კატერინა სკაპი
| კატერინა სკაპი | |
|---|---|
.jpg) | |
| დაბ. თარიღი | არაუგვიანეს 1597 |
| დაბ. ადგილი | სიენა |
| გარდ. თარიღი | 20 ივნისი, 1643 |
| გარდ. ადგილი | ვალეტა |
| დასაფლავებულია | Basilica of Our Lady of Mount Carmel |
| საქმიანობა | ბიზნესმენი და ფილანტროპი |
კატერინა სკაპი (გ. 20 ივნისს, 1643 წლის) — შეძლებული და მაღალი რეპუტაციის მქონე ქველმოქმედი ქალი, რომელიც მჭიდროდ იყო დაკავშირებული კარმელიტთა ეკლესიასთან მალტაზე.[1][2] მისი წარმომავლობისა და ადრეული ცხოვრების შესახებ ცნობები მწირია, თუმცა კარგად არის ცნობილი მისი მასშტაბური ქველმოქმედება ქალთა დახმარების მიმართულებით. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ის, რომ მან დააარსა მალტაზე პირველი საავადმყოფო, რომელიც ექსკლუზიურად ქალებისთვის იყო განკუთვნილი.
ადრეული ცხოვრება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სკაპი წარმოშობით სიენიდან იყო (იტალია), რაც მის მეტსახელშიც აისახა — „ლა სენეზე“ (La Senese). მან ცხოვრების დიდი ნაწილი მალტაზე გაატარა.[3] იგი ასევე აქტიური ბიზნესქალი იყო და, შესაძლოა, სწორედ ამ საქმიანობით დააგროვა ქონება.[4] მისი დაბადების ადგილი, თარიღი და ოჯახური კავშირები უცნობია — არც ერთ მის მიერ შედგენილ ნოტარიულ აქტში ან ანდერძში ამ საკითხებზე არაფერი აღნიშნულია.[3][4] კატერინა სკაპის პირველი ხსენება მალტაში 1583–1584 წლებით თარიღდება, როდესაც იგი ფიგურირებს როგორც მოწმე ძარცვის საქმეზე მიმდინარე სასამართლო პროცესში.[4]
ქველმოქმედება და საავადმყოფოს დაარსება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]მიუხედავად იმისა, რომ სკაპი ძალზე შეძლებული იყო, იგი არ ცხოვრობდა ფუფუნებაში — პირიქით, თავის ქონებას ქველმოქმედებას ახმარდა.[5] 1597 წელს მან მნიშვნელოვანი თანხა შეწირა მონასტერს Convent of the Repentite, რომლის მიზანიც ყოფილ მეძავთა დახმარება იყო.[3] იმავე წელს მან გარემოცვა გააფრთხილა, რომ თუ თავადაც გადაერთვებოდა მონაზვნურ ცხოვრებაზე, ეს შესაწირი მის მზითვად ჩათვლილიყო.[3]
მიუხედავად იმისა, რომ მალტაში რაინდებისთვის საავადმყოფოები არსებობდა, ქალებისთვის სპეციალიზებული სამედიცინო დაწესებულება არ ფუნქციონირებდა. ვარაუდობენ, რომ სკაპი თავდაპირველად საკუთარ სახლში უვლიდა ქალებს. საბოლოოდ კი, 1625 წელს, თავისი რესურსების გამოყენებით, დააარსა ospedaletto — ე.წ. La Casetta — მალტაზე პირველი ქალთა საავადმყოფო.[3][6] ანდერძში სკაპი აღნიშნავდა თავისი მოტივაციის შესახებ:
 |
„„შთაგონებული უფლის მიერ, გულით მსურდა დახმარება და განკურნება იმ უიმედო ქალებისა, რომელნიც ავად გახდნენ და, ყოველივეს მოკლებულნი, მკურნალობას ვერ ღებულობენ თავიანთ სახლებში; ვხელმძღვანელობდი მათ გაჭირვებაზე მოწყალების გრძნობით.“[5]“ |
სკაპის ცხოვრებისა და საქმიანობის მკვლევარმა, ჯოვანი ბონელომ, მას უწოდა „პირველი ფემინისტი მამაკაცთა დომინანტურ მალტურ ისტორიაში“.[4]
საავადმყოფო თავდაპირველად განთავსდა სახლში, სახელწოდებით სანტა მარია დელა სკალა, რაც სიენაში არსებულ ცნობილ საავადმყოფოს ასახავდა.[3] ამ საავადმყოფოს გერბი განთავსებულია სკაპის საფლავის ქვაზე.[3] მოგვიანებით დაწესებულება გადაიტანეს ახალ შენობაში და ოფიციალურად ეწოდა სანტა მარია დელა პიეტა.[3] 1631 წელს საავადმყოფო ფინანსური მხარდაჭერით უზრუნველყო იოანიტთა ორდენმა.[7]
ჩარლზ სავონა-ვენტურა თავის წიგნში „გინეკოლოგიის ისტორია მალტაზე“ განმარტავს, რომ იოანიტთა რაინდების 1530 წელს გამოჩენამ და მალტის საზღვაო ბაზად ჩამოყალიბებამ გამოიწვია მეძავობის ზრდა კუნძულზე, რამაც ვენერიული დაავადებების სწრაფ გავრცელებას შეუწყო ხელი.[8] მალტას ვენერიული დაავადებების მაღალი გავრცელების გამო შავი რეპუტაციაც კი ჰქონდა. 1979 წელს ანონიმურმა ავტორმა დაწერა:
|
„„მსოფლიოში არ არსებობს ადგილი, სადაც ვენერიული დაავადება უფრო სწრაფად ვრცელდებოდეს, ვიდრე მალტაზე — აქ თავმოყრილია მთელ მსოფლიოში არსებული ყველა სიფილისის ნაირსახეობა.“[9]“ |
სწორედ ამიტომ, სკაპის მიერ დაარსებულ დაწესებულებას მალე დაერქვა „spedale delle donne incurabili“ — „უკურნებელი ქალების საავადმყოფო“. ამ ქალთა უმეტესობა მეძავები იყვნენ, რომლებსაც ვენერიული დაავადებები ჰქონდათ, რაც იმ დროისთვის უკურნებლად ითვლებოდა.[3] ისინი, როგორც წესი, ვერცხლისწყლით მკურნალობდნენ, თუმცა ამ ნივთიერების ტოქსიკურობის გამო არაერთი პაციენტი დაიღუპა.[3]
მემკვიდრეობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სკაპიმ თავისი ანდერძი 1643 წელს შეადგინა, რომელშიც ორი სიენელი რაინდი — ფრა ოტავიო ბარდინელი და ფრა ჯულიო ჩეზარე — დაასახელა მის მემკვიდრედ და ospedaletto-ს მეურვეებად.[3] მისი სურვილით, მათი გარდაცვალების შემდეგ მათი ადგილები ასევე სიენელმა რაინდებმა უნდა დაიკავონ.[3] მან ისიც განსაზღვრა, რომ თუ რამე მოუვიდოდა Santa Maria della Pietà-ს შენობას, მისი ქონება უნდა გამოყენებულიყო სხვა შენობის შესაძენად, რომელიც კვლავ ქალთა საავადმყოფოდ იმუშავებდა.[3]
სკაპის გარდაცვალების შემდეგ, წმ. იოანეს ორდენის ჩვეულებრივმა საბჭომ საავადმყოფო დახურა. თუმცა, მალევე გამოიკვეთა, რომ მის გარეშე ვენერიული დაავადებების გავრცელების პრევენცია შეუძლებელი იყო და 1659 წელს დაწესებულება კვლავ გაიხსნა.[7] საავადმყოფო განახლდა და საწოლების რაოდენობა გაიზარდა — 1786 წლისთვის იქ უკვე 230 პაციენტი შეეძლოთ მოეთავსებინათ.[7] დაწესებულებამ მოგვიანებით დაიწყო ფსიქიკური აშლილობის მქონე პაციენტების, ორსულების და ბავშვების მიღებაც.[7] მოგვიანებით საავადმყოფო ომის დროს განადგურდა.[5]
სკაპის ანდერძში კიდევ არაერთი ქველმოქმედების ჩანაწერია: დაარსდა უფასო თავშესაფრები ქალებისთვის; ის ასევე სწირავდა ავეჯს, ფულს, ტანსაცმელსა და მზითვებს.[5] სკაპის ჰყავდა მონა სახელად ჯულიანა, რომელიც გარდაცვალებისას გაათავისუფლა.[5] მან ქონება დაუტოვა რამდენიმე ქალსაც, მათ შორის კატერინა დონეოს — მხატვარ ფრანჩესკო დონეოს ქალიშვილს — და ლუკრეცია მონტანოს — იურისტ პალერმინო მონტანოს ქალიშვილს.[5]
არ არსებობს ცნობები სკაპის ქორწინებისა ან ბიოლოგიური შვილის შესახებ.[3] თუმცა, ცნობილია, რომ 1632 წელს მან იშვილა 6 წლის გოგონა სახელად მარია და მასზე 14 წლის განმავლობაში ზრუნავდა.[3]
1958 წელს, როდესაც ეკლესია დაანგრიეს, კატერინა სკაპისა და კატერინა ვიტალეს საფლავის ქვები შემოინახეს და ახალ ეკლესიაში გამოფინეს.[3] Casa Scappi, სახლი, სადაც სავარაუდოდ სკაპი ცხოვრობდა — ვალეტაში, ძველი საცხობის ქუჩა №74-ში — მოგვიანებით იოჰან შტრაუსის მუსიკის სკოლას დაეთმო.[3]
კატერინა სკაპიზე მხატვრულად გადმოცემული ისტორია დაწერა კლერ აზოპარდიმ წიგნში Awguri Giovanni Bonello!, სადაც ავტორი მის პიროვნებას იმ ქალების თვალით აღწერს, რომლებიც სკაპის იცნობდნენ.[10][11]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ ქალებისთვის განკუთვნილი რევოლუციური საავადმყოფოს დამფუძნებელი კატერინა სკაპი en-gb (23 August 2015). ციტირების თარიღი: 2020-09-22
- ↑ დავიწყებული ფემინისტი ქველმოქმედი — კატერინა სკაპი en-gb (30 August 2015). ციტირების თარიღი: 2020-09-22
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 ქალებისთვის განკუთვნილი რევოლუციური საავადმყოფოს დამფუძნებელი კატერინა სკაპი en-gb (23 August 2015). ციტირების თარიღი: 2020-09-22
- 1 2 3 4 კატერინა სკაპი — გადახედვა en-gb (29 September 2019). ციტირების თარიღი: 2020-09-22
- 1 2 3 4 5 6 დავიწყებული ფემინისტი ქველმოქმედი — კატერინა სკაპი en-gb (30 August 2015). ციტირების თარიღი: 2020-09-22
- ↑ Ellul-Micallef, Roger (2000-12-11). „The Development of Malta's Medical Services during the Time of the Order“ (PDF). Mediterranean Rehabilitation Conference. Peregrinationes III.
- 1 2 3 4 Cassar, Paul (2006-03-01). „The concept and range of charitable institutions up to World War I“ (PDF). Malta Medical Journal. 18: 46–49.
- ↑ Savona-Ventura, Charles (2010). History of Gynaecology in Malta. Department of Obstetrics-Gynaecology, University of Malta, გვ. 18.
- ↑ Nouvelle Relation d'un Voyage et description exacte de l'isle de Malthe. Paris. 1979. გვ. 169, ციტ. Savona-Ventura, Charles (2010). History of Gynaecology in Malta დაარქივებული 2024-05-30 საიტზე Wayback Machine. . University of Malta.
- ↑ (2016) Awguri, Giovanni Bonello!, Azzopardi, Clare, 1977-, Bonello, Giovanni, L-ewwel edizzjoni. Il-Blata l-Bajda. ISBN 978-99909-1-631-7. OCLC 982177214.
- ↑ სიმართლის მხატვრული ინტერპრეტაცია en-gb (26 February 2017). ციტირების თარიღი: 2020-09-22