კანონის უზენაესობა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
Oxygen480-mimetypes-signature.svg ამ სტატიას ამჟამად აქტიურად არედაქტირებს MariamWIKIP.

გთხოვთ, ნუ შეიტანთ მასში ცვლილებებს, სანამ ეს განცხადება არ გაქრება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა, მოხდეს რედაქტირების კონფლიქტი.
ეს შეტყობინება სტატიაში მხოლოდ ერთი კვირის განმავლობაში შეიძლება დარჩეს.


თარგის ჩასმის თარიღი: ნოემბერი 16, 2020.


მიმდინარეობს სტატიის აქტიური დამუშავება.


მომხმარებლის სახელის და თარიღის ავტომატურად მისათითებლად, გამოიყენეთ თარგი {{subst:მუშავდება}}


„Rule of Law“ ამ სტატიაზე გადმოდის. სხვა მნიშვნელობებისთვის იხ. Rule of Law (მრავალმნიშვნელოვანი).

თარგი:Distinguish თარგი:Short description თარგი:Politics თარგი:Liberalism sidebar

ნახატი წარმოაჩენს, როგორც სასამართლო, ასევე საკანნმდებლო ასპექტს სამართლისა. ტახტზე მოთავსებულ ქალს უჭირავს ხმალი, რათა დასაჯოს დამნაშავე, და პალმის ტოტი, რათა დააჯილდოვოს ღირსეული. მის თავზე მოთავსებულია შარავანდედი და მინერვას ეგიდა გამოხატავს ჭეშარიტებისა და სიბრძნის ჯავშანს.[1]

კანონის უზენაესობა ოქსფორდის ინგლისური ენის ლექსიკონში განსაზღვრულია, როგორც „ კანონის ძალაუფლება და გავლენა საზოგადოებაში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ის განიხილება ინდივიდუალურ ან ინსტიტუციონალური ქმედების შეზღუდვად; (შესაბამისად) ამ პრინციპის მიხედვით, საზოგადოების ყველა წევრი(ხელისუფლების ჩათვლით) განიხილება სამართლებრივი კოდექსისა და პროცესების თანასწორ სუბიექტად."[2] ტერმინი კანონის უზენაესობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული, როგორც კონსტიტუციონალიზმთან, ასევე სამართლებრივ სახელმწიფოსთან და ის მიემართება პოლიტიკურ მდგომარეობას და არა რომელიმე კონკრეტულ სამართლებრივ კანონს.[3][4][5]

ეს ტერმინი უკვე გამოიყენებოდა მე-16 საუკუნის ბრიტანეთში და ამავე საუკუნეში შოტლანდიელი თეოლოგი სამუელ რეზერფორდი იყენებს მას მეფეების საღვთო უფლებების წინააღმდეგ კამათში.[6] ჯონ ლოკი წერდა, რომ თავისუფლება საზოგადოებაში ნიშნავს მორჩლებას მხოლოდ იმ კანონებისადმი, რომელსაც ქმნის კანონმდებლი და, რომელსაც ემორჩილება ყველა, სხვა მხრივ, პიროვნება თავისუფალია, როგორც სახელმწიფოებრივი, ასევე კერძო შეზღუდვებისგან. შედგომ „კანონის უზენაესობა" გავრცელდა მე-19 საუკუნეში ბრიტანელი იურისტის ალბერტ ვენ დაისის მიერ. თუმცა, ეს პრინციპი განსხავებული ფორმულირებით უკვე გამოიყენებოდა ანტიკური მოაზროვნეების მიერ. არისტოტელე წერდა: „უფრო მართებულია, რომ კანონი მართავდეს ყველა მოქალაქეს" "[7]

კანონის უზენაესობის მიხედვით, ყველა ადამიანი კანონის სუბიექტია, მათ შორის კანონმდებლები სამართალდამცავები და მოსამართლეები.[8] ამ გაგებით, ის უპირისპირდება ტირანიას ან ოლიგარქიას, სადაც მმართველები დგანან კანონზე მაღლა. კანონის უზენაესობის არარსებობა შეიძლება შეგვხვდეს, როგორც დემოკრატიებში, ასევე მონარქიებში, სადაც არ ხდება კანონების გათვალისწინება. კანონის უზენაესობა საფრთხის ქვეშაა იქ, სადაც ხელისუფლებას არ გააჩნია შესაბამისი მაკორექტირებელი მექანიზმი მის აღსადგენად.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მართალია თანამედროვეობაში ამ ტერმინის „კანონის უზენაესობა" გამავრცელებლად ითვლება ა.ვ დაისი,[9][10] თუმცა ეს სამართლებრივი ცნება ისტორიის მანძილზე ვითარდებოდა ბევრ ანტიკურ ცივილიზაციებში, მათ შორისაა: ანტიკური საბერძნეთი, მესოპოტამია, ინდოეთი, და რომი.[11]

ანტიკურობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დასავლეთში, ანტიკური ბერძნები საუკეთესო მმართველობის ფორმად მიიჩნევდნენ ყველაზე გამორჩეული პირის მმართველობას.[12] პლატონი ემხრობოდა კეთილგანწყობილ დიქტატურას, რომელსაც მართავდა იდეალური ფილოსოფოსი მეფე და ის იდგა კანონზე მაღლა.[12] თუცა პლატონი თვლიდა, რომ იდეალური მმართველი შეძლებდა დაწესებული კანონების პატივისცემას, ის ხსნიდა: „იქ, სადაც კანონი ექვემდებარება ხელისუფლებას, და თავად არ გააჩნია ძალაუფლება, სახელმწიფოს დაცემა, ჩემი აზრით, არ არის შორს, მაგრამ თუ კანონი არის ხელისუფლების ოსტატი და ხელისიფლება არის მისი შეგირდი, მაშინ მდგომარეობა დამაიმედებელია და ადამიანებს შეუძლიათ ისარგებლონ ყველა იმ სიქველით, რაც ღმერთმა სახელმწიფოს არგუნა."[13] არისტოტელე პლატონზე მეტად ცდილობდა წინააღმდეგობა გაეწია უმაღლესი მმართველებისთვის და არ მიეცა მათთვის ნება ხელში ჩაეგდოთ ძალაუფლება კანონის მორჩილებასა და დაცვის მიღმა .[12] სხვა სიტყვებით, არისტოტელე ემხრობოდა კანონის უზენაესობას:

უფრო მართებულია, რომ კანონი მართავდეს ყველა მოქალაქეს: იმავე პრინციპის დაცვით, თუ სასარგებლოა, მეტი ძალაუფლება გადაეცეს კონკრეტულ პირებს, თუმცა მათ უნდა მიენიჭოთ მხოლოდ კანონის მცველისა და მორჩილის როლი" .[7]

ხშირად ციტირებენ რომაელი პოლიტიკოსი ციცერონის სიტყვებს, დაახლოებით: „ჩვენ ყველა ვემსახურებით კანონების, რათა ვიყოთ თავისუფლები"[14] რომის რესპუბლიკაში საეჭვო მაგისტრი მოსამართლეები შესაძლებელია, რომ გასამართლებულიყვნენ მათი მსახურების დასრულების შემდეგ, მაშინ როცა რომის იმპერიაში სუვერენებს გააჩნდათ იმუნიტეტი(legibus solutus), მაგრამ მომჩივარს შეეძლო სარჩელის შეტანა ხაზინის წინააღმდეგ.[9]

ჩინეთში ლეგალიზმის სკოლის წარმომადგენლები ქრისტეს შობამდე მე-3 საუკუნეში მიიჩნევდნენ, რომ კანონი უნდა გამოიყენებოდეს, როგორც მმართველობის ინსტრუმენტი, თუმცა მათთვის იყო „წესი" „კანონიდან" და არა „წესი" „კანონისა", რაც ნიშნავს იმას, რომ მათთვის არისტოკრატები და იმპერატორები იდგნენ კანონზე მაღლა.[15] საწინააღმდეგოდ, ხუანგ ლაოს დაოიზმის სკოლა უარყოფდა სამართლებრივ პოზიტივიზმს და მხარს უჭერდა ბუნებით სამართალს, რომელსაც მმართველებიც კი ექვემდებარებოდნენ.[16]

ბოლო ხანებში იყო მცდელობაც ბიბლიის გავლენის გადაფასებისა დასავლურ საკონსტიტუციო სამართალში. ძველ აღთქმაში, წიგნი მეორე რჯულისა კონკრეტულ შეზღდვებს უწესებს მეფეს, ისეთ საკითხებთან მიმართებით, როგორიცაა ცოლების რაოდენობა ან ცხენების ფლობის შეზღუდვა (საკუთარი გამოყენებისთვის). პროფესორი ბერნარდ ლევისნოსნის მიხედვით, „კანონმდებლობა იმ პერიოდში იყო ისეთი უტოპიური, რომ ის ფაქტობრივად არც არსობობდა...."[17] მოცემულ კანონიკურ წიგნში ასახულ სოციალურ ხედვას შეიძლება გავლენა მოეხდინა მეფეების საღვთო კანონების მხარდამჭერებზე, მათ შორისაა ეპისკოპოსი ჯონ პონეტი მე-16 საუკუნის ინგლისში.[18]

შუა საუკუნეები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ისლამურ სამართლაში კანონის უზენაესობა ფორმირდა მე-7 საუკუნეში, რომლის მიხედვით არავის ძალუძს საკუთარი თავი დააყენოს კანონზე მაღლა, თვით ხალიფასაც კი.[19]

ალფრედ დიდმა, ანგლოსაქსონი მეფე მე-9 საუკუნეში, მოახდინა სამეფოს სამართლის რეფორმა და შექმნა ახალი კოდექსი (მეფე ალფრედ დიდის კანონები), რომელიც მან დააფუძვნა ბიბლიის მოძღვრებებს. ის მიიჩნევდა, რომ ყველა ადამიანი, ღარიბი თუ მდიდარი, მეგობარი თუ მტერი, თანაბრად უნდა მიემართებოდეს იდენტურ სამართალს. სავარაუდოდ მასზე გავლენა იქონია ბიბლიის კანონიკურმა წიგნმა „წიგნი ლევიტელთა" 19:15: „არა ჰქმნეთ ცრუ სარჩელსა შინა, არცა თუალ-ახუნე გლახაკსა, არცა თუალ-ახუნე პირსა ძლიერისასა სიმართლით განსაჯო მოყუასი შენი."[20]

1215 წელს, მთავარეპისკოპოსმა სტეფან ლანგტონმა ინგლისში შემოიკრიბა ბარონები და აიძულა ჯონ უმიწაწყლოს და მომავალ სუვერენებს, მაგისტრებს დამორჩილებოდნენ კანონის უზენაესობას, რათა დაეცვა მაგნა კარტას მიერ განსაზღვრულ ანტიკური თავისუფლებები, გადასახადების ამოღების სანაცვლოდ.[21][22] კონსტიტუციის ეს საფუძველი შემდგომ შეიტანეს ამერიკის შეერთებული შტატების კონსტიტუციაში.

1481 წელს, ფერდინანდ II არაგონელის მმართველობის პერიოდში, კატალონიის საბჭომ დაამტკიცა Constitució de l'Observança, რომლის მიხედვითაც სამეფო ძალაუფლება დაექვემდებარებოდა კატალონიის სამთავროს კანონებს.[23]

ადრეული მოდერნული პერიოდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარგი:Republicanism sidebar ამ ინგლისური ტერნიმის გამოყენება დაიყო დაახლოებით 1500 წელს.[24] სხვა ადრეული მაგალითი ამ ტერმინისა „კანონის უზენაესობა" გვხვდება ჯეიმზ I სტიუარტისთვის დაწერილ პეტიციაში თემთა პალატის მიერ 1610 წელს:

„იმ ბედნირებებსა და თავისუფლებებს შორის, რაც თქვენი უდიდებულესობის მსახურებს ერგოთ ამ სამეფოში თქვენი სამეფო წინაპრების, ამჟამინდელი მეფეებისა და დედოფლებისგან, არაფერს არ მიიჩნევენ ისინი იმაზე უფრო ძვირფასად და სასურველად, ვიდრე იმას, რომ მათ მართავენ "კანონის უზენაესობის" დაცვით, რაც ანიჭებს ხელმძღანელსაც და წევრსაც განსაზღვრულ უფლებებს, და მათ არ მართავენ გაურკვეველი და თვითნებური ხელისუფლების ქვეშ".  ...[25]

1607 წელს ინგლისის სასამართლოს თავჯდომარემ ედვარდ კოკმა თქვა აკრძალვების საქმეში (მისი ჩანაწერის მიხედვით) თქვა: "სამართალი არის ოქროს სახაზავი და საზომი საგნების მიზეზობრიობისა; და ის იცავს მეფეს უსაფრთხოებასა და სიმშვიდეში: ამან მეფე გაანაწყენა და თქვა, რომ ის არ უნდა ექვემდებარებოდეს კანონს, რომლის ძალაში შეყვანა არის ღალატი; რაზეც მე ვუპასუხე, ბრაქტონმა თქვა, quod Rex non debet esse sub homine, sed sub Deo et lege (რომ მეფე არ უნდა ექვემდებარებოდეს რომელიმე პირს, არამედ მხოლოდ ღმერთს და კანონს.)."

ერთერთი პირველ თანამედროვე ავტორი, რომელმაც გამოიყენა ეს ტერმინი და მისცა ამ პრიცნიპს თეორიული საფუძველი, იყო სამუელ რეზერფორდი თავის ნაშრომში კანონი, მეფე (1644).[6] ლათინურმა სათაურმა "კანონი არის მეფე" ჩაანაცვლა ტრადიციული ფორმულირება rex lex ("მეფე არის კანონი").[26] ჯეიმზ ჰარინგტონი არისტოტელეს პოლიტიკოს გავლენის ქვეშ, თავის ნაშრომშიოკეანე (1656) წერს, რომ მმართველობის ფორმებს შორის “კანონების და არა ცალკეული პირების მმართველობა,” იყო უკეთესი ვიდრე “პიროვნებების მმართველობა, და არა კანონების”.[27]

ჯონ ლოკი ასევე ეხება ამ საკითხს თავის ნაშრომში მეორე ტრაქტატი მმართველობაზე (1690):

ადამიანის ბუნებითი თავისუფლებაა, რომ იყოს თავისუფალი ნებისმიერი აღმატებული ძალისგან დედამიწაზე, და არ ექვემდებარებოდეს სხვა ადამიანის ნებას ან საკანონმდებლო ძალაუფლებას, არამედ ფლობდეს მხოლოდ ბუნებით კანონებს საკუთარი თავის სამართავად. ადამიანის თავისუფლება საზოგადოებაში ნიშნავს, რომ არ ექვემდებარებოდე რომელიმე საკანონმდებლო ძალას, გარდა იმისა, რაც დადგენილია საერთო თანხმობით; არ ემორჩლებოდე სხვა ნების დომინაციას, ან კანონის რაიმე შეზღუდვას, გარდა კანონმდებლის მიერ დაწესებულისა, რომელსაც იგი ქმნის ნდობით აღჭურვილი. მაშინ თავისუფლება არ არის ის, რასაც რობერტ ფირმერი გვიამბობს ჩვენ, დაკვირვებები, A. 55, რომლის მიხედვით, თავისუფლებაა ყველამ აკეთოს, რაც სურს, იცხოვროს, როგორც ესიამოვნება და არ იყოს შეზღუდული რაიმე კანონის მიერ. არამედ თავისუფლება ხელისუფლების ქვეშ არის ის, რომ ფლობდე კანონებს, რომლის მიხედვითაც ცხოვრობ და, რომელიც საერთოა საზოგადოების თითოეული წევრისთვის და, რომელსაც ქმნის საკანონმდებლო ძალა; თავისუფლება; თავისუფლება, რომ მივყვე ჩემს ნებას ყველგან, სადაც კანონი არ მიკრძალავს; არ ვიყო სუბიექტი სხვა ადამიანის ცვლადი, გაურკვეველი, უცნობი და თვითნებური ნების: რადგან ბუნებითი თავისუფლებაა არ ექვემდებარებოდე რაიმე შეზღუვას, გარდა ბუნების კანონებისა.[28]

ამ პრინციპს ასევე განიხილავს მონტესკიე თავის ნაშრომში კანონის სული (1748).[29] ცნება „კანონის უზენაესობა" ასევე ჩნდება სამუელ ჯონსონის's ლექსიკონში (1755).[30]

1776 წელს, ნააზრევი, რომ არავინ დგას კანონზე მაღლა ფართოდ გავრცელდა ამერიკის შეერთებული შტატების შექმნის პერიოდში. მაგალითად, ტომას პეინი წერდა თავის ნაშრომში საღი აზრი, რომ „ამერიკაში, კანონი არის მეფე. რადგან აბსოლუტიზმში მეფე არის კანონი, ხოლო თავისუფალ ქვეყნებში კანონი უნდა იყოს მეფე; და არავინ სხვა."[31] 1780 წელს, ჯონ ადამსმა შეიტანა ეს პრინციპი მასაჩუსეტსის კონსტიტუციის უფლებათა დეკლარაციის მე-6 მუხლში :

არცერთ ადამიანს, კორპორაციას, პირთა ასოციაციას არ გააჩნია შესაძლებლობა, რომ მოიპოვოს უპირატესობა, ან რაიმე კონკრეტული ან ექსკლუზიური პრივილეგია, საზოგადოებისგან განსხვავენული გზით, გარდა იმისა, რაც საზოგადოების წინაშე გაწეული სამსახურისგან აღმოცენდება და ეს სტატუსი შემდგომ არ გადაეცემა მემკვდირეობით არც შვილებს, შთამომავლებს ან სისხლით ნათესავებს. იდეა, რომ ადამიანი იბადება მაგისტრად, კანონმდებლად, ან მოსამართლედ არის აბსურდი და სიცრუე.[32]

ბრიტანეთის, საფრანგეთის და ამერიკის შეერთებული შტატების გავლენით კანონის უზენაესობის პრინციპი მსოფლიოს გარშემო გავრცელდა სხვა ქვეყნებშიც.[33][34]

განსაზღვრება და ინტერპრეტაციების კატეგორიზაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ოქსფორდის ინგლისური ენის ლექსიკონმა კანონის უზენაესობა გასაზღვრულია ამ გზით:[2]

კანონის ძალაუფლება და გავლენა საზოგადოებაში, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ის განიხილება ინდივიდუალურ ან ინსტიტუციონალური ქმედების შეზღუდვად; (შესაბამისად) ამ პრინციპის მიხედვით, საზოგადოების ყველა წევრი(ხელისუფლების ჩათვლით) ითვლება სამართლებრივი კოდექსისა და პროცესების თანასწორ სუბიექტად.

კანონის უზენაესობის მიხედვით, ყველა მოქალაქე არის კანონის სუბიექტი. ის ეწინააღმდეგება აზრს, რომ მმართველი დგას კანონზე მაღლა, როგორიცაა მაგალითად საღვთო უფლებები.

მიუხედავად მისი ფართო გამოყენებისა პოლიტიკოსების, მოსამართლეების და აკადემიკოსების მიერ, „კანონის უზენაესობას" აღწერენ, როგორც „ბუნდოვან ცნებას".[35] თანამედროვე სამართლის თეორიტიკოსებს შორის, აღმოვაჩენთ, რომ სულ მცირე კანონის უზენაესობის ორგვარი განსაზღვრება არსებობს: ფორმალისტური ან „თხელი" განმარტება და მატერიალური ან „სქელი" განმარტება; შეიძლება გადავაწყდეთ მესამე „მოქმედ" ფორმულირებასაც.[36] ფორმალისტებისთვის კანონის უზენაესობა არ მოიცავს განსჯას თავისთავად სამართლის „სამართლიანობასთან" დაკავშირებით, არამედ ის აზუსტებს იმ პროცედურულ ატრიბუტებს, რომელსაც უნდა მოიცავდეს სამართლებრივი ჩარჩო, რათა შეესაბამებოდეს კანონის უზენაესობას. კანონის უზენაესობის მატერიალური განსაზღვრებები მიდიან მოცემული განმარტების მიღმა და მოიცავენ იმ არსებით უფლებებსაც, რომელიც დაფუძნებულია და ნაწარმოები კანონის უზენაესობისგან.[37]


უმრავლესობა სამართლის თეორიტიკოსებისა, თვლის, რომ სამართალს გააჩნია ფორმალური ხასიათი. მაგალითად, მსგავსი თეორიების მიხედვით, სამართალი მოითხოვს ზოგადობას (ზოგადი კანონები, რომელიც მიამართება ადამიანის კლასებს და ქცევებს, განსხვავებით ინდივიდებისა) საჯაროობას(საიდუმლო კანონების არარსებობა), მუდმივობას (კანონი არ უნდა იყოს რეტროსპექტული), შესაბამისობას (კანონები არ უნდა მოდიოდეს წინააღდეგობაში ერთმანეთთან)[38], თანასწორობას( საზოგადოების თითოეულ წევრს თანაბრად უნდა მიემართებოდეს), და სიზუსტეს(კანონი არ უნდა ტოვებდეს ბევრნაირი ინტერპრეტაციის საშუალებას), თუმცა ფორმალისტებისთვის არ არსებობს რაიმე მოთხოვნა კანონის შინაარსთან დაკავშირებით. დანარჩენები, რამდენიმე სამართლის თეორეტიკოსის ჩათვლით, მიიჩნევენ, რომ კანონის უზენაესობა იცავს ინდივიდუალურ უფლებებს. სამართლის თეორიაში, ეს ორი მიდგომა კანონის უზენაესობის მიმართ ითვლება ორ მთავარ ალტერნატივად, რასაც უწოდებენ ფორმალურ და მატერიალურ მოდგომას. თუმცა, არსებობს სხვა მიდგომებიც. ზოგი თვლის, რომ დემოკრატია არის კანონის უზენაესობის ნაწილი.[39]

„ფორმალური" ინტერპრეტაცია არის უფრო გავრცელებული, ვიდრე „მატერიალური". ფორმალისტები თვლიან, რომ კანონი უნდა იყოს მუდმივი, საჯარო და ასევე მას უნდა გააჩნდეს ზოგადობა, თანასწორობა და სიზუსტე. გარდა ამისა, ფორმალისური თვასაზრისით, არ არსებობს მოთხოვნა კანონის შინაარსთან დაკავშირებით.[36] ეს ფორმალისტური მიდგომა უზრუნველყოფს დემოკრატიისა და ინდივიდუალური უფლებების დაცვას კანონის მიერ, მაგრამ ასევე აღიარებს „კანონის უზესაესობის" არსებობას ისეთ ქვეყნებში, რომელთაც არ გააჩნიათ კანონის დამცველი დემოკრატია ან ინდივიდუალური უფლებები. ყველაზე ცნობილი არგუმენტები ფორმალისტურ ინტერპრეტაციის სასარგებლოდ ეკუთვნის ა.ვ დაისის, ფ.ა ჰაიეკს. ჯოზებ რაზს, ჯოზეფ უნგერს.

მატერიალურ ინტერპრეტაცია, რომელსაც ემხრობა დვორკინი და ალანი, ამტკიცებს, რომ კანონის უზენაესობა თავის თავშივე მოიცავს ინდივიდუალური უფლებების დაცვას.

"კანონის უზენაესობის" ფუნქციონალური განმარტება შეესაბამება ტრადიციულ ინგლისურ განმარტებას, რომელიც "კანონის უზენაესობას" უპირირისპირებს "ადამიანის მმართველობას".[39] ფუნქციონალური თვალსაზრისით, საზოგადოებას, სადაც ხელისუფლების წარმომადგენლებს გააჩნიათ ფართო უფლებამოსილება, გააჩნია „კანონის უზენაესობის" დაბალი ხარისხი, მაშინ როცა საზოგადოება, რომელშიც ხელისუფლების წარომადგენლებს გააჩნიათ შეზღუდული უფლებამოსილება, ხასიათდება „კანონის უზენაესობის" მაღალი ხარისხით.[39] კანონის უზენასესობის დაცვა ხანდახან მოითხოვს ისეთი ქმედებების დასჯას, რომელიც შესაძლოა გამართლებილი იყოს ბუნებითი სამართალის მიხედვით, თუმცა არა ნორმატიურლის.[40] შესაბამისად, კანონის უზენაესობა შეიძლება გარკვეულ მოცემულობაში წინააღმდეგობაში მოდიოდეს პრაქტიკულობასთან, მაშინაც კი როცა ის კონკრეტულ სიტუაციაში უფრო სასურველი იქნებოდა.[39]

ანტიკური ცნება „წესი კანონისა" შეგვიძლია განვასხვაოთ ცნებისგან „წესი კანონისგან". პოლიტიკური მეცნიერების პროფესორის, ლი შუგუანგის მიხედვით: „განსხვავება ... არის ის, რომ კანონის უზენაესობის ქვეშ, კანონი არის წინამორბედი და ის შეიძლება გამოიყენოს, როგორც საზომი ძალაუფლების ხელში ჩაგდების წინააღდმეგ. ხოლო „კანონის წესის" ქვეშ, კანონი არის იარაღი ხელისუფლების ხელში, რომელიც სამართლებრივი გზით უქმდება."[41]

სტატუსი სხვადასხვა იურისდიქციებში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კანონის უზენაესობა განიხილება, როგორც მნიშვნელოვანი განზომილება ქვეყნის ხარისხის და ხელისუფლების შესაფასებლად.[42] ისეთი კვლევა, როგორიცაა გლობალური მმართველობის ინდიკატორი, კანონის უზენაესობას განსაზღრავს შემდეგნაირად: "რამდენად ენდობიან სუბიექტები და ემორჩილებიან საზოგადოებრივ წესებს, და კონკრეტულად რა გზით ხდება წესების გატარება, პოლიცია და სასამართლო, ასევე დანაშაულის ან ძალადობრივი ქმედების სიხშირე."[42] ამ განსაზღვრებაზე დაყრდნობით, გლობალური მმართველობის ინდიკატორის პროექტმა შექმნა საერთო საზომი კანონის უზენაესობის შესაფასებლად 200-ზე მეტ ქვეყნაში, რაც გამოსახულია მარჯვნივ აღნიშნულ რუკაზე.[43]

ევროპა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

პრეამბულა ევროპულ კონვენციაში ადამიანის უფლებებსა და ფუნდამენტურ თავისუფლებებზე აღნიშნავს: "ევროპული ქვეყნების ხელისუფლებები, რომლებიც არიან თანამოაზრენი და იზიარებენ პოლიტიკური ტრადიციების, იდეალების, თავისუფლებებისა და კანონის უზენაესობის საერთო მემკვიდრეობას".

საფრანგეთსა და გერმანიაში, კანონის უზენაესობის ცნება (Etat de droit and Rechtsstaat respectively) ექვივალენტურია კონსტიტუციური უზენაესობის პრინციპისა და საჯარო ხელისუფლების მიერ ფუნდამენტალური უფლებების დაცვის. (მოიძიე საჯარო სამართალი), კონკრეტულად კანონმდებლობა.[44][45] საფრანგეთი იყო კანონის უზენაესობის იდეის ერთერთი პირველი პიონერი.[46] გერმანული ვერსია არის უფრო "მკაცრი", თუმცა ის ემსგავსება ფრანგულ და გაერთიანებული სამეფოს ინტერპრეტაციას.[47][48]

ფინეთის კონსტიტუცია მოითხოვს კანონის უზენაესობის ზუსტ განსაზღვრებას, რადგან: "საჯარო ძალაუფლების გამოყენება უნდა ეფუძვნებოდეს კანონს. ნებისმიერ საჯარო ქმედებაში, კანონი მკაცრად უნდა იკითხებოდეს""

გაერთიანებული სამეფო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Searchtool-80%.png მთავარი სტატია: Rule of law in the United Kingdom.

გაერთიანებულ სამეფოში კანონის უზენაესობა ხანგრძლივი პრინციპია, რომლის მიხედვითაც იმართებოდა სახელმწიფო დაწყებული 1215 წელს მაგნა კარტადან და ასევე აღსანიშნავია უფლებათა ბილი 1689.[26][49][50] მე-19 საკუნეში, ა.ვ დაისი, მოსამართლე და კონსტიტუციის მკვლევარი, თავის კლასიკურ ნაშრომში შესავალი სამართლის და კონსტიტუციის სწავლებაში (1885) ქმნის ბრიტანეთოს კონსტიტუციის ორ მთავარ საყრდენს. ეს ორი საყრდენია კანონის უზენაესობა და პარლამენტარიზმი.[51]

ამერიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შეერთებული შტატები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარგი:United States constitutional law შეერთებული შტატეხის ხელისუფლების თითოეული წარმომადგენელი; აშშ-ის პრეზიდენტი, აშშ-ის უმაღლესი სასამართლო, კანონმდებლები, სახელმწიფო მოსამართლეები და კონგრესის ყველა წევრი, პირველ რიგში ცდილობს დაიცვას კონსტიტუცია. მათი ფიცი ადასტურებს, რომ კანონის უზენაესობა დგას ადამიანის მმართველობაზე მაღლა.[52] ამავდროულად, ფედერალურ ხელისუფლებას გააჩნია მნიშვნელოვანი უფლებამოსილება: საკანონმდებლო ორგანოს შეუძლია კანონის შექმნა, თავისი ფედერალური ძალაუფლების ჩარჩოში, ინდივიდუალური უფლებების დაცვით. ასევე, სასამართლო ორგანოსაც გააჩნია გარკვეული ხარისხის სამართლებრივი დისკრეცია,[53] რაც შეეხება აღმასრულებელ ორგანოს, ისიც ხასიათდება ფართო უფლებამოსილებით, მათ შორისაა შერჩევითი აღსრულების უფლებამოსილება.

მკვლევრები კამათობენ, აქვს თუ არა აშშ-ს კონსტიტუციაში „კანონის უზენაესობას" განსხვავებული ინტერპრეტაცია და თუ გააჩნია, მაშინ როგორი. მაგალითად, ჯონ ჰარისონი ამბობს, რომ სიტყვა „კანონი" კონსტიტუციაში განსაზღვრულია, როგორც რაიმე, რაც არის სამართლებრივად სავალდებულო, ვიდრე ის, რაც „განსაზღვრულია ფორმალური ან მატერიალური კრიტერიუმებით", შესაბამისად, მოსამართლეებს არ გააჩნიათ უფლებამოსილება გააკრიტიკონ რაიმე კანონი, იმ მიზეზით, რომ ის ვერ აკმაყოფილებს მსგავს დაუწერელ და ბუნდობვან კრიტერიუმს.[54] ამ აზრს ეწინააღდეგებოდა სამართლის პროფესორი ფრედერიკ მარკ გედიკსი, ის წერდა, რომ ციცერონს, ავგუსტინეს, თომა აკვინელს და აშშ-ის კონსტიტუციის მამებს სჯეროდათ, რომ უსამართლო კანონი ვერ იქნება კანონი.[55]

ზოგიერთი თანამედროვე მკვლევარი თვლის, რომ წინა საუკუნის განმავლობაში კანონის უზესაესობის შემცირების მიზეზი გახდა სამართლის ინსტრუმენტალური გაგება, რასაც საფუძველი ჩაუდეს რეალისტებმა, მათ შორის ოლივერ ვენდელ ჰოლმსი და როსკო პაუნდი. მაგალითად, ბრაიან ტამანაჰა წერს: „კანონის უზენაესობა არის საუკუნოვანი იდეალი, თუმცა აზრი, რომ კანონი არის მიზნის მისაღწევი საშუალება, შეიქმნა მე-19-20 საუკუნეებში"[56]

დანარჩენები დაობენ, რომ კანონის უზენაესობა კვლავ არსებობს, თუმცა შეცვლილი ფორმით, სადაც ადმინისტრატორებს მეტი უფლებამოსილება ენიჭებათ. ამერიკის ისტორიის განმავლობაში, მთავარი იდეა კანონის უზენაესობასთან დაკავშირებით, ეკუთვნის ა.ვ დაისის, რომელიც წერს: „არცერთი ადამიანი არ შეიძლება, რომ დაისაჯოს, ან სამართლებრივად მიადგეს ფიზიკური ტანჯვა, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც სასამართლოს წინაშეა სამართლებრივი გზით დაწესებული კანონის დარღვევა", შესაბამისად, ინდივიდებს შუეძლიათ გაასაჩივრონ ადმინისტრაციული ბრძანება, სასამართლოში სარჩელის შეტანით. თუმცა, როდესაც განვითარდა მუშათა საკომპენსაციო კომისიები, საჯარო სერვისების კომისიები და სხვა მსგავსი სააგენტოები, ნათელი გახდა, რომ იმ შემთხვევაში, თუ სასამართლოს მოუწევდა ყველანაირი სარჩელის განხილვა(როგორიცაა, მაგალითად მუშის კომპენსაციის საკითხი, მოცემული სისტემა გადაიტვირთებოდა და დაიკარგებოდა ის ბენეფიტები, რომელიც შექმნა სპეციალიზაციამ, პირველ რიგში კი ადმინისტრაციული სააგენტოების გახსნამ. შეერთებული შტატების უმაღლესი სასამართლოს თავჯდომარე, ჩარლზ ევანს ჰიუზიც ამკიცებდა შემდეგს: „შენ უნდა გაგაჩნდეს ადმინისტრაცია, და ასევე ადმინისტრაცია ადმინისტრაციული ოფიცრების მიერ". 1941 წლისათვის შედგა კომპრომისი. თუ ადმინისტრატორები შეიმუშავებდნენ ისეთ პროცედურას, რომელიც მეტნაკლებად მისდევდა სასამართლოების კანონიერ ჩარჩოს, მაშინ დამატებითი გადახედვა სასამართლოს მხრიდან აღარ იქნებოდა საჭირო რაც ნიშნავს იმას, რომ თუ გაატარებდი „ დღეს კომისიაში", კანონის უზენაესობა აღარ მოგიწოდებდა დამატებით „დღეს სასამართლოში". შესაბამისად, დაისის კანონის უზენაესობამ მიიღო წმინდად პროცედურული ფორმა.[57]

ჯეიმზ ვილსონმა 1787 წელს ფილადელფიის კონცენციაზე თქვა: „კანონები შეიძლება იყოს არასამართლიანი, ბრიყვული, საშიში, გამანადგურებელი, და მაინც არ იყოს ისეთი არაკონსტიტუციური, რომ გამართლებული იყოს მოსამართლეების წინააღმდეგობა ამ კანონების ძალაში შეყვანისა" ჯორჯ მეისონი ეთანხმებოდა იმ პოზიციას, რომ მოსამართლეებს „შეეძლოთ არაკონსტიტუციური კანონის გაბათილება. მაგრამ ისეთ კანონებს, რომელიც არ არის უსამართლო, მჩაგვრელი და საზიანო, მოსამართლეები ვალდებულები არიან, მისცენ თავისუფალი მოქმედების საშუალება."[58] სასამართლოს თავჯდომარემ ჯონ მარშალმა (შეუერთდა ჯოზეფ სთორი) 1827 წელს დაიკავა იგივე პოზიცია: "როდესაც მისი კანონად ყოფნა არის უარყოფილი, მისი არსებობის მტკიცება, კანონის თვისებრიობებზე მითითებით, არის შეუძლებელი."[59]

აზია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აღმოსავლეთ აზიურ კულტურები არიან ორი სკოლის გავლენის ქვეში, კონფუციანიზმი, რომელიც ემხრობოდა ისეთ ხელისუფლებას, რომელსაც მართავს კეთილშობილი ხელმძღვანელი, და ლეგალიზმი, რომელოც ემხრობოდა კანონისადმი მკაცრ მორჩილებას. ამ სკოლების ერთმანეთზე გავლენა საუკუნეების განმავლობაში იცვლებოდა. ერთი კვლევა აღნიშნავს, რომ აღმოსავლეთ აზიიდან მხოლოდ სამხრეთ კორეს, სინგაპურს, იაპონიას, ტაივანს და ჰონგ კონგს გააჩნია ისეთი საზოგადოება, რომელიც ერთგული რჩება კანონით შემოსაზღვრული სახელმწიფოსი.[60] აზიის ადამიანის უფლებების კომისიის წევრის, ავზარ სი(Awzar Thi)-ს მიხედვით, კანონის უზენაესობა კამბოჯის სამეფოსა, და უმრავლესობა აზიის სახელმწიფოებში არის სუსტი ან საერთოდ არ არსებობს.

გარდა რამდენიმე სახელმწიფოსა და ტერიტორიისა, კონტინენტის გარშემო არის მნიშვნელოვანი უფსკრული კანონის უზენაესობის რიტორიკასა და რეალობას შორის. ტაილანდში პოლიცია უპირატესობას ანიჭებს მდიდრებსა და კორუმპირებულებს. . კამპოჯოს სამეფოში, მოსამართლეები ექვემდებარებიან მმართველ პარტიას... აზიაში ბრალდებულისთვის ყველაზე ნაკლები პრობლემა ისაა, როდესაც მოსამართლეები მოქმედებენ პოლიტიკური დირექტივებით, ან კანონებს არათანასწორად მიუსადაგებენ. უფრო ხშირია კითხვა: მოახდენს თუ არა პოლიცია დანაშაულის ფაბრიკაციას? ჩაეძინება თუ არა მოსამართლეს? შეიძლება, რომ მომწამლონ საკანში? ჩემი საქმე ოდესმე დასრულდება? [61]

ისეთ ქვეყებში, როგორიცაა ჩინეთი და ვიეტნამი, საბაზრო ეკონომიკის ჩამოყალიბება გახდა მნიშვნელოვანი ფაქტორი კანონის უზენაესობის გაძლიერებისთვის, რადგან კანონის უზენაესობა მნიშვნელოვანია უცხოელი ინვესტორებისთვის და ეკონომიკური განვითარებითვის. თუმცა ჯერ გაურკვეველი, ჩინეთისა და ვიეტნამის მსგავს ქვეყნებში კანონის კანონის უზენაესობა დარჩება შეზღუდული მხოლოდ კომერციული საქმიანობისთვის, თუ შემდგომ გავრცელდება სხვა სფეროებშიც. და გავრცელების შემთხვევაში, გააძლიერებს თუ არა ის ისეთ ღირებულებებს, როგორიცაა დემოკრატია და ადამიანის უფლებები.[62] ჩინელი სამართლის მკვლევრები და პოლიტიკოსები ხშირად კამათობენ და განიხილავენ კანონის უზენასობას ჩინეთში

ტაილანდში, რომელსაც გააჩნია კონსტიტუცია 1931 წელს აბსოლიტური მონაქიის გადაგდებიდან მოყოლებული, კანონის უზენაესობა შენარჩუნდა, როგორც პრინციპი, ვიდრე რეალური პრაქტიკა. ანტიკური ცრურწმენები და პოლიტიკური გადაცდომები ხელისუფლების სამივე ორგანოში დღემდეა მოცემული. მართალია ფორმალურად სამართალის აღსრულება ხდენა კანონების შესაბამისად, თუმცა რეალურად ის ხორციელდება სამეფო პრიცნიპეზე დაყრდნობით, რომელსაც 21-ე საუკუნეშიც უჭერენ მხარს. 2013 წლის ნოემბერს, ტაილანდის წინაშე მნიშვნელოვანი საფრთხე იდგა კანონის უზენაესობის მიმართ, როდესაც აღმასრულებელმა ორგანომ უმაღლესი საბჭოს გადაწყვეტილება დაბლოკა, სენატორების არჩევასთან დაკავშირებით.

ინდოეთში, 1950 წლიდან მოყოლებული ხელისუფლება იმართება მსოფლიოშო ყველაზე გრძელი კონსტიტუციის ტექსტით. მართალია ინდოეთის კონსტიტუცია მიზნად ისახავს დეტალური აღწერის შექმნას, რათა შეზღუდოს სასამართლო დისკრეცია, თუმცა რაც მეტი ტექსტია მოცემული კონსტიტუციაში, მით მეტი სამართლებრივი განხილვის შესაძლებლობა უჩნდებათ მოსამართლეებს. .[63] ინდოელი ჟურნალისტის ჰარის კარეს მიხედვით, "არსებობს საფრთხე, რომ მოსამართლეების მმართველობამ ჩაანაცვლოს კანონის უზენაესობა ან კონსტიტუცია"[64]

იაპონელებს მეორე მსოფლიო ომამდე გააჩნდათ საუკუნოვანი ტრადიცია, რომლის მიხედვითაც, არსებობდა კანონები, თუმცა ისინი არ ქმნიდნენ ცენტრალური მართვის პრინციპს საზოგადოებისთვის, და არ ზღუდავდნენ ხელისუფლების ძალას. (Boadi, 2001). 21-ე საუკუნის დასაწყისში, მოსამართლეების და იურისტების პროცენტულობა იაპონიაში იყო საკმაოდ დაბალი დასავლეთ ევროპასა და ამერიკასთან შედარებით. ამასთან ერთად, კანონმდებლობა იაპონიაში იყო ბუნდოვანი და ზოგადი, რაც ბიუროკრატების ხელში ტოვებდა ფართო უფლებამოსილებას.[65][66]

ორგანიზაციები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მრავალი ორგანიზაციაა ჩართული კანონის უზენაესობის გავრცელებაში.

ევროპის საბჭო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ევროპის საბჭოს წესდება კანონის უზენაესობას აღწერს, როგორც მთავარ პრინციპს, რომელსაც დაეფუძვნა მთლიანი ორგანიზაცია. ევროპის საბჭოს წესდებაში პრეამბულის მესამე თავი აღნიშავს: „ადასტურებენ მათ ერთგულებას სულიერი და მორალური ღირებულებისადმი, რომელიც ადამიანების საერთო მემკვიდრეობას წარმოადგენს და კანონის უზენაესობის, ინდივიდუალური და პოლიტიკური თავისუფლებების მთავარი წყაროა. სწორედ ეს პრინციპები წარმოადგენს დემოკრატიის საფუძველს". მოცემული წესდების მიხედვით, ევროპული ქვეყნები კანონის უზენაესობასთან შესაბამისობის პირობით ხდებიან ორგანიზაციის სრულფასოვანი წევრები.[67]

საერთაშორისო იურისტთა კომისია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1959 წელს, ნიუ დელში ჩატარებულ ღონისძიებაზე, საერთაშორისო იურისტთა კომისიის წარმომადგენლებმა გააკეთეს განცხადება კანონის უზენაესობის ფუნდამენტალურ პრინციპთან დაკავშირებით. ღონისძიება შედგებოდა 185 მოსამართლისგან, იურისტისგან და სამართლის პროფესორებისგან 53 ქვეყნიდან. მოგვიანებით ეს ღონისძიება გახდა ცნობილი, როგორც დელის დეკლარაცია. დეკლარაციის განმავლობაში, მათ განაცხადეს რას გულისხმობდა კანონის უზენაესობა. მათ განიხილეს უფლებები და თავისუფლებები, დამოუკიდებელი სასამართლო და სოციალური, ეკონომიკური და კულტურული მოცემულობები, რომლებიც ხელს უწყობენ ადამიანური ღირსებების გაძლიერებას. ერთერთი ასპექტი, რომელიც არ განიხილეს დელის კონფერენციაზე, იყო ის, რომ კანონის უზენაესობა მოითხოვს საკანონმდებლო ძალას, იმისათვის, რომ გახდეს სამართლებრივი განხილვის სუბიექტი.[68]

გაერო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

გაეროს გენერალური მდივანი კანონის უზენაესობას განმარტავს შემდეგნაირად:[69]

მართვის პრინციპი, სადაც თითოეული პირი, ინსტიტუცია და იურიდიული პირი, კერძო თუ საჯარო, მათ შორის სახელმწიფოც ექვემდებარება კანონებს, რომელიც არის საჯაროდ ცნობილი, თანასწორად გამოყენებული და ინდივიდუალურად განსჯილი, და რომელიც შეესაბამება საერთაშორისო ადამიანის უფლებების ნორმებს და სტანდარტებს. იგი ასევე მოითხოვს დამატებით ზომებს, რათა დაცული იყოს კანონის აღმატებულობა, თანასწორობა კანონის წინაშე, კანონმორჩილება, კანონის სამართლიანი გამოყენება, ძალაუფლების დანაწილება, გადაწყვეტილების მიღებაში მონაწილეობა, სიზუსტე, თვითნებურობის აღკვეთა და პროცედურული და სამართლებრივი გამჭირვალობა.

გენერალური ანსამბლეა 1992 წლიდან მოყოლებული განიხილავს კანონის უზენაესობას დღის წესრიგში, 2006 წლიდან გაჩნდა ახლებური ინტერესი და გასულ სამ სესიაში მიღებულ იქნა რეზოლუციები.[70] უსაფრთხოების საბჭოს გაუმართავს რამდენიმე თემატური დებატი კანონის უზენაესობასთან დაკავშირებით,[71] და მიუღია რეზოლუციები, რომლებიც ყურადღებას ამახვილებენ ამ საკითხების მნიშვნელობაზე ისეთ კონტექსტში, როგორიცაა ქალთა უფლებები, მშვიდობიანობა და უსაფრთხოება,[72] ბავშვები სამხედრო კონფლიქტში,[73] მოქალაქეების დაცვა სამხედრო კონფლიქტში.[74] მშვიდობისმყოფელთა კომისია თავის დღის წესრიგში მუდმივად ეხება კანონის უზენაესობას სხვადასხვა ქვეყნების მიმართებით.[75] ვენის დეკლარაცია და სამოქმედო პროგრამა ასევე მოითხოვს, რომ კანონის უზენაესობა შეტანილი იყოს ადამიანის უფლებების სწავლებაში.[76] ამასთან ერთად, მდგრადი განვითარების მიზანი 16, რომელიც წარმოადგენს 2030 წლის მდგრადი განვითარების გეგმის კომპონენტს, მიმართულია, რომ ხელი შეუწყოს კანონის უზენაესობას ეროვნულ და საერთაშორისო დონეზე.[77]

ადვოკატთა საერთაშორისო ორგანიზაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ადვოკატთა საერთაშორისო ორგანიზაციის საბჭომ 2009 წელს გამოსცა რეზოლუცია, სადაც კანონის უზენაესობის მატერიალურ ან „სქელ" განმარტებას ემხრობა:[78]

დამოუკიდებელი, მიუკერძოებელი სასამართლო; უდანაშაულობის პრეზუმცია; სამართლიანი და საჯარო სასამართლო პროცესის უფლება; რაციონალური და პროპორცოული მიდგომა სასჯელის მიმართ; ძლიერი და დამოუკიდებელი იურიდიული პროფესია; ,მკაცრი კონფიდენციალურობის დაცვა მოსამართლესა და კლიენტს შორის; ყველას თანასწორობა კანონის წინაშე; ეს არის კანონის უზანაესობის ფუნდამენტალური პრინციპები. ამის მიხედვით, თვითნებური დაპატიმრება, საიდუმლო პროცესები, არადამაჯერებელი დაკავება პროცესის გარეშე, ბოროტი მოპყრობა ან დასჯა, დაშინება ან კორუფცია საარჩევნო პროცესში არის ყველაფერი მიუღებელი. ის საფუძველს უდებს გამჭირვალე პროცესს, რომელიც ყველასთვის თანაბრად არის ხელმისაწვდომი და განამტკიცებს ისეთი პრინციპების ერთგულებას, რომლებიც ანთავისუფლებენ და იცავენ. დვოკატთა საერთაშორისო ორგანიზაცია მოუწოდებს ყველა ქვეყანას, რომ პატივი სცენ ამ ფუნდამენტალურ პრინციპებს. ის ასევე მოუწოდებს ყველა წევრს, რომ გაავრცელონ კანონის უზენაესობის მხარდაჭერა თავიანთი საზოგადოების შიგნით.

მსოფლიო სამართლის პროექტი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მსოფლიო სამართლის პროექტი, რომელიც არის არაკომერციული ორგანიზაცია მიმართული კანონის უზენაესობის გავრცელებისაკენ მსოფლიოში, კანონის უზენაესობას განმარტავს, როგორც წესებზე დაფუძნებულ სისტემას, რომელშიც ოთხი უნივერსალური პრინციპი არის დაცული:[79]

  1. ხელისუფლება და მისი წარმომადგენლები და სუბიექტები ექვემდებარებიან კანონს;
  2. კანონები არის გასაგები, საჯარო, მუდმივი, სამართლიანი და იცავს ფუნამენტალურ უფლებებს, როგორიცაა ადამიანების უსაფრთხოება და კერძო საკუთრება;
  3. კანონები მიღების, მართვის და გატარების გზა არის სამართლიანი, ეფექტური და ყველასთვის ხემლისაწვდომი;
  4. სამართალთან წვდომა გააჩნია კომპეტენტურ, დამოუკიდებელ, ეთიკურ მოსამართლეებს, ადვოკატებს ან წარმომადგენლებს, იურისტებს, რომელებიც წარმოდგენილნი არიან საკმარისი რაოდენობით, გააჩნიათ საკმარისი რესურსები და კარგად იცნობენ იმ საზოგადოებას, რომელსაც ემსახურებიან.

მსოფლიო სამართლის პროექტმა განავითარა ინდექსი, რათა შეაფასოს რამდენად იყენებენ ქვეყნები კანონის უზენაესობას. WJP კანონის უზენაესობის ინდექსი შედეგება 9 ფაქტორისგან, 52 სუბ-ფაქტორისგან და მოიცავს კანონის უზენაესობის სხვადასხვა განზომილებებს – როგორიცაა ხელისუფლების წარმომადგენლების მიმართება კანონებისადმი, ასევე რამდენად დაცულია ფუნდამენტალური უფლებები კანონიერი ინსტიტუციების მიერ და აქვთ თუ არა მოქალაქეებს სამართლზე წვდომა.[80]

განვითარების სამართლის საერთაშორისო ორგანიზაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

The International Development Law Organization (IDLO) is an intergovernmental organization with a joint focus on the promotion of rule of law and development. It works to empower people and communities to claim their rights, and provides governments with the know-how to realize them.[81] It supports emerging economies and middle-income countries to strengthen their legal capacity and rule of law framework for sustainable development and economic opportunity.[82] It is the only intergovernmental organization with an exclusive mandate to promote the rule of law and has experience working in more than 170 countries around the world.[83]

The International Development Law Organization has a holistic definition of the rule of law:

More than a matter of due process, the rule of law is an enabler of justice and development. The three notions are interdependent; when realized, they are mutually reinforcing. For IDLO, as much as a question of laws and procedure, the rule of law is a culture and daily practice. It is inseparable from equality, from access to justice and education, from access to health and the protection of the most vulnerable. It is crucial for the viability of communities and nations, and for the environment that sustains them.[84]

IDLO is headquartered in Rome and has a branch office in The Hague and has Permanent Observer Status at the United Nations General Assembly in New York City.

International Network to Promote the Rule of Law[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

The International Network to Promote the Rule of Law (INPROL) is a network of over 3,000 law practitioners from 120 countries and 300 organizations working on rule of law issues in post-conflict and developing countries from a policy, practice and research perspective. INPROL is based at the US Institute of Peace (USIP) in partnership with the US Department of State Bureau of International Narcotics and Law Enforcement, the Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE) Strategic Police Matters Unit, the Center of Excellence for Police Stability Unit, and William and Marry School of Law in the United States.[85] Its affiliate organizations include the United Nations Office on Drugs and Crime, Folke Bernadotte Academy, International Bar Association, International Association of Chiefs of Police, International Association of Women Police, International Corrections and Prisons Association, International Association for Court Administration, International Security Sector Advisory Team at the Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces, Worldwide Association of Women Forensic Experts (WAWFE), and International Institute for Law and Human Rights.

INPROL provides an online forum for the exchange of information about best practices. Members may post questions, and expect a response from their fellow rule of law practitioners worldwide on their experiences in addressing rule of law issues.

In relation to economics[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

One important aspect of the rule-of-law initiatives is the study and analysis of the rule of law's impact on economic development. The rule-of-law movement cannot be fully successful in transitional and developing countries without an answer to the question: does the rule of law matter to economic development or not?[86] Constitutional economics is the study of the compatibility of economic and financial decisions within existing constitutional law frameworks, and such a framework includes government spending on the judiciary, which, in many transitional and developing countries, is completely controlled by the executive. It is useful to distinguish between the two methods of corruption of the judiciary: corruption by the executive branch, in contrast to corruption by private actors.

The standards of constitutional economics can be used during annual budget process, and if that budget planning is transparent then the rule of law may benefit. The availability of an effective court system, to be used by the civil society in situations of unfair government spending and executive impoundment of previously authorized appropriations, is a key element for the success of the rule-of-law endeavor.[87]

The Rule of Law is especially important as an influence on the economic development in developing and transitional countries. To date, the term "rule of law" has been used primarily in the English-speaking countries, and it is not yet fully clarified even with regard to such well-established democracies as, for instance, Sweden, Denmark, France, Germany, or Japan. A common language between lawyers of common law and civil law countries as well as between legal communities of developed and developing countries is critically important for research of links between the rule of law and real economy.[88]

The "rule of law" primarily connotes "protection of property rights".[89] The economist F. A. Hayek analyzed how the rule of law might be beneficial to the free market. Hayek proposed that under the rule of law, individuals would be able to make wise investments and future plans with some confidence in a successful return on investment when he stated: "under the Rule of Law the government is prevented from stultifying individual efforts by ad hoc action. Within the known rules of the game the individual is free to pursue his personal ends and desires, certain that the powers of government will not be used deliberately to frustrate his efforts."[90]

Studies have shown that weak rule of law (for example, discretionary regulatory enforcement) discourages investment. Economists have found, for example, that a rise in discretionary regulatory enforcement caused US firms to abandon international investments.[91]

In relation to culture[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

The Treaty on the Protection of Artistic and Scientific Institutions and Historic Monuments or Roerich Pact is an inter-American treaty. The most important idea of the Roerich Pact is the legal recognition that the defense of cultural objects is more important than the use or destruction of that culture for military purposes, and the protection of culture always has precedence over any military necessity.[92] The Roerich Pact signed on April 15, 1935, by the representatives of 21 American states in the Oval Office of the White House (Washington, DC). It was the first international treaty signed in the Oval Office.[93] The Hague Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict is the first international treaty that focuses on the protection of cultural property in armed conflict. It was signed at The Hague, Netherlands on 14 May 1954 and entered into force on 7 August 1956. As of June 2017, it has been ratified by 128 states.[94]

The rule of law can be hampered when there is a disconnect between legal and popular consensus. An example is intellectual property. Under the auspices of the World Intellectual Property Organization, nominally strong copyright laws have been implemented throughout most of the world; but because the attitude of much of the population does not conform to these laws, a rebellion against ownership rights has manifested in rampant piracy, including an increase in peer-to-peer file sharing.[95] Similarly, in Russia, tax evasion is common and a person who admits he does not pay taxes is not judged or criticized by his colleagues and friends, because the tax system is viewed as unreasonable.[96] Bribery likewise has different normative implications across cultures.[89]

In relation to education[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Education has an important role in promoting the rule of law (RoL) and a culture of lawfulness. In essence, it provides an important protective function by strengthening learners’ abilities to face and overcome difficult life situations. Young people can be important contributors to a culture of lawfulness, and governments can provide educational support that nurtures positive values and attitudes in future generations.[97]

Through education, learners are expected to acquire and develop the cognitive, socio-emotional and behavioural experiences and skills they need to develop into constructive and responsible contributors to society. Education also plays a key role in transmitting and sustaining socio-cultural norms and ensuring their continued evolution. [98]Through formal education, children and youth are socialized to adopt certain values, behaviours, attitudes and roles that form their personal and social identity and guide them in their daily choices.[97]

As they develop, children and youth also develop the capacity to reflect critically on norms, and to shape new norms that reflect contemporary conditions. As such, education for justice promotes and upholds the principle of the RoL by:[97]

  • Encouraging learners to value, and apply, the principles of the RoL in their daily lives, and;
  • Equipping learners with the appropriate knowledge, values, attitudes, and behaviours they need to contribute to its continued improvement and regeneration in society more broadly. This can be reflected, for instance, in the way learners demand greater transparency in, or accountability of, public institutions, as well as through the everyday decisions that learners take as ethically responsible and engaged citizens, family members, workers, employers, friends, and consumers etc.[97]

Global Citizenship Education (GCE) is built on a lifelong learning perspective. It is not only for children and youth but also for adults. It can be delivered in formal, non-formal and informal settings. For this reason, GCE is part and parcel of the Sustainable Development Goal 4 on Education (SDG4, Target 4.7). A competency framework based on a vision of learning covers three domains to create a well-rounded learning experience: Cognitive, Socio-Emotional and Behavioural.[97]

Educational policies and programmes can support the personal and societal transformations that are needed to promote and uphold the RoL by:

  • Ensuring the development and acquisition of key knowledge, values, attitudes and behaviours.
  • Addressing the real learning needs and dilemmas of young people.
  • Supporting positive behaviours.
  • Ensuring the principles of the RoL are applied by all learning institutions and in all learning environments.[97]

See also[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

By jurisdiction[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Legal scholars[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

Sources[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარგი:Free-content attribution

Notes and references[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. Cole, John et al. (1997). The Library of Congress, W. W. Norton & Company. p. 113
  2. 2.0 2.1 Oxford English Dictionary online (accessed September 13, 2018; spelling Americanized). გამოთქმა „კანონის უზენაესობა" გამოიყენება სხვა მნიშვნელობითაც. See Garner, Bryan A. (Editor in Chief). Black's Law Dictionary, 9th Edition, p. 1448. (Thomson Reuters, 2009). ISBN 978-0-314-26578-4. Black's provides five definitions of "rule of law": the lead definition is "A substantive legal principle"; the second is the "supremacy of regular as opposed to arbitrary power".
  3. Ten, C. l (2017), "Constitutionalism and the Rule of Law", A Companion to Contemporary Political Philosophy (John Wiley & Sons, Ltd): сс. 493–502, , ISBN 9781405177245
  4. Reynolds, Noel B. (1986). "Constitutionalism and the Rule of Law". All Faculty Publications (BYU ScholarsArchive). https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2470&context=facpub.
  5. Constitutionalism, Rule of Law, PS201H-2B3. ციტირების თარიღი: 2019-11-12
  6. 6.0 6.1 Rutherford, Samuel. Lex, rex: the law and the prince, a dispute for the just prerogative of king and people, containing the reasons and causes of the defensive wars of the kingdom of Scotland, and of their expedition for the ayd and help of their brethren of England, p. 237 (1644): "The prince remaineth, even being a prince, a social creature, a man, as well as a king; one who must buy, sell, promise, contract, dispose: ergo, he is not regula regulans, but under rule of law ..."
  7. 7.0 7.1 Aristotle, Politics 3.16
  8. Hobson, Charles. The Great Chief Justice: John Marshall and the Rule of Law, p. 57 (University Press of Kansas, 1996): ჯონ მარშალის მიხედვით, „კონსტიტუციის შემქმნელებმა გამოიყენეს ეს ინსტრუმენტი, the framers of the Constitution contemplated that instrument as a rule for the government of courts, as well as of the legislature."
  9. 9.0 9.1 Wormuth, Francis. The Origins of Modern Constitutionalism, p. 28 (1949).
  10. Bingham, Thomas. The Rule of Law, p. 3 (Penguin 2010).
  11. Black, Anthony. A World History of Ancient Political Thought (Oxford University Press 2009). ISBN 0-19-928169-6
  12. 12.0 12.1 12.2 David Clarke, "The many meanings of the rule of law" in Kanishka Jayasuriya, ed., Law, Capitalism and Power in Asia (New York: Routledge, 1998).
  13. Cooper, John et al. Complete Works By Plato, p. 1402 (Hackett Publishing, 1997).
  14. სრულად: The magistrates who administer the law, the judges who act as its spokesmen, all the rest of us who live as its servants, grant it our allegiance as a guarantee of our freedom."თარგი:MdashCicero (1975). Murder Trials, Penguin Classics. Harmondsworth: Penguin, გვ. 217.  Original Latin: "Legum ministri magistratus, legum interpretes iudices, legum denique idcirco omnes servi sumus ut liberi esse possimus."თარგი:MdashPro Cluentio. ციტირების თარიღი: 5 March 2018.
  15. Xiangming, Zhang. On Two Ancient Chinese Administrative Ideas: Rule of Virtue and Rule by Law, The Culture Mandala: Bulletin of the Centre for East-West Cultural and Economic Studies (2002): "Although Han Fei recommended that the government should rule by law, which seems impartial, he advocated that the law be enacted by the lords solely. The lords place themselves above the law. The law is thereby a monarchical means to control the people, not the people's means to restrain the lords. The lords are by no means on an equal footing with the people. Hence we cannot mention the rule by law proposed by Han Fei in the same breath as democracy and the rule of law advocated today."
    Bevir, Mark. The Encyclopedia of Political Theory, page 162.
    Munro, Donald. The Concept of Man in Early China. p. 4.
    Guo, Xuezhi. The Ideal Chinese Political Leader: A Historical and Cultural Perspective. p. 152.
  16. Peerenboom, Randall (1993). Law and morality in ancient China: the silk manuscripts of Huang-Lao. SUNY Press, გვ. 171. ISBN 978-0-7914-1237-4. 
  17. Levinson, Bernard. "The First Constitution: Rethinking the Origins of Rule of Law and Separation of Powers in Light of Deuteronomy", Cardozo Law Review, Vol. 27, No. 4, pp. 1853–1888 (2006).
  18. Brett, Mark G. “National Identity as Commentary and as Metacommentary”, in Historiography and Identity (Re)formulation in Second Temple Historiographical Literature, p. 32 (Jonker, ed.) (Continuum 2010).
  19. Weeramantry, Christopher (1997). Justice without Frontiers, p. 132 Martinus Nijhoff Publishers.
  20. Alter, Robert (2004) The Five Books of Moses: A Translation with Commentary. W.W. Norton & Company, გვ. 627. ISBN 978-0-393-01955-1. 
  21. Magna Carta (1215) translation, British Library
  22. Magna Carta (1297) U.S. National Archives.
  23. Ferro, Víctor: El Dret Públic Català. Les Institucions a Catalunya fins al Decret de Nova Planta; Eumo Editorial; ISBN 84-7602-203-4
  24. Oxford English Dictionary (OED), "Rule of Law, n.", accessed April 27, 2013. According to the OED, this sentence from about 1500 was written by John Blount: "Lawes And constitutcions be ordeyned be cause the noysome Appetit of man maye be kepte vnder the Rewle of lawe by the wiche mankinde ys dewly enformed to lyue honestly." And this sentence from 1559 is attributed to William Bavand: "A Magistrate should..kepe rekenyng of all mennes behauiours, and to be carefull, least thei despisyng the rule of lawe, growe to a wilfulnes."
  25. Hallam, Henry. The Constitutional History of England, vol. 1, p. 441 (1827).
  26. 26.0 26.1 The Rule of Law. The Constitution Society. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 6 October 2014. ციტირების თარიღი: 3 October 2014.
  27. Harrington, James (1747). The Oceana and other works, 3, London: Millar, გვ. 37 (Internet Archive: copy possessed by John Adams). 
  28. Locke, John. Second Treatise of Civil Government, Ch. IV, sec. 22 (1690).
  29. Tamanaha, Brian. On the Rule of Law, p. 47 (Cambridge University Press, 2004).
  30. Peacock, Anthony Arthur, Freedom and the rule of law, p. 24. 2010.
  31. Lieberman, Jethro. A Practical Companion to the Constitution, p. 436 (University of California Press 2005).
  32. Constitution of the Commonwealth of Massachusetts (1780), Part the First, Art. VI.
  33. Winks, Robin W. (1993) World civilization: a brief history, 2nd, San Diego, CA: Collegiate Press, გვ. 406. ISBN 978-0-939693-28-3. 
  34. Billias, George Athan (2011) American constitutionalism heard round the world, 1776–1989: a global perspective. New York: New York University Press, გვ. 53–56. ISBN 978-0-8147-2517-7. 
  35. Tamanaha, Brian Z. (2004). On the Rule of Law. Cambridge University Press, გვ. 3. 
  36. 36.0 36.1 Tamanaha, Brian. “The Rule of Law for Everyone?”, Current Legal Problems, vol. 55, via SSRN (2002).
  37. Craig, Paul P. (1997). "Formal and Substantive Conceptions of the Rule of Law: An Analytical Framework". Public Law: 467.
  38. Donelson, Raff (2019). "Legal Inconsistencies". Tulsa Law Review 55 (1): 15–44. SSRN 3365259.
  39. 39.0 39.1 39.2 39.3 Stephenson, Matthew. "Rule of Law as a Goal of Development Policy", World Bank Research (2008).
  40. Heidi M. Hurd (Aug 1992). "Justifiably Punishing the Justified". Michigan Law Review 90 (8): 2203–2324. . JSTOR 1289573. https://repository.law.umich.edu/mlr/vol90/iss8/2.
  41. Tamanaha, Brian 2004). On the Rule of Law. Cambridge University Press. p. 3
  42. 42.0 42.1 Kaufman, Daniel et al. "Governance Matters VI: Governance Indicators for 1996–2006, World Bank Policy Research Working Paper No. 4280" (July 2007).
  43. "Governance Matters 2008" Archived 2009-03-28 საიტზე Wayback Machine. , World Bank.
  44. Pech, Laurent (2006-09-10). "Rule of Law in France". Middlesex University – School of Law. SSRN 929099.
  45. Letourneur, M.; Drago, R. (1958). "The Rule of Law as Understood in France". The American Journal of Comparative Law 7 (2): 147–177. . JSTOR 837562.
  46. Peerenboom, Randall (2004) "Rule of Law in France", Asian discourses of rule of law : theories and implementation of rule of law in twelve Asian countries, France and the U.S., Digital printing., RoutledgeCurzon, გვ. 81. ISBN 978-0-415-32612-4. 
  47. (2014) Rule of Law in China: A Comparative Approach. Springer, გვ. 77–78. ISBN 978-3-662-44622-5. 
  48. (2012) Rule of Law Dynamics: In an Era of International and Transnational Governance. Cambridge University Press, გვ. 116–117. ISBN 978-1-139-51097-4. 
  49. Rule of Law. The British Library. ციტირების თარიღი: 3 October 2014.
  50. See also The rule of law and the prosecutor. Attorney General's Office (9 September 2013). ციტირების თარიღი: 20 November 2014.
  51. Hostettler, John (2011) Champions of the rule of law. Waterside Press, გვ. 23. ISBN 978-1-904380-68-9. 
  52. Vile, Josh (2006). A Companion to the United States Constitution and its Amendments. Greenwood Publishing Group. p. 80
  53. Osborn v. Bank of the United States, 22 U.S. 738 (1824): "როდესაც სასამართლოებს შეუძლიათ ძალაუფლების გამოყენება, აქ იგულისხმება სამართლებრივი ძალაუფლება, რომლიც მიმართული უნდა იყოს კანონის მიერ განსაზღვრული კურსის ამოცნობისკენ, და მისი გააზრების შემდგომ, სასამართლოს მოვალეობაა მისდიოს ამ კურსს."
  54. Harrison, John. "Substantive Due Process and the Constitutional Text," Virginia Law Review, vol. 83, p. 493 (1997).
  55. Gedicks, Frederick. "An Originalist Defense of Substantive Due Process: Magna Carta, Higher-Law Constitutionalism, and the Fifth Amendment", Emory Law Journal, vol. 58, pp. 585–673 (2009). See also Edlin, Douglas, "Judicial Review without a Constitution", Polity, vol. 38, pp. 345–368 (2006).
  56. Tamanaha, Brian. How an Instrumental View of Law Corrodes the Rule of Law, twelfth annual Clifford Symposium on Tort Law and Social Policy.
  57. Ernst, Daniel R. (2014). Tocqueville's Nightmare: The Administrative State Emerges in America, 1900–1940. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-992086-0
  58. Snowiss, Sylvia. Judicial Review and the Law of the Constitution, pp. 41–42 (Yale University Press 1990).
  59. Ogden v. Saunders, თარგი:Ussc. This was Marshall's only dissent in a constitutional case. The individualist anarchist Lysander Spooner later denounced Marshall for this part of his Ogden dissent. See Spooner, Lysander (2008). Let's Abolish Government. Ludwig Von Mises Institute, გვ. 87.  These same issues were also discussed in an earlier U.S. Supreme Court case, Calder v. Bull, თარგი:Ussc, with Justices James Iredell and Samuel Chase taking opposite positions. See Presser, Stephen. "Symposium: Samuel Chase: In Defense of the Rule of Law and Against the Jeffersonians", Vanderbilt Law Review, vol. 62, p. 349 (March 2009).
  60. Chu, Yun-Han et al. How East Asians View Democracy, pp. 31–32.
  61. Thi, Awzar. "Asia needs a new rule-of-law debate", United Press International, UPIAsia.com (2008-08-14).
  62. Peerenboom, Randall in Asian Discourses of Rule of Law, p. 39 (Routledge 2004).
  63. Baxi, Upendra in Asian Discourses of Rule of Law, pp. 336–337 (Routledge 2004).
  64. Robinson, Simon. "For Activist Judges, Try India", Time Magazine (2006-11-08).
  65. Green, Carl. "Japan: 'The Rule of Law Without Lawyers' Reconsidered" Archived 2008-06-23 საიტზე Wayback Machine. , Speech to the Asia Society (2001-03-14).
  66. See also Goodman, Carl F. (2008) The rule of law in Japan : a comparative analysis, 2nd rev., Wolters Kluwer Law & Business. ISBN 978-90-411-2750-1. 
  67. Statute of the Council of Europe.
  68. Goldsworthy, Jeffrey. “Legislative Sovereignty and the Rule of Law" in Tom Campbell, Keith D. Ewing and Adam Tomkins (eds), Sceptical Essays on Human Rights (Oxford: Oxford University Press, 2001), p. 69.
  69. What is the Rule of Law?, United Nations Rule of Law.
  70. See United Nations General Assembly Resolutions A/RES/61/39, A/RES/62/70, A/RES/63/128.
  71. See United Nations Security Council debates S/PRST/2003/15, S/PRST/2004/2, S/PRST/2004/32, S/PRST/2005/30, S/PRST/2006/28.
  72. See United Nations Security Council Resolutions 1325 and 1820.
  73. E.g. see United Nations Security Council Resolution 1612.
  74. E.g. see United Nations Security Council Resolution 1674.
  75. United Nations and the Rule of Law.
  76. Vienna Declaration and Programme of Action Part II, paragraph 79
  77. Doss, Eric. Sustainable Development Goal 16 en-US. ციტირების თარიღი: 2020-09-25
  78. Resolution of the Council of the International Bar Association of October 8, 2009, on the Commentary on Rule of Law Resolution (2005).
  79. About the WJP.
  80. Agrast, M., Botero, J., Ponce, A., WJP Rule of Law Index 2011. Washington, DC: The World Justice Project. (2011).
  81. IDLO – What We Do. ციტირების თარიღი: 7 February 2015.
  82. IDLO Strategic Plan Archived 2015-02-08 საიტზე Wayback Machine.
  83. IDLO Mission and History
  84. IDLO – Rule of Law
  85. INPROL | Home. ციტირების თარიღი: 2017-02-09
  86. Luis Flores Ballesteros. "Corruption and development. Does the 'rule of law' factor weigh more than we think?" 54 Pesos May. 2008:54 Pesos 15 Nov 2008. [1]
  87. Peter Barenboim, "Defining the rules", The European Lawyer, Issue 90, October 2009
  88. Peter Barenboim, Natalya Merkulova. "The 25th Anniversary of Constitutional Economics: The Russian Model and Legal Reform in Russia, in The World Rule of Law Movement and Russian Legal Reform", edited by Francis Neate and Holly Nielsen, Justitsinform, Moscow (2007).
  89. 89.0 89.1 Licht, Amir N. (December 2007). "Culture rules: The foundations of the rule of law and other norms of governance". Journal of Comparative Economics 35 (4): 659–688. . http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/39991/3/wp605.pdf.
  90. Hayek, F.A. (1994). The Road to Serfdom. Chicago: The University of Chicago Press, გვ. 81. ISBN 978-0-226-32061-8. 
  91. Graham, Brad; Stroup, Caleb (2016). "Does Anti-bribery enforcement deter foreign investment?". Applied Economics Letters 23: 63–67. . http://fcpa.stanford.edu/academic-articles/20150511-does-anti-bribery-enforcement-deter-foreign-investment.pdf.
  92. Peter Barenboim, Naeem Sidiqi, Bruges, the Bridge between Civilizations: The 75 Anniversary of the Roerich Pact, Grid Belgium, 2010. ISBN 978-5-98856-114-9
  93. Elisabeth Stoumatoff, FDR's Unfinished Portrait: A Memoir, University of Pittsburgh Press, 1990, ISBN 0-8229-3659-3
  94. Conventions.
  95. Bica-Huiu, Alina, White Paper: Building a Culture of Respect for the Rule of Law, American Bar Association
  96. Pope, Ronald R.. The Rule of Law and Russian Culture – Are They Compatible?.
  97. 97.0 97.1 97.2 97.3 97.4 97.5 UNESCO and UNODC. (2019) Strengthening the rule of lawthrough education: A guide for policymakers.
  98. Durkheim, E (1956). Education and sociology. New York: The Free Press.. 

Bibliography[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

External links[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თარგი:Law თარგი:Western culture

თარგი:Portal bar