კარპატული ბოშური ენა
| კარპატული ბოშური ენა Romani ćhib | |
| გავრცელებულია | პოლონეთი, უნგრეთი, სლოვაკეთი, ჩეხეთი, უკრაინა, რუმინეთი |
| მოლაპარაკეთა რაოდენობა | დაახლოებით 200,000-მდე მოლაპარაკე |
| ოფიციალური სტატუსი | არაოფიციალური, უმცირესობის ენა |
| ლინგვისტური კლასიფიკაცია | ინდოევროპული ენები → ინდოირანული ენები → ინდოარიული ენები → ბოშური ენა → ჩრდილო-ცენტრალური ბოშური |
| დამწერლობის სისტემა | ლათინური ანბანი |
| რუკა | |
|
კარპატული ბოშური ენა წარმოადგენს ბოშური ენის ჩრდილო-ცენტრალური დიალექტების ჯგუფს, გავრცელებულია აღმოსავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში. | |
| ვიკისივრცე | |
| ენის თარგი | {{Lang-rmc}} |
| ვიკისივრცე | |
| ენის თარგი | {{Lang-rmc}} |
|
| |
კარპატული ბოშური ენა (ასევე ცნობილი როგორც ცენტრალური ბოშური ენა ან რომუნგრო ბოშური ენა) არის ბოშური ენის დიალექტთა ჯგუფი, რომელიც გავრცელებულია პოლონეთის სამხრეთიდან უნგრეთამდე, ხოლო ავსტრიის აღმოსავლეთიდან უკრაინამდე.
ჩრდილო-ცენტრალური ბოშური დიალექტი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ბოშური ენის ინდოარიული შტოს ერთ-ერთი ძირითადი დიალექტური ჯგუფია. აღნიშნული დიალექტი ტრადიციულად გამოიყენება უნგრეთში, ჩეხეთში, სლოვაკეთში (გარდა სამხრეთ-დასავლეთისა და სამხრეთ-ცენტრის რეგიონებისა), პოლონეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთში, უკრაინის ზაკარპატიის ოლქში, აგრეთვე რუმინეთის ტრანსილვანიაში. ამ დიალექტის მეტყველთა ისტორიული მიგრაციის შედეგად ჩამოყალიბდა სტაბილური თემები აშშ-ში, და შედარებით ახალი თემები დიდ ბრიტანეთში, ირლანდიაში, ბელგიაში და სხვა დასავლეთ ევროპულ ქვეყნებში.
დიალექტები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ელშიკის[1] მიხედვით, დიალექტები შემდეგნაირად კლასიფიცირდება (გეოგრაფიული მონაცემები მოცემულია მატრასის ნაშრომში[2]):
| ქვეჯგუფი | დიალექტი | თანამედროვე მდებარეობა |
|---|---|---|
| ჩრდილო-ცენტრალური | ბოჰემური | ჩეხეთი (შემდგომში აღიგავა პორაიმოსის შემდეგ) |
| დასავლეთ სლოვაკური | სლოვაკეთი | |
| აღმოსავლეთ სლოვაკური | სლოვაკეთი, ჩეხეთი | |
| სამხრეთ პოლონური | პოლონეთი | |
| გურვარი | გურვარი | უნგრეთი[3] |
| სამხრეთ-ცენტრალური | რომუნგრო | უნგრეთი |
| რომანი | ავსტრია | |
| ვენდი | უნგრეთი, სლოვენია |
სოციალური და ლინგვისტური თავისებურებები კარპატულ ბოშურ დიალექტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]კარპატული ბოშური ენა არ წარმოადგენს მხოლოდ ენათმეცნიერულ ფენომენს, არამედ მას აქვს ღრმა სოციალური და კულტურული ფუნქციაც იმ სივრცეში, სადაც იგი გამოიყენება. აღნიშნული დიალექტი, რომელიც გავრცელებულია პოლონეთის, სლოვაკეთის, უნგრეთის, რუმინეთისა და უკრაინის კარპატების რეგიონის ბოშურ თემებში, თანაბრად ასრულებს იდენტობის ფორმირებისა და ენობრივი თვითრეგულაციის როლს.
განსხვავებით სხვა ბოშური დიალექტებისგან, კარპატული ვარიანტისთვის დამახასიათებელია დასავლეთ სლავური, უნგრული, რუმინული და უკრაინული სესხების ინტენსიური თანაარსებობა ყოველდღიურ მეტყველებაში. დიალექტის გადმოცემის ძირითადი სივრცეა ოჯახური კომუნიკაცია, რომელშიც ხშირად ბილინგვიზმის ფორმა ჩანს – ბავშვები თანაბრად ფლობენ როგორც კარპატულ ბოშურ დიალექტს, ასევე სახელმწიფოს ოფიციალურ ენას. ასეთი ენობრივი დუალიზმი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს დიალექტის სტრუქტურულ განვითარებასა და ლექსიკაზე
მნიშვნელოვანია, რომ აღნიშნულ დიალექტში შეიმჩნევა ფუნქციური დიგლოსია: ანუ, ყოველდღიური სიტუაციებისთვის გამოიყენება დიალექტი, ხოლო ადმინისტრაციული, სასწავლო ან ოფიციალური ურთიერთობებისთვის – სახელმწიფოს ენა. ასეთი დიგლოსიური განლაგება კიდევ უფრო აძლიერებს ენობრივ გადაკვეთებს და ზოგჯერ კოდშერევის შემთხვევებსაც იწვევს. მაგალითისთვის, სლოვაკურ და უნგრულ ბოშურ თემებში ხშირია ისეთ წინადადებები, რომელშიც ბოშური გრამატიკა სლოვაკური ზმნის ფორმით სრულდება (მაგ. "Me džanes iskolába" – „მე მივდივარ სკოლაში“ ბოშური + უნგრული).
კარპატული ბოშური დიალექტი ასევე ახდენს თემის შიგნით სოციალური იერარქიის განსაზღვრას. ბავშვები, რომლებიც დიალექტს ფლობენ თავისუფლად და გამართული ფორმით, ითვლებიან თემის „სინამდვილეით გამსჭვალულ“ წევრებად, მაშინ როცა ნაკლებად ფლობის შემთხვევებში ისინი შესაძლოა მოექცნენ თემისგან ნაწილობრივ გარიყვაში. ენობრივი კოდი აქ ასრულებს სოციალიზაციის კრიტიკულ ფუნქციას, რაც ხშირ შემთხვევაში ენის გადაცემის პროცესს ხდის უფრო მეტს, ვიდრე მხოლოდ კომუნიკაციური უნარის ფორმირებას – ის ხდება ეთნიკური იდენტობის მემკვიდრეობის ფორმა
აღსანიშნავია, რომ მიგრაციასთან დაკავშირებული თემები, განსაკუთრებით დიდ ბრიტანეთში და გერმანიაში მცხოვრები ბოშური ჯგუფები, ინარჩუნებენ კარპატულ ბოშურ დიალექტს როგორც შინაგან სოციალურ კავშირს. მიუხედავად იმისა, რომ ახალი თაობები ზოგჯერ ითვისებენ დასავლური კულტურული სივრცის ინტეგრაციის შედეგად სახელმწიფოს ენას, დიალექტი მაინც რჩება რიტუალური და საიდენტიფიკაციო კოდის სახით.
საინტერესოა, რომ ადგილობრივი მოსახლეობის მხრიდან დიალექტის მიმართ დამოკიდებულება სხვადასხვაგვარია – სლოვაკეთში იგი აღიქმება როგორც „ლინგვისტური მემკვიდრეობა“, ხოლო უნგრეთში ზოგჯერ არსებობს მის წინააღმდეგ სტიგმატიზებული წარმოდგენები, რაც შეიძლება დაკავშირებული იყოს ბოშური თემის მიმართ არსებულ ზოგად დისკრიმინაციულ განწყობებთან.
ეს ყველაფერი აჩვენებს, რომ კარპატული ბოშური ენა დიალექტთა ჯგუფად არ შემოიფარგლება მხოლოდ ფონეტიკური ან ლექსიკური თავისებურებებით — იგი წარმოადგენს კულტურულ და სოციალურ სტრუქტურას, რომელსაც ბოშური იდენტობა მთელი კარპატების რეგიონში ემყარება.
დიასპორული ენობრივი დინამიკა და მიგრაციული იდენტობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]კარპატული ბოშური ენა, როგორც ბოშური ენის ერთ-ერთი დიალექტური ჯგუფი, უაღრესად აქტიურად ეხმიანება მიგრაციულ პროცესებს, რომლებიც XX საუკუნეში და განსაკუთრებით XXI საუკუნის დასაწყისში გამძაფრდა ცენტრალურ ევროპაში. აღნიშნული დიალექტის მატარებელი თემები, რომლებიც ტრადიციულად სახლობდნენ პოლონეთის, სლოვაკეთის, უნგრეთის და უკრაინის კარპატულ რეგიონებში, დღეს ფართოდ არიან გაფანტულნი დასავლეთ ევროპაში, დიდ ბრიტანეთში, გერმანიაში, ბელგიაში და ნიდერლანდებში.
დიასპორულ სივრცეში კარპატული ბოშური ენა ფუნქციონირებს როგორც საზღვარგარეთული იდენტობის კოდი, რომლის მიზანია კულტურული კონტინუუმის შენარჩუნება და ენობრივი მემკვიდრეობის გადაცემა. ამის პარალელურად ჩნდება ენობრივი სტრატეგიების მრავალფეროვნება, სადაც ერთი და იმავე თაობის წევრები განსხვავებული ინტენსივობით იყენებენ დიალექტს. ამასთან, მომრავლდა შემთხვევები, როდესაც კარპატული ბოშური ენა მხოლოდ სიმბოლურად ინარჩუნებს თავის ფუნქციას, რეალურ კომუნიკაციაში კი დომინირებს მიგრანტი ქვეყნის ენა — მაგალითად, ინგლისური ან გერმანული.
სოციოლინგვისტური თვალსაზრისით, დიასპორულ გარემოში კარპატული ბოშური ენა იძენს სენტიმენტალურ ფუნქციას, რაც განსაკუთრებით თვალსაჩინოა რიტუალურ კონტექსტებში — ქორწილებზე, ნათლობებზე ან გარდაცვალების ცერემონიებზე, სადაც ენა აღიქმება როგორც თემის „სიწმინდის“ გამტარი. ამ შემთხვევებში, ბოშური თემის წევრები ხშირად იყენებენ დიალექტს ფრაზებად ან სიმღერის ტექსტებში, რაც მისი გადარჩენის ერთ-ერთ სუსტ, მაგრამ კულტურულად მდგრად ფორმად ითვლება
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ახალგაზრდობის როლი. მიგრირებულ ოჯახებში დაბადებული ბავშვები ხშირად ფლობენ ენის მხოლოდ საფუძვლიან დონეს და ბოშური დიალექტი მათთვის უფრო მეტად იდენტობის სიმბოლოა, ვიდრე ყოველდღიური კომუნიკაციის საშუალება. მათი მეტყველება ხშირად შეიცავს კოდშერევის ელემენტებს, სადაც კარპატულ ბოშურში ინგლისური ან გერმანული სიტყვები ბუნებრივად ინტეგრირდება. ასეთ გარემოში დიალექტი იცვლება და ვითარდება, რაც ზოგიერთ შემთხვევაში ართულებს მის კლასიკურ აღწერას.
მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, დიასპორულ თემებში შეიმჩნევა ასევე ენის აღორძინების მცდელობებიც. ბოშების უფლებადამცველი ორგანიზაციები გაერთიანებულ სამეფოში და გერმანიაში ცდილობენ ადგილობრივი კარპატული ბოშური დიალექტის დოკუმენტაციას, მისი სწავლებას სკოლებში და ზოგჯერ — ინტერნეტსივრცეში აუდიო და ვიდეო რესურსების შექმნას. ეს პროცესი ჯერ კიდევ საწყის ეტაპზეა, მაგრამ წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს ენის შენარჩუნებისა და თემის გამთლიანების თვალსაზრისით
ცალკე აღსანიშნავია ენის „მეორადი მშობლიურობის“ ფენომენი — როდესაც თემის ახალგაზრდები დიალექტს სწავლობენ როგორც „მამაპაპის ენას“, რომლის ფლობა სოციალურ კაპიტალად მიიჩნევა საკუთარ ეთნიკურ წრეში. მსგავსი მიდგომა ენისადმი ახალი ტიპის ინტერესს აჩენს და ხელს უწყობს მისი ნაწილობრივი რევიტალიზაციის პროცესს.
ასე რომ, კარპატული ბოშური ენა დიასპორულ პირობებში განიცდის ერთდროულად როგორც სტრუქტურულ დაბნელებას, ასევე სენტიმენტალურ გაძლიერებას, რაც ქმნის უიშვიათეს ენობრივ გარემოს, სადაც ენა არა მხოლოდ გადარჩენისთვის იბრძვის, არამედ იცვლება ახალი იდენტობის ფარგლებში.
იხილეთ აგრეთვე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ლიტერატურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- Boretzky, Norbert. 1999. Die Gliederung der Zentralen Dialekte und die Beziehungen zwischen Südlichen Zentralen Dialekten (Romungro) und Südbalkanischen Romani-Dialekten. In: Halwachs, Dieter W. and Florian Menz (eds.) Die Sprache der Roma. Perspektiven der Romani-Forschung in Österreich im interdisziplinären und internazionalen Kontext. Klagenfurt: Drava. 210–276.
- Elšík, Viktor, Milena Hübschmannová, and Hana Šebková. 1999. The Southern Central (ahi-imperfect) Romani dialects of Slovakia and northern Hungary. In: Halwachs, Dieter W. and Florian Menz (eds.) Die Sprache der Roma. Perspektiven der Romani-Forschung in Österreich im interdisziplinären und internazionalen Kontext. Klagenfurt: Drava. 277–390.
- Elšík, Viktor. 2003. Interdialect contact of Czech (and Slovak) Romani varieties. International Journal of the Sociology of Language, 162, 41–62.
- Elšík, Viktor, and Yaron Matras. 2006. Markedness and language change: The Romani sample. Berlin: Mouton de Gruyter.
- Koptová, Anna. (2011). Slovensko-rómsky, rómsko-slovenský slovník = Slovačiko-romano, romano-slovačiko lavustik = Slovaćiqo-rromano, rromano-slovaćiqo lavustik, Koptová, Martina., 1. vyd, Košice: Nadácia Dobrá Rómska Víla Kesaj. ISBN 978-80-970999-0-9. OCLC 854687874.
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Elšík, Viktor. (1999)Dialect variation in Romani personal pronouns (PDF). ციტირების თარიღი: 17 September 2013.
- ↑ Matras, Yaron (2002). Romani: A Linguistic Introduction, Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-02330-0, pp. 6-13
- ↑ ROMLEX: Romani Dialects.