გაცილებით მაღალია, ვიდრე მსგავსი დიაფრაგმის მქონე ხმელეთზე მდგარი ტელესკოპი. თუმცა, ბევრი უფრო დიდი ხმელეთის ტელესკოპი ამცირებს ატმოსფერულ ეფექტებს ადაპტირებადი ოპტიკით.[6]
კოსმოსური ასტრონომია უფრო მნიშვნელოვანია სიხშირის დიაპაზონებისთვის, რომლებიც ოპტიკური და რადიო დიაპაზონის გარეთაა, ელექტრომაგნიტური სპექტრის ერთადერთი ორი ტალღის სიგრძის დიაპაზონი, რომლებიც ატმოსფეროს მიერ მნიშვნელოვნად არ არის შესუსტებული.[6] რადგან დედამიწის ატმოსფერო ბლოკავს რენტგენის სხივებს,[7] და ასევე დიდწილად ბლოკავს ინფრაწითელ[8] და ულტრაიისფერ[9] გამოსხივებას, ტელესკოპები და ობსერვატორიები, როგორიცაა ჩანდრას რენტგენული ობსერვატორია, ჯეიმზ უების კოსმოსური ტელესკოპი, XMM-ნიუტონის ობსერვატორია და (ამჟამად დეაქტივირებული) საერთაშორისო ულტრაიისფერი მკვლევარი, განლაგებულია დედამიწის ატმოსფეროს ზემოთ.[10]
გარდა ამისა, შემოთავაზებულია ატმოსფერული რეფრაქციის გამოყენება როგორც ლინზა ე.წ. ტერასკოპში, ანუ გრავიტაციული ლინზირებისთვის ტელესკოპისთვის მზის გრავიტაციული ლინზის გამოყენებით, ორივე მიდგომას აქვს არაჩვეულებრივი ტელესკოპური გარჩევადობის პოტენციალი.[11]
ნაკლოვანებები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]კოსმოსური ტელესკოპების აშენება გაცილებით ძვირია, ვიდრე მიწაზე განლაგებული ტელესკოპების. მათი მდებარეობის გამო, კოსმოსური ტელესკოპების მოვლა-პატრონობაც ძალიან რთულია. ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპის მომსახურებას კოსმოსური შატლი ახორციელებდა, მაგრამ კოსმოსური ტელესკოპების უმეტესობას მომსახურება საერთოდ არ შეუძლებელია.
კოსმოსური ობსერვატორიების მომავალი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თანამგზავრებს უშვებდნენ და მართავდნენ NASA, ISRO, ESA, CNSA, JAXA და საბჭოთა კოსმოსურმა პროგრამამ (რომელიც მოგვიანებით რუსეთის როსკოსმოსმა შეცვალა). 2022 წლის მდგომარეობით, ბევრმა კოსმოსურმა ობსერვატორიამ უკვე დაასრულა თავისი მისიები, ზოგი კი აგრძელებს მუშაობას გახანგრძლივებული ვადით. თუმცა, კოსმოსური ტელესკოპებისა და ობსერვატორიების მომავალი ხელმისაწვდომობა დროულ და საკმარის დაფინანსებაზეა დამოკიდებული. მიუხედავად იმისა, რომ მომავალში კოსმოსური ობსერვატორიების აშენებას NASA, JAXA და CNSA გეგმავენ, მეცნიერები შიშობენ, რომ დაფარვის არეალი არ იქნება საკმარისი, რომელიც მომავალი პროექტებით ვერ გამოსწორდება. ეს კი გავლენას მოახდენს ფუნდამენტური მეცნიერების კვლევაზე.[12]
2023 წლის 16 იანვარს NASA-მ გამოაცხადა რამდენიმე მომავალი კოსმოსური ტელესკოპების პროგრამის წინასწარი განხილვა, მათ შორის დიდი ობსერვატორიის ტექნოლოგიების განვითარების პროგრამა, საცხოვრებლად ვარგისი სამყაროების ობსერვატორია და ახალი დიდი ობსერვატორიები.[13][14]
ლიტერატურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Lyman Spitzer, "Astronomical Advantages of an Extra-terrestrial Observatory", 1946.
- Neil English: Space Telescopes – Capturing the Rays of the Electromagnetic Spectrum. Springer, Cham 2017, ISBN 978-3-319-27812-4.
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Lyman Spitzer en. ციტირების თარიღი: 7 January 2024
- ↑ Hubble Essentials: About Lyman Spitzer, Jr.. Space Telescope Science Institute.
- ↑ Hubble Essentials: Quick Facts. Space Telescope Science Institute.
- ↑ The mother of hubble (June 4, 2024).
- ↑ Dr. Nancy Grace Roman (1925–2018) en-US. ციტირების თარიღი: 2024-06-05
- 1 2 Why a Telescope in Space? en (13 January 2023). ციტირების თარიღი: 7 January 2024
- ↑ X-Rays (10 August 2016).
- ↑ Infrared Waves (10 August 2016).
- ↑ Ultraviolet Waves (10 August 2016).
- ↑ Space Telescopes.
- ↑ Planetary Lensing: Enter the 'Terrascope' (August 12, 2019). ციტირების თარიღი: November 28, 2025
- ↑ Kaplan, Sarah. (18 October 2018) As NASA's Telescopes Falter, Astronomers Fear Losing Their Eyes In Space. ციტირების თარიღი: 19 October 2018
- ↑ Foust, Jeff (16 January 2023). „NASA prepares next steps in development of future large space telescope“. SpaceNews. ციტირების თარიღი: 24 January 2023.
- ↑ O'Callaghan, Jonathan (23 January 2023). „JWST Heralds a New Dawn for Exoplanet Science – The James Webb Space Telescope is opening an exciting new chapter in the study of exoplanets and the search for life beyond Earth“. Scientific American. ციტირების თარიღი: 24 January 2023.
