კონტრრეფორმაცია

კონტრრეფორმაცია
ტრიენტის საეკლესიო კრება — კონტრრეფორმაციის საკვანძო ეტაპი
სხვა სახელები	კონტრ-რეფორმაცია „კათოლიკური აღორძინება“
მონაწილეები	რომის კათოლიკური ეკლესია წმინდა საყდარი; პაპი; ტრიენტის საეკლესიო კრება იეზუიტთა ორდენი და სხვა რელიგიური ორდენები ინკვიზიციის ინსტიტუტები
მდებარეობა	ევროპა (დასავლეთი და ცენტრალური) შემდგომში — მსოფლიო მისიონერული სივრცეები
თარიღი	1545–1648 (ხშირად) ცენტრალური ეტაპი — 1545–1563
შედეგი	კათოლიკური დოგმატიკისა და საეკლესიო დისციპლინის კონსოლიდაცია სასულიერო განათლებისა და სემინარიების სისტემის გაძლიერება ახალი ორდენების, მისიონერული საქმიანობისა და კონფესიური საზღვრების გამოკვეთა

კონტრრეფორმაცია (ლათ. Contrareformatio), ზოგჯერ კათოლიკურ აღორძინებასაც უწოდებენ, — კათოლიკური ძლიერებისა და განახლების პერიოდი, რომელიც დაიწყო პროტესტანტული რეფორმაციის საპასუხოდ — როგორც მის ალტერნატივად, ან ნაწილობრივ მსგავსი ინსტიტუციებიდან გამომდინარე — და სისტემურ ხასიათს განსაკუთრებით ტრიენტის საეკლესიო კრების დადგენილებებით იძენს.

როგორც პოლიტიკურ-ისტორიული პერიოდი, მის დასაწყისად ხშირად მიიჩნევენ ტრიენტის საეკლესიო კრებას (1545–1563), ხოლო დასასრულად — ევროპის რელიგიური ომების პოლიტიკური კონფლიქტების მილევად ეტაპს, 1648 წელს, თუმცა ეს დათარიღება სადავოა. თუმცა, როგორც თეოლოგიურ-ისტორიული აღწერა, ეს ტერმინი შეიძლება მოძველებულად ან ზედმეტად კონკრეტულადაც კი მიიჩნეოდეს. ამასთან, უფრო ფართო ტერმინი — კათოლიკური რეფორმაცია — მოიცავს ეკლესიის შიდა რეფორმებსა და მოძრაობებს იმ პერიოდშიც, რომელიც პროტესტანტობის აღმავლობასა და ტრიენტის საეკლესიო კრებას უშუალოდ უსწრებდა წინ, და ასევე იმ პროცესებს, რომლებიც მოგვიანებითაც გაგრძელდა.

ამ ძალისხმევამ წარმოშვა აპოლოგეტური და პოლემიკური დოკუმენტები, ხელი შეუწყო კორუფციის წინააღმდეგ მიმართულ ღონისძიებებს, სულიერ მოძრაობებს, ახალი რელიგიური ორდენების მხარდაჭერასა და ახალი ხელოვნებისა და მუსიკალური სტილების აყვავებას. ომებმა და დისკრიმინაციულმა კანონმდებლობამ რელიგიური დევნის მასშტაბური მიგრაციებიც გამოიწვია.

რეფორმებს შორის იყო სასულიერო სემინარიების დაარსება, რათა მღვდლები სათანადოდ მომზადებულიყვნენ სულიერი ცხოვრებისათვის და ეკლესიის ღვთისმეტყველებითი ტრადიციების გასაზიარებლად; მონაზვნური ცხოვრების რეფორმა — ორდენების დასაბრუნებლად საკუთარ სულიერ საფუძვლებთან; და ახალი სულიერი მოძრაობები, რომლებიც ყურადღებას ამახვილებდა მოწიწების პრაქტიკასა და ქრისტესთან პირად ურთიერთობაზე, მათ შორის — Spanish mystics-სა და ფრანგული სულიერების სკოლის ტრადიციებზე. ამ პროცესს თან ახლდა პოლიტიკური ქმედებებიც და გამოიყენებოდა რეგიონული ინკვიზიციები.

კონტრრეფორმაციის ერთ-ერთი მთავარი აქცენტი იყო მისიონერული საქმიანობა იმ რეგიონებში, რომლებიც ევროპელთა კოლონიზაციის შედეგად უმეტესად კათოლიკურ სივრცედ ჩამოყალიბდა, და აგრეთვე მცდელობა, კათოლიკურ სივრცეში კვლავ დაებრუნებინათ ისეთი ქვეყნები, როგორებიცაა შვედეთი და ინგლისი, რომლებიც ევროპის გაქრისტიანების დროიდან კათოლიკეებად ითვლებოდნენ, მაგრამ რეფორმაციის შედეგად დაიკარგნენ. კონტრრეფორმაციის სხვადასხვა თეოლოგი ხშირად მხოლოდ იმ დოგმატური პოზიციების დაცვაზე ამახვილებდა ყურადღებას, როგორიცაა საიდუმლოებები და ღვთისმოშიშების პრაქტიკები, რომლებსაც პროტესტანტი რეფორმატორები აკრიტიკებდნენ, — ამ ხაზის გაგრძელებამდე 1962–1965 წლების ვატიკანის მეორე კრებამდე.

ტერმინოლოგია

„კონტრრეფორმაცია“ წარმოადგენს გერმანული ტერმინის — გერმ. Gegenreformation — თარგმანს. ეს ცნება XVIII საუკუნის ბოლოს გერმანელმა ისტორიკოსებმა დაამკვიდრეს როგორც უარყოფითი დატვირთვის მქონე განმარტება, რომელიც კათოლიკური სამყაროს „რეპრესიებს“ უსვამდა ხაზს; XIX საუკუნის შუახანებამდე კი მისი პოპულარიზაცია ისეთ ავტორებს უკავშირდება, როგორებიც იყვნენ ლეოპოლდ ფონ რანკე და მისი ეპოქის სხვა მკვლევრები.

პროტესტანტი ისტორიკოსები ხშირად კათოლიკურ რეფორმას განიხილავდნენ როგორც „კონტრრეფორმაციის“ ნაწილისა და, ამავე დროს, როგორც რეფორმაციაზე პასუხის ერთ-ერთი ფორმის — განსაკუთრებით მაშინ, როცა აქცენტი კეთდებოდა პროტესტანტიზმისადმი რეაგირებასა და მის შეკავებაზე.

„ XIX საუკუნის გერმანიაში ტერმინი თანდათან (გერმ. Kulturkampf)-ის დისკურსის ნაწილადაც იქცა: „კონტრრეფორმაცია“ პროტესტანტი ისტორიკოსების მიერ გამოიყენებოდა როგორც უარყოფითი და ერთგანზომილებიანი კონცეფცია, რომელიც გამოკვეთდა პროტესტანტიზმისადმი რეაქციასა და წინააღმდეგობას და უგულებელყოფდა კათოლიციზმის შიგნით რეფორმის ასპექტს. გასაგებია, რომ ასეთი გამოყენება კათოლიკე ისტორიკოსებს არ იზიდავდა. მაშინაც კი, როდესაც პროტესტანტმა ისტორიკოსმა ვილჰელმ მაურენბრეხერმა 1880 წელს შემოიტანა ტერმინი „კათოლიკური რეფორმაცია“, გერმანული ისტორიოგრაფია თემაზე კვლავაც კონფესიური ხაზით რჩებოდა დაყოფილი. ცნება „კათოლიკური რეფორმაცია“ კათოლიკე ისტორიკოსებისთვის მიმზიდველი იყო, რადგან მათ აძლევდა შესაძლებლობას, თავიდან აერიდებინათ „კონტრრეფორმაცია“ — პრობლემური კონოტაციის მქონე ტერმინი, რომელიც მხოლოდ პროტესტანტიზმისადმი რეაქციას გულისხმობდა. თუმცა პროტესტანტმა ისტორიკოსებმა ის, მეტწილად, უარყვეს — დიდწილად იმიტომ, რომ არ სურდათ სიტყვა „რეფორმაცია“ რაიმე სხვა პროცესისთვის გამოეყენებინათ, გარდა პროტესტანტული რეფორმაციისა. “

კათოლიკე ისტორიკოსები ხშირად ამახვილებენ ყურადღებას იმაზე, რომ ეს ცნებები ერთმანეთისგან განსხვავდება. ფრანგი ისტორიკოსი ანრი დანიელ-როპსი წერდა:

„თუმცა ტერმინი („კონტრრეფორმაცია“), მიუხედავად იმისა, რომ გავრცელებულია, შეცდომაში შემყვანია: მას ვერ მივუსადაგებთ, ვერც ლოგიკურად და ვერც ქრონოლოგიურად, იმ უეცარ გამოღვიძებას, თითქოს შეძრწუნებული გიგანტისას, იმ საოცარ განახლებისა და რეორგანიზაციის ძალისხმევას, რომელმაც ოცდაათი წლის განმავლობაში ეკლესიას სრულიად ახალი სახე მისცა. … ე. წ. „კონტრრეფორმაცია“ არ დაწყებულა ტრიენტის კრებით, ლუთერის შემდეგ დიდი ხნის გასვლისას; მისი სათავეები და საწყისი მიღწევები ბევრად უფრო ადრინდელია, ვიდრე ვიტენბერგის სახელის განთქმულობა. იგი არ წამოიწყეს „რეფორმატორებისთვის“ პასუხის გასაცემად, არამედ იმ მოთხოვნებისა და პრინციპებისადმი მორჩილებით, რომლებიც ეკლესიის უცვლელი ტრადიციის ნაწილია და მისი ყველაზე ფუნდამენტური ერთგულებებიდან მომდინარეობს.“

იტალიელი ისტორიკოსი მასიმო ფირპო „კათოლიკურ რეფორმას“ „კონტრრეფორმაციისგან“ პრობლემატიკის მიხედვით განასხვავებს. მისი აზრით, უფრო ზოგადი „კათოლიკური რეფორმა“ „სულიერ ზრუნვაზე (cura animarum), ეპისკოპოსთა რეზიდენციაზე, სამღვდელოების განახლებაზე, აგრეთვე ახალი რელიგიური ორდენების ქველმოქმედებით და საგანმანათლებლო როლებზე“ იყო კონცენტრირებული, მაშინ როცა სპეციფიკური „კონტრრეფორმაცია“ „მართმადიდებლობის დაცვაზე, განსხვავებული აზრის ჩახშობაზე და საეკლესიო ავტორიტეტის ხელახალ განმტკიცებაზე“ იდგა.

სხვა დაკავშირებული ტერმინები, რომლებიც შეიძლება შეგვხვდეს:

• „პრეტრიენტული“ — ტრიენტის კრებამდე არსებული, ანუ status quo ante, მდგომარეობა/ფორმა ტრიენტის კრებასთან (1545–1563) მიმართებით (მაგ.: „პრეტრიენტული მესა“)
• „ტრიენტული“ — ტრიენტის კრებაზე (1545–1563) დაწყებული ან მის შედეგად ჩამოყალიბებული (მაგ.: „ტრიენტული მესა“)
• „პოსტტრიენტული“ — ზოგჯერ „ტრიენტულის“ სინონიმად იხმარება; ალტერნატიულად კი აღნიშნავს ტრიენტის შემდგომ პერიოდს, როცა შესაძლოა წარმოიშვას განსხვავებული, მოგვიანო რეაქცია ან განვითარება (მაგ.: „პოსტტრიენტული მესა“)

II ათასწლეულის დასავლეთის ძირითადი რეფორმატორული მოძრაობები

ლეგენდა

კატეგორია	ფერი
კათოლიკური
პროტესტანტული
სხვა

მოძრაობები / ტენდენციები

პერიოდი	კატეგორია	მოძრაობა	შენიშვნა
900–1200	კათოლიკური	კლიუნური და გრიგორიანული რეფორმები	მონასტრული დისციპლინა, ეკლესიის მართვის განახლება
1208–1879	კათოლიკური	მენდიკანტური ორდენები	ქადაგება, სიღარიბის იდეალი, ქალაქური პასტორაცია
900–2000	კათოლიკური	საერო ჯგუფები	საძმოები/ლაიქ მოძრაობები, საქველმოქმედო ქსელები
1000–1653	კათოლიკური	ჰუმანიზმი (კათოლიკური)	განათლება, ტექსტების კრიტიკა, კულტურული რეფორმა
1170–1848	სხვა	ვალდენსელები	დისიდენტური/რეფორმისტული მიმართულებები (რეგიონულად)
1401–1620	სხვა	ჰუსიტები და უტრაქვისტები	ბოჰემიის რეფორმისტული მოძრაობები
1494–1965	კათოლიკური	ორატორიები და საზოგადოებები	პასტორალური/განმანათლებლური ინიციატივები, ახალი გაერთიანებები
1517–1750	პროტესტანტული	პროტესტანტული რეფორმაციები	სხვადასხვა ტალღა და კონფესიური გაფორმება
1530–1800	პროტესტანტული	ინგლისური რეფორმაციები	მონარქიული პოლიტიკა + ეკლესიური გარდაქმნა
1545–1800	კათოლიკური	კათოლიკური რეფორმა / კონტრ-რეფორმაცია	მკვეთრი ფაზა ტრიდენტის შემდეგ; ინსტიტუციური გამაგრება

საეკლესიო კრებები (ნიშნულები) — გასაშლელად დააჭირე

წელი	კრება
1123	I ლატერანის კრება
1139	II ლატერანის კრება
1179	III ლატერანის კრება
1215	IV ლატერანის კრება
1245	ლიონის I კრება
1274	ლიონის II კრება
1311	ვენის კრება
1415	კონსტანცის კრება
1431	ბაზელის კრება
1438	ფლორენციის კრება
1545–1563	ტრიენტის კრება
1870	I ვატიკანის კრება
1962–1965	II ვატიკანის კრება

შენიშვნა: ფერები მხოლოდ ვიზუალური ორიენტირისთვისაა.

თანამედროვე ისტორიოგრაფიული დებატები

ტრიდენტის საეკლესიო კრება (1545–1563) — კათოლიკური განახლებისა და ეკლესიის ინსტიტუციური რეფორმის საკვანძო ეტაპი.

თანამედროვე ისტორიოგრაფიაში „კონტრრეფორმაციის“ სახელდებისა და შინაარსის გარშემო დისკუსია კვლავ ცოცხალია, რადგან ტერმინი არა მხოლოდ პერიოდს აღნიშნავს, არამედ ინტერპრეტაციასაც მოითხოვს. როგორც ჯონ ო’მალი ხაზგასმით მიუთითებს,

„Names are implicit questions—or answers to implicit questions.“

ამ თვალსაზრისით, „კონტრრეფორმაცია“ ხშირად აღიქმება როგორც პროტესტანტული გამოწვევის „საპასუხო“ რეაქცია, მაშინ როცა ეკლესიის შიგნით მიმდინარე რეფორმებისა და სულიერი განახლების მრავალმხრივ სურათს უკეთ გადმოსცემენ ისეთი ფორმულირებები, როგორებიცაა „კათოლიკური რეფორმა“, „კათოლიკური რეფორმაცია“ ან „კათოლიკური განახლება“.

ტერმინთა ცვლილება მხოლოდ ლექსიკური საკითხი არ არის: ის კვლევის ოპტიკას ცვლის. ერთი მიმართულება ცდილობდა, ერთმანეთისგან მკვეთრად გაემიჯნა ეკლესიის შიგნით არსებული „რეფორმა“ და პროტესტანტიზმის წინააღმდეგ მიმართული „კონტრრეფორმაციული“ პოლიტიკა; ამ მიდგომას ხშირად უკავშირებენ ჰუბერტ იედინის მიერ ჩამოყალიბებულ ხაზს, რომელმაც XX საუკუნის შუახანებში მნიშვნელოვნად იმოქმედა კათოლიკური ისტორიოგრაფიის ენაზე და სტრუქტურაზე. თუმცა მოგვიანებით გაჩნდა აზრი, რომ ასეთი დიქოტომია რეალობას სრულად ვერ ასახავს: ერთი და იგივე ინიციატივა — იქნება ეს სამღვდელოების დისციპლინის გამკაცრება, ახალი ორდენების (მაგალითად, იეზუიტების) გაძლიერება, თუ განათლებისა და მისიონერობის ახალი სტრატეგიები — ხშირად ერთდროულად ემსახურებოდა როგორც „შინაგან“ განახლებას, ისე კონფესიური საზღვრების გამყარებას.

ამ დისკუსიას დაემატა „კონფესიონალიზაციის“ (გერმ. Konfessionalisierung) ჩარჩოც, რომელიც პროცესს არა მხოლოდ თეოლოგიურ-ინსტიტუციურ, არამედ სოციალურ-პოლიტიკურ განზომილებებში განიხილავს: სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთმოქმედება, დისციპლინის პოლიტიკა, იდენტობის ფორმირება, „საზოგადოებრივი წესრიგის“ ახალი მექანიზმები. ამ მიმართულებაში ყურადღება გადაიტანეს მიკროპრაქტიკებზეც — ქადაგებაზე, კატეხიზაციაზე, ლიტურგიულ სტანდარტიზაციაზე, ადგილობრივ რელიგიურ კულტურებზე — და შედეგად, „კონტრრეფორმაცია“ სულ უფრო მეტად აღიქმება როგორც ფართო კონფესიური ეპოქის ერთ-ერთი ფორმა, ვიდრე მხოლოდ „შეტევის/თავდაცვის“ სქემა.

თანამედროვე ავტორები ასევე ხაზს უსვამენ იმ გარემოებას, რომ ტერმინი „კონტრრეფორმაცია“ ხშირად ზედმეტად ევროპოცენტრულია: კათოლიკური განახლება მოიცავდა გლობალურ მისიონერობას, ახალ კულტურულ კონტაქტებსა და ცოდნის მიმოცვლის ქსელებს, რაც რთულად თავსდება მხოლოდ „პროტესტანტიზმის წინააღმდეგ“ ჩარჩოში. ამავე მიზეზით, ზოგიერთ კვლევაში უპირატესობას ანიჭებენ უფრო ფართო აღმნიშვნელებს, როგორიცაა „ადრეული ახალი ხანის კათოლიციზმი“ (early modern Catholicism) — ცნება, რომელიც ცდილობს, ერთად მოაქციოს რეფორმის, კონფესიური კონკურენციის, კულტურისა და ყოველდღიური რელიგიურობის მრავალშრიანი სინამდვილე.

საბოლოოდ, თავად ტერმინის პრაქტიკული გამოყენება ხშირად კომპრომისულია: ბევრ ენციკლოპედიურ და სახელმძღვანელო ტექსტში „კონტრრეფორმაცია“ აღწერს კათოლიკური ეკლესიის იმ მცდელობებს, რომლებიც ერთდროულად იყო მიმართული პროტესტანტული რეფორმაციის შედეგების წინააღმდეგ და შინაგანი განახლებისკენ. ამიტომაც, თანამედროვე სტანდარტად მიიჩნევა არა ერთი „სწორი“ სახელდების ფეტიშიზაცია, არამედ ტერმინთა ფუნქციური გამიჯვნა კონტექსტის მიხედვით: როდესაც საუბარია ტრიდენტული (ტრიდენტის კრება) დადგენილებებისა და ეკლესიური დისციპლინის ინსტიტუციურ ეფექტზე, გამართლებულია „კათოლიკური რეფორმის/განახლების“ ხაზის გამოკვეთა; ხოლო როდესაც კვლევა მიმართულია პროტესტანტული სივრცეების რე-კათოლიკიზაციასა და კონფესიურ კონკურენციაზე, „კონტრრეფორმაცია“ უფრო ზუსტ, თუმცა მაინც პირობით ინსტრუმენტად რჩება.