იოანე ბატონიშვილი

იოანე ბატონიშვილი
დაბადების თარიღი	16 მაისი, 1768(1768-05-16)
დაბადების ადგილი	თბილისი
გარდაცვალების თარიღი	15 თებერვალი, 1830(1830-02-15) (61 წლის)
გარდაცვალების ადგილი	სანქტ-პეტერბურგი
დასაფლავებულია	ალექსანდრე ნეველის ლავრა
საქმიანობა	მწერალი და ლექსიკოგრაფი
ენა	ქართული ენა
მოქალაქეობა	ქართლ-კახეთის სამეფო რუსეთის იმპერია
ჯილდოები	წმინდა ანას 1-ლი ხარისხის ორდენი
მეუღლე	ქეთევან წერეთელი
შვილ(ებ)ი	გრიგოლ ბაგრატიონი
ხელმოწერა
იოანე ბატონიშვილი ვიკისაწყობში

იოანე ბატონიშვილი

იოანე ბატონიშვილი (ბაგრატიონი) (დ. 16 მაისი, 1768, თბილისი ― გ. 15 თებერვალი, 1830, პეტერბურგი) — ქართველი სახელმწიფო მოღვაწე, განმანათლებელ-ენციკლოპედისტი, მწერალი, მეცნიერი, ლექსიკოგრაფი, სარდალი, შვილი ქართლ-კახეთის უკანასკნელი მეფის გიორგი XII-ისა შვილი, პირველი ქართველი განმანათლებელი.

ბიოგრაფია

იოანე ბატონიშვილის საფლავის ქვა პეტერბურგში (1766-1830)

1795 წელს მონაწილეობდა კრწანისის ბრძოლაში, სადაც საკუთარი სიცოცხლის საფრთხეში ჩაგდების საფასურად,თანამებრძოლებთან ერთად, თავისი პაპა, ერეკლე II, გარს შემოსეული მტრის ალყიდან გმირული შებრძოლებით გამოიყვანა და დატყვევებას გადაარჩინა. 1800 წელს მონაწილეობდა ნიახურის ბრძოლაში.

1799 წელს გიორგი XII-ს წარუდგინა მოხსენება ქართლ-კახეთში, მისი აზრით, აუცილებლად გასატარებელი რეფორმების შესახებ. იოანე ბატონიშვილის პროექტის მიხედვით, სხვა საკითხების მოგვარებასთან ერთად, თბილისში, გორსა და თელავში უნდა გახსნილიყო სასწავლებლები. ქართლ-კახეთის სამეფოს რუსეთის იმპერიის მიერ ანექსიის შემდეგ იძულებული გახდა რუსეთში გადასახლებულიყო.

ცხოვრების მეორე ნახევარი გაატარა სანქტ-პეტერბურგში. პოლიტიკურ ასპარეზს მოკლებულმა ხელი მოჰკიდა სამეცნიერო და ლიტერატურულ საქმიანობას. მისი მთავარი ნაწარმოებია ენციკლოპედიური ხასიათის თხზულება „კალმასობა“ (1813—1828), რომელშიც გამოვლინდა იოანე ბატონიშვილის მრავალმხრივი განათლება, ცხოვრებისეული გამოცდილება და მხატვრული ნიჭი. თხზულება საკმაო სისრულით ასახავს საქართველოში მეცნიერული ცოდნის დონეს XVIII—XIX საუკუნეების მიჯნაზე. აქ წარმოდგენილია ცნობები საბუნებისმეტყველო და ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა თითქმის ყველა დარგიდან. ზოგ შემთხვევაში მასალა თარგმნილია რუსული და სხვა უცხოური წყაროებიდან, უმეტესად კი ავტორი თავის დაკვირვებებს გვთავაზობს. განსაკუთრებით ფასეულია ცნობები საქართველოს ისტორიის, ქართული ენისა და ლიტერატურის საკითხებზე, მათ შორის აღსანიშნავია „მცირე უწყება ქართველთა მწერალთათვის“, რომელიც წარმოადგენს X—XVIII საუკუნეების ქართველ მწერალთა თავისებურ ლექსიკონს. „კალმასობა“ ანუ, როგორც თვით ავტორი უწოდებს, „ხუმარსწავლა“, ორიგინალური ჟანრის ნაწარმოებია. მეცნიერული მსჯელობანი მკითხველისათვის მოსაწყენი და ძნელად ასათვისებელი რომ არ ყოფილიყო, ავტორმა თხრობის თავშესაქცევი მანერა აირჩია. არქაული-მწიგნობრული ენით გამართულ მეცნიერულ ნაწილს მსუბუქი და ხატოვანი, ზომიერად მოხმობილი დიალექტიზმებით გაცხოველებული, დიალოგებით უხვად გაჯერებული თხრობითი ნაწილი ენაცვლება. სიუჟეტურ ღერძს ჰქმნის ორი მთავარი პერსონაჟი — იონა ხელაშვილი და მისი მხლებელი გლეხი ზურაბა ღამბარაშვილი. მათი ფათერაკებით აღსავსე მოგზაურობის ფონზე გაშლილია მეცნიერული მსჯელობანი; წარმოჩენილია საქართველოს იმდროინდელი ვითარება, დაუზოგავად არის მხილებული საზოგადოების მაღალი ფენების ზნეობრივი დაკნინება, სახელმწიფო მოხელეების ანგარება და უმეცრება, სამღვდელოების ფარისევლობა. ღრმა პატრიოტული და ჰუმანისტური ტენდენციით გამსჭვალულ თხზულებაში ქვეყნის დამღუპველ გარემოებად მიჩნეულია საყოველთაო უმეცრება, რაც ნიადაგს უქმნის ყოველგვარი ჯურის ბოროტებას. „კალმასობა“ არსებითად რეალისტური შემოქმედებითი მეთოდით გამართული ნაწარმოებია, რომელიც ძველი ქართული მწერლობის უკანასკნელ და ახალი ქართული ლიტერატურის პირველ თვალსაჩინო ძეგლად შეიძლება მივიჩნიოთ. ხელნაწერები აღმოაჩინა დიმიტრი ბაქრაძემ 1861 წელს, ტექსტი შემოკლებით გამოიცა 1862 წელს.

იოანე ბატონიშვილს ეკუთვნის აგრეთვე საბუნებისმეტყველო მეცნიერების ენციკლოპედია (1814), ყრმათა სასწავლებლად განკუთვნილი „სხვათა და სხვათა სწავლათა შეკრებილებანი“ (1829); რუსულ-ქართული ლექსიკონი; სულხან-საბა ორბელიანის „სიტყვის კონიდან“ გამოკრებილი მცირე ქართული განმარტებითი ლექსიკონი; ნარევი ტიპის (განმარტებითი, ენციკლოპედიური, თარგმნითი) „ქართული ლექსიკონი“, რომლის მხოლოდ ნაწილია ჩვენამდე მოღწეული; ლექსად დაწერილი „მიბაძვა იოანე სინელის კიბისა“ (1807), ორიგინალური თხზულებანი „პატარა ედემით განძევა“, „აღსარება", სამკურნალო წიგნი და სხვა“. თარგმნა ფრანგი სენსუალისტი აბატი კონდილიაკის „ლოღიკა“ (1806) და შოტლანდიელი მორალისტი ფილოსოფოსაის ადამ ფერგიუსონის „ზნეობითი ფილოსოფია“.

ოჯახი

იოანე ბატონიშვილს შვილი — გრიგოლი ბატონიშვილი (დ. 1789, ტფილისი — გ. 21 სექტემბერი, 1830, პეტერბურგი). ის მის მეუღლესთან ბარბარე თევდორეს ასული (დ. 10 დეკემბერი, 1810, ტფილისი — გ. 29 ნოემბერი, 1876) ერთად დაკრძალული არიან პეტერბურგში.

ბიბლიოგრაფია

• ბაგრატიონი იოანე, „შემოკლებით აღწერა საქართველოსა შინა მცხოვრებთა თავადთა და აზნაურთა გვარებისა“, თბ. 1997.
• იოანე ბატონიშვილი, „სჯულდება“, ივ. სურგულაძის რედაქციით, თბ., 1957.
• იოანე ბატონიშვილი, „კალმასობა“, ტ.I, თბ., 1936, ტ. II,თბ., 1948.
• იოანე ბატონიშვილი, „ხუმარსწავლა“ (კალმასობა), ტ. I თბ., 1990, ტ.II, თბ., 1991.
• იოანე ბატონიშვილი, „ქართლ-კახეთის აღწერა“, ტექსტი მოამზადეს თ. ენუქიძემ და გ. ბედოშვილმა,თბ., 1986.

ლიტერატურა

• ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 5, თბ., 1980. — გვ. 188.
• პეტრიაშვილი თ., კრწანისს ნაბრძოლი ხმალი და ბატის ფრთის კალამი იოანე ბატონიშვილისა, თბ., 2006.
• მიქაძე გ., იოანე ბატონიშვილის ნათარგმნი შრომების სია, ალმანახი "მწიგნობარი". თბ., 1999.
• ქუთათელაძე ლ., იოანე ბაგრატიონის „ქართული ლექსიკონი“, თბ., 1975
• ქიქოძე გ., ეტიუდები და პორტრეტები, გამოც. მე-2, თბ., 1958;
• ბარამიძე ა., იოვანე ბატონიშვილის ბიოგრაფიიდან, მის წგნ.; ნარკვევები ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან, [ტ.] 3, თბ., 1952;
• ქიქოძე გ., ნარკვევები, თბილისი: ფედერაცია, 1941. — გვ. 11-27.

რესურსები ინტერნეტში

• იოანე ბატონიშვილი დაარქივებული 2016-03-05 საიტზე Wayback Machine.
• იოანე ბატონიშვილი