თვითშამათი

თვითშამათი (ასევე უკუშამათი; ინგლ. selfmate, გერმ. Selbstmatt) — საჭადრაკო კომპოზიციის ერთ-ერთი სახეობა (არაორთოდოქსული კომპოზიცია), სადაც თეთრები იწყებენ და აიძულებენ შავებს, საკუთარი (თეთრი) მეფის დაშამათებას. შავები კი ყველანაირად ცდილობენ, რათა თეთრებს ჩაუშალონ ჩანაფიქრი.

შავები იძულებულნი ხდებიან დააშამათონ თეთრი მეფე ორიდან ერთ-ერთი მიზეზის გამო:

1. ისინი იმყოფებიან ცუგცვანგში;
2. ისინი თავს იცავენ ქიშისაგან (როდესაც ერთადერთი თავდაცვა თეთრი მეფის დაშამათებაა).

ეს ჟანრი კომპოზიტორისგან დიდ ოსტატობას მოითხოვს, რადგან თეთრების ამოცანაა არა საკუთარი გამარჯვება, არამედ საკუთარი თავის დამარცხება აიძულონ მეტოქეს, რომელიც ამას ყოველნაირად ეწინააღმდეგება.

მაგალითები

ედით ბერდი

I პრიზი Southern Counties' Chess Journal, 1893

	a	b	c	d	e	f	g	h
8									8
7									7
6									6
5									5
4									4
3									3
2									2
1									1
	a	b	c	d	e	f	g	h

თვითშამათი 2 სვლაში

ამოხსნა:
1. მf3! — მუქარა 2. ლd6+ მფ:d6#
თეთრების სვლები აიძულებს შავებს, თავდაცვის მიზნით დააშამათონ თეთრი მეფე:

• 1…ლ:с5+ 2. მe5+ მფ:e5#
  
• 1…ეf8+ 2. მf6+ მფ:f6#
  
• 1…კb4 2. ლ:c7+ მფ:c7#
  
• 1…ეc6 2. ლe7+ მფ:e7#
  
• 1…ე:с5+ 2. მe5+ მფ:e5#
  
• 1…ლa6, ლb6 2. მf6+ მფ:f6#
  
• (1…მ:f3 2. ლd6+ მფ:d6#)

იხილეთ აგრეთვე

• საჭადრაკო კომპოზიცია
• შამათი
• ცუგცვანგი

ლიტერატურა

• გურგენიძე დ., მახათაძის საჭადრაკო მელოდიები, თბ., 2015. — გვ. 13-14.
• გიორგაძე თ., ჭადრაკის ანბაბნი, თბ., 1983. — გვ. 292-293.