კინცხურეთი
კინცხურეთი (თურქ. Kintshureti) — ართვინის პროვინციის ბორჩხის რაიონის ზედობანის სოფლის უბანი.
ისტორია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]კინცხურეთი არის ქართული ტოპონიმი, რომელიც ზოგიერთ ქართულ წყაროში მოიხსენიება როგორც კინწურეთი.[1] ეს სახელწოდება თურქულში შევიდა როგორც ქინშურეთი.[2] რუსულმა ადმინისტრაციამ კი 1886 წლის მოსახლეობის აღწერაში სოფელი დაარეგისტრირა როგორც კინცხურეთი. კინცხურეთი მდებარეობს ისტორიულად საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, კლარჯეთის რეგიონში, ჰების ხეობაში. კლარჯეთი იყო ქართული სამეფოს სამთავროებიდან ერთ-ერთი და ამ სამთავროს ცენტრი იყო არტანუჯი. ეს რეგიონი ოსმალებმა XVI საუკუნის პირველ ნახევარში ქართველებისგან დაიპყრეს.[3]
კინცხურეთი ოსმალური ადმინისტრაციის მიერ 1835 წელს გადასახადის დადგენისა და ჯარისკაცების გაწვევის მიზნით ჩატარებულ მოსახლეობის აღწერაში დარეგისტრირდა როგორც ქინშურეთი. ამ დროს ის იყო ჩილდირის პროვინციის ლივანის სანჯაყის სოფელი და სოფელში 33 ოჯახში 100 მამაკაცი ცხოვრობდა. თუ დავამატებთ მამაკაცების რაოდენობის ტოლ ქალების რაოდენობას, გამოდის, რომ სოფლის მთლიანი მოსახლეობა დაახლოებით 200 ადამიანისგან შედგებოდა.[4] 1886 და 1922 წლების მოსახლეობის აღწერებიდან ჩანს, რომ ეს მოსახლეობა ქართველებისგან შედგებოდა.
კინცხურეთის სოფელი 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომის შემდეგ ბერლინის შეთანხმების თანახმად ოსმალეთის იმპერიამ რუსეთს გადასცა. 1886 წლის მოსახლეობის აღწერაში სოფელი რუსული ადმინისტრაციის მიერ დარეგისტრირდა როგორც კინცხურეთი და ის იყო არტვინის სანჯაყის გონიოს რაიონის შუბანის ხუთი სოფლიდან ერთ-ერთი. მისი მოსახლეობა შედგებოდა 18 ოჯახში მცხოვრები 90 ადამიანისგან, რომელთაგან 49 იყო მამაკაცი და 41 ქალი. როგორც სოფლის, ისე რაიონის მოსახლეობა ჩაწერილია როგორც „აჭარლები“, რაც ნიშნავს მუსლიმ ქართველებს. შუბანის რაიონი, კინცხურეთის სოფლის გარდა, მოიცავდა ზედუბანის, შუბანის, კლასკურის და ჩინკურის სოფლებს.[5]
პირველი მსოფლიო ომის ბოლოს, რუსეთის რეგიონიდან გასვლიდან მოკლე ხანში, კინცხურეთი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საზღვრებში მოექცა. წითელი არმიის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს, ანკარის მთავრობის მიერ თბილისის მთავრობისთვის წარდგენილი ულტიმატუმის შემდეგ, ქართული ადმინისტრაციის გასვლის შემდეგ, სოფელი ფაქტობრივად თურქეთს შეუერთდა. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ტერიტორიების ოკუპაციის შემდეგ, საბჭოთა რუსეთსა და ანკარის მთავრობას შორის 1921 წლის 16 მარტს ხელმოწერილი მოსკოვის ხელშეკრულებით, არტვინისა და არდაჰანის რეგიონები, რომლებიც მოიცავდა კინცხურეთის სოფელს, თურქეთს გადაეცა.[6]
1922 წელს არტვინის ლივაში ჩატარებული მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, კინცხურეთში 1922 წლის მოსახლეობის ცხრილის თანახმად 6 ოჯახში 23 მუსლიმი ქართველი ცხოვრობდა.[7] ამ დროს ის ბორჩხის რაიონის მარადითის რეგიონს ექვემდებარებოდა. 1886 წელთან შედარებით ჩანს, რომ მოსახლეობა საგრძნობლად შემცირდა. რუსული მმართველობის დროს, 1893 წელს რეგიონში მოგზაური ქართველი ისტორიკოსი ზაქარია ჭიჭინაძე წერდა, რომ სოფლის მოსახლეობის დიდი ნაწილი ოსმალეთში გადასახლდა.[8][9] ვინაიდან კინცხურეთი ან ქინშურეთი თურქული სახელი არ იყო, 1925 წელს სოფლის სახელი შეიცვალა დერეიჩიდ. 1926 წლის არტვინის პროვინციის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა 15 ოჯახში მცხოვრები 77 ადამიანისგან.
კინცხურეთი 1928 წლის ოსმალურ სოფლების სიაში დარეგისტრირდა როგორც „დერეიჩი“ და 1933 წლის სოფლების სიაში კი როგორც ქინშურეთი.[10][11] 1933 წელს კინცხურეთი ჩორუჰის პროვინციის ბორჩხის რაიონს ექვემდებარებოდა. დერეიჩის არარსებობა 1935 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერის შედეგებში როგორც ცალკე სოფლისა, მიუთითებს, რომ 1933-1935 წლებს შორის ის უბნად მიუერთდა ქარშიქოის.[12]
2018 წელს, კინცხურეთის და ზედუბანის უბნების გაერთიანებით შეიქმნა ახალი სოფელი სახელად ზედობანი.[13] ამ დროს ზედობანის სოფლის მოსახლეობა შედგებოდა 161 ადამიანისგან, რომელთაგან 76 იყო მამაკაცი და 85 ქალი. კინცხურეთის საზღვრებში, დღემდე ნანგრევების სახით შემორჩენილი კინცხურეთის ეკლესიის გარდა, მეჩეთიც იყო. ქართული არქიტექტურის კვლევებით ცნობილმა ფაჰრიე ბაირამმა და თურგაი იაზარმა 2009 წელს შუა უბნის ქეჩიქეთის მიდამოებში აღმოაჩინეს კედლის ნანგრევები, თუმცა ვერ დაადგინეს აღნიშნული ნაგებობის დანიშნულება.[14]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016, s. 161 თარგი:Webarşiv ISBN 978-9941-9123-9-9
- ↑ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 1927, s. 119.. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 29 Mayıs 2019.
- ↑ "Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 Şubat 2020.
- ↑ Roland Topçişvili, Gürcülerin Etnik Tarihi ve Gürcistan'ın Tarihsel-Etnografik Bölgeleri (Gürcüce), 2002, s. 66-67. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 16 Ekim 2021.
- ↑ Emrullah Alemdar, 1835 Tarihli Livane (Artvin) Sancağı 2767 Numaralı Nüfus Defterinin Değerlendirilmesi, Erzurum, 2019, s. 15, 141-144.. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 30 Ekim 2021.
- ↑ Свод статистических данных о населении Закавказскаго края, извлеченных из посемейных списков 1886 г. (Transkafkasya Bölgesinin Nüfusuna Dair 1886 Yılı Aile Listelerinden Edinilmiş istatistik Verilerin Özeti), Tiflis, 1893, "Batum oblastı" - 1258.. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 11 Aralık 2021.
- ↑ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1969, 3 Cilt, 2. cilt s. 489.. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 8 Ekim 2021.
- ↑ https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/478309
- ↑ Nurşen Gök, “Artvin Livası'nın Anavatan'a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104. Erişim tarihi: 23 Nisan 2020.. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 26 Haziran 2021.
- ↑ Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 156, ISBN 9789941478178.
- ↑ Fahriye Bayram ve Turgay Yazar, “Artvin, Erzurum, Arahan İli ve İlçelerinde Ortaçağ Gürcü Mimarisi Yüzey Araştırmaları – 2009”, 28. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Ankara, 2011, 1. Cilt, s. 2. თარგი:Webarşiv ISSN: 10177663
- ↑ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016, s. 161-162 დაარქივებული 6 March 2019[Date mismatch] საიტზე Wayback Machine.Category:Webarchive-ის თარგის შეტყობინებები ISBN 978-9941-9123-9-9
- ↑ https://web.archive.org/web/20200324073725/http://borcka.gov.tr/2018-yili-borcka-ilce-nufusu
- ↑ https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/153200