კისიაბიკა ბაირასოვა
კისიაბიკა ბაირასოვა ( Кисәнбикә Байрасова, ბაშკ. Киҫәнбикә Байрасова, დ. 1679 — გ. 30 აპრილი, 1739, ეკატერინბურგი) — ძალადობით მონათლული მუსლიმანი ქალი,[1] რომელსაც ისლამის დაბრუნების გამო დაწვის განაჩენი გამოუტანეს.
პოლიტიკური სიტუაცია რეგიონში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]იგი 1679 წელს დაიბადა ციმბირის დარუგას დუვან ვოლოსტში.[2] მოგვიანებით იგი იქვე გაათხოვეს. XVIII საუკუნის დასაწყისში ურალში შეიქმნა ეგრეთ წოდებული „მთის მმართველობა“, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ცნობილი სახელმწიფო მოღვაწე ვასილი ტატიშჩევი — ეკატერინბურგის დამაარსებელი, „რუსეთის ისტორიის“ ავტორი და ურალის სამთო მართვის მთავარი ხელმძღვანელი. ამ პერიოდში დაიწყო ახალი საბადოების აქტიური ათვისება, შენდებოდა ახალი ქარხნები და სამთო საწარმოები. ადგილობრივი მოსახლეობა, რომელიც ძირითადად ბაშკირებისა და თათრებისგან შედგებოდა, შეშინებული იყო მემკვიდრეობითი მიწების დაკარგვის და თავიანთი კულტურულ-რელიგიური ტრადიციების შენარჩუნების საფრთხის გამო. ეს უკმაყოფილება გადაიზარდა აჯანყებაში, რასაც „მთის მმართველობამ“ სასტიკი რეპრესიებით უპასუხა — ამბოხებული სოფლების მოსახლეობას კლავდნენ, მონებად ყიდდნენ და ძალით აქრისტიანებდნენ.
კისიაბიკა დამპყრობლებმა ტყვედ აიყვანეს და ეკატერინბურგში ჩაიყვანეს. იგი მონად გადასცეს, მწერალსა და მთარგმნელ კირიაკ კონდრატოვიჩს, მონათლეს და ნათლობის სახელი ეკატერინა დაარქვეს.
1737 წლის 18 სექტემბერს კისიაბიკამ პირველად სცადა გაქცევა ტყვე ქალბატონთან ერთად, რომელიც ვ. ტატიშჩევისთან ცხოვრობდა. მოხუცი ქალი დაიჭირეს და შოლტით გაროზგეს, მაგრამ ეს მას ვერ შეაჩერებდა.
მეორე გაქცევის ინიციატორი თავად გახდა. იმავე წლის 26 სექტემბერს მასთან ერთად ეკატერინბურგიდან გაიქცა „მთის მმართველობის“ მდივნის, ივან ზორინის „სახლის ქალი“. კისიაბიკა ამჯერადაც დაიჭირეს და გაამათრახეს.
ამასობაში, 1738 წლის 20 აპრილს სიკვდილით დასაჯეს (ცოცხლად დაწვეს) თათარი[3][4] და ბაშკირეთის აჯანყების მონაწილე თოიგილდა ჟულიაკოვი.[5] მას სიკვდილი მიუსაჯეს იმისთვის, რომ ქრისტიანობაზე მოქცევის შემდეგ ისევ ისლამი მიიღო. ყველა მონათლული თათარი, რომელიც შეიძლებოდა ეკატერინბურგში და მის შემოგარენში ყოფილიყო, მიიყვანეს იმ ადგილას, სადაც ტოიგილდა დაწვეს.
„მთავარი მთის“ კანცელარიის ბრძანებაში, რომელსაც ხელი მოაწერა გუბერნატორმა ვ. ტატიშევმა, ტოიგილდა ჟულიაკოვის ბრალეულობა შემდეგნაირად იყო ჩამოყალიბებული:
„<…> შენ, ნათლობის მიღებით ბერძნულ სარწმუნოებაში, კვლავ მიიღე მაჰმადიანური სარწმუნოება, და ამით არა მხოლოდ ღმერთის წინაშე საზარელ დანაშაულში ჩავარდი, არამედ, როგორც ძაღლი თავის ნარწყევს დაუბრუნდა, უგულებელყავი ნათლობისას დადებული ფიცი <…>“
ამ ბრძანების საჯაროდ წაკითხვა, ისევე როგორც შემდგომში ჟულიაკოვის დასჯა, მიზნად ისახავდა მონათლული თათრების დაშინებას და მათთვის იმის დამტკიცებას, რომ რეგიონის ადმინისტრაცია არ შეეგუებოდა ქრისტიანობის ცრუ მიღებას. თავად ტატიშევი დასჯის დროს არ იმყოფებოდა, რადგან იმ მომენტში სამარაში იმყოფებოდა.
ტოიგილდა ჟილიაკოვი საჯაროდ კოცონზე დაწვეს საკუთარი შვილების თვალწინ, რათა სხვა ახლად მონათლულებისთვის გაკვეთილი ყოფილიყო. თუმცა, სასტიკი სასჯელის შიშმაც კი ვერ შეაჩერა კისიაბიკა. 1738 წლის სექტემბერში ის მესამედ გაიქცა.
1738 წლის 14 დეკემბერს მთავარი ქარხნების სამმართველოს კანცელარიაში იგი დაკითხეს, სადაც მან განაცხადა:
 |
„ის წარმოშობით ბაშკირია, კატაის ვლასტის საკაოვის სოფელიდან. მისი თათრული სახელია კისაკბიკა, ბაირასოვას ასული, და მისი ასაკი 60 წელია. ამ ვლასტიდან იგი რუსებმა ტყვედ აიყვანეს პირველი ბაშკირული აჯანყების დროს, რაც სამი წლის წინ მოხდა, გაზაფხულზე, როდესაც ბალახიც კი ჯერ არ იყო ამოსული. ვინ იყო რუსების მთავარი, არ იცის. ტყვედ აყვანის შემდეგ ის ტეჩენის სლობოდაში მიიყვანეს, ხოლო იმავე გაზაფხულზე ტეჩიდან ეკატერინბურგში გაგზავნეს, სადაც გადაეცა მასწავლებელ კონდრატოვიჩს. მასთან დაახლოებით ერთი თვე უნათლავად ცხოვრობდა, შემდეგ კი მონათლეს და სახელად ეკატერინა დაარქვეს.“ |
მთავარი ქარხნების სამმართველოს კანცელარიამ 1739 წლის 8 თებერვალს შემდეგი გადაწყვეტილება მიიღო:
|
„გადაწყვეტილება: აღნიშნული თათარი ქალი, მისი სამი გაქცევის გამო და იმის გამო, რომ გაქცევისას, ნათლობის შემდეგ, კვლავ მაჰმადიანურ სარწმუნოებას დაუბრუნდა, უნდა დაისაჯოს სიკვდილით — დაწვით. თუმცა, აღნიშნული სასჯელის შესრულებამდე, საჭიროა წერილის გაგზავნა საიდუმლო მრჩეველ ვ. ნ. ტატიშევთან და მისი განკარგულების მოლოდინი. ასევე, აღნიშნული საკითხი უნდა წარედგინოს გენერალ-მაიორ ლეონტი იაკოვლევიჩ სოიმონოვს, რადგან საიდუმლო მრჩევლისგან მითითებების არარსებობა მიუთითებს, რომ ის პეტერბურგში გამგზავრებულია.“ |
დასჯა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1739 წლის 8 თებერვლის განაჩენში ნათქვამია:
|
„... აღნიშნული თათარი ქალი, სამი გაქცევის გამო და იმის გამო, რომ გაქცევისას, ნათლობის შემდეგ, კვლავ მაჰმადიანურ სარწმუნოებას დაუბრუნდა, უნდა დაისაჯოს სიკვდილით — დაწვით.“ |
იმავე წლის 14 მარტს გენერალმა სოიმონოვმა ხელი მოაწერა განაჩენის დადასტურებას:
|
„დაჭერილი ბაშკირი ქალი, რომელიც იყო ნათელღებული და რომელსაც სახელი ეკატერინა ეწოდა, მისი სამი გაქცევისა და იმის გამო, რომ მან ქრისტიანული სარწმუნოება მიატოვა და მაჰმადიანობას დაუბრუნდა, უნდა დაისაჯოს სიკვდილით — დაწვით, რათა სხვებისთვის ეს შიშის მომგვრელი მაგალითი გახდეს.“ |
ერთი თვის შემდეგ, ბრძანების გამოცემიდან, 60 წლის კისიაბიკა ბაირასოვა საჯაროდ დაწვეს ეკატერინბურგის ცენტრალურ მოედანზე.[6][7]
შემოქმედებაში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ბაშკირმა მწერალმა მ. ბურაკაევამ დაწერა მოთხრობა „კისიაბიკეს ლეგენდა“. დრამატურგმა მიხეილ ბაშკიროვმა ამ მოთხრობის მიხედვით პიესა შექმნა. სტერლითამაქის ბაშკირულმა დრამატურგიულმა თეატრმა (თეატრალურ-კონცერტული გაერთიანების შემადგენლობაში) ამ პიესის ინსცენირება დადგა.
მუსტაი ქარიმის სახელობის ეროვნულ ახალგაზრდულ თეატრში გაიმართა სპექტაკლის „ქისიაბიკე ლეგენდა“ პრემიერა, რომელმაც დიდი წარმატება მოიპოვა.[8]
სკანდალური პრემიერის შემდეგ სპექტაკლის ჩვენება შეწყვიტეს. როგორც თეატრის მსახიობები ამბობენ, აკრძალვის ბრძანება რესპუბლიკის კულტურის მინისტრისგან იქნა გაცემული.[9][10]
ლიტერატურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Старостин А. Н. Ислам в Свердловской области / Под ред. проф. А. В. Малашенко. — М.: Логос, 2007. — 144 с. — (Ислам в России). — ISBN 978-5-98704-268-2.
- М. Буракаева. Кисякбика (рассказ) Архивная копия от 8 октября 2021 на Wayback Machine (баш.)
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Семен Чирков. (2019-03-06) Дело Екатеринбурга. Поцелуй костра. Проект ЕТВ. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-11-02. ციტირების თარიღი: 2021-09-28.
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Дело Екатеринбурга. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-11-02. ციტირების თარიღი: 2021-09-28
- ↑ Запись допроса полонянки Кисякбики Байрясовой (Катерины) в Канцелярии Главного правления заводов о побегах из Екатеринбурга.. book.uraic.ru. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-09-29. ციტირების თარიღი: 2018-01-21.
- ↑ Шакинко И. М. Василий Татищев. — М., 1986. — С. 185.
- ↑ Бердников Л., «Казнить смертью и сжечь…». Хроники российской инквизиции, 2010, № 2 (95), დაარქივებულია ორიგინალიდან (24 თებერვალი, 2017)
- ↑ Уральская старина, стр. 212
- ↑ Ислам на Урале. Энциклопедический словарь, ИД «Медина», გვ. 54, დაარქივებულია ორიგინალიდან (23 ნოემბერი, 2018)
- ↑ Старостин 2007.
- ↑ Башинформ. 27 сентября 2021. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-10-08. ციტირების თარიღი: 2021-10-08
- ↑ ИА IslamNews. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-10-08. ციტირების თარიღი: 2021-10-08
- ↑ Спектакль о женщине, которую насильно крестили и сожгли за возвращение в ислам, отменили в Башкирии. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2021-10-08. ციტირების თარიღი: 2021-10-08