თაქსიმი (პოლიტიკა)
| იდეა კუნძულ კვიპროსის ეთნიკურ-ტერიტორიულ დაყოფაზე | |
|---|---|
| ზოგადი ინფორმაცია | |
 ჩრდილოეთ კვიპროსის დროშა — თაქსიმის სიმბოლო | |
| წარმოშობა და არსი | |
| არსი | კვიპროსის ტერიტორიული დაყოფის მოთხოვნა და ჩრდილოეთ კვიპროსის დამოუკიდებლობის აღიარებისაკენ სწრაფვა |
| დოქტრინა | თურქული ნაციონალიზმი, სეპარატიზმი, ორმხრივი გადაწყვეტილება |
| ისტორიული კონტექსტი | |
| მოწინააღმდეგე იდეოლოგია | მეგალი იდეა, ენოსისი |
| მთავარი ლოზუნგი | „Taksim ya ölüm“ — თაქსიმი ან სიკვდილი |
| თაქსიმი დღემდე რჩება ცენტრალურ საკითხად კვიპროსის პრობლემაში, განსაკუთრებით ჩრდილოეთ კვიპროსის სტატუსის განხილვისას. | |
თაქსიმი (თურქ. takˈsim, სიტყვასიტყვით – „დაყოფა“) წარმოადგენს თურქი კვიპროსელების თურქულ ნაციონალისტურ და სეპარატისტულ მოძრაობას, რომელიც მოითხოვს ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის აღიარებას ორმხრივი სახელმწიფოს გადაწყვეტის საფუძველზე. აღნიშნული იდეა წარმოადგენდა 1974 წლის თურქული ინტერვენციის იდეოლოგიურ საფუძველს. თავად ტერმინი „თაქსიმი“ პირველად 1957 წელს ახსენა კვიპროსის მაშინდელმა ვიცე-პრეზიდენტმა ფაზილ ქიუჩუქი.[1]
თურქული ნაციონალიზმი კვიპროსელ თურქებს შორის განვითარდა, უპირველესად, როგორც პასუხი ბერძნულ ნაციონალიზმსა და მოძრაობაზე, რომელიც საბერძნეთთან კუნძულის შეერთებას მოითხოვდა.[2][3][4] თავდაპირველად, თურქი კვიპროსელები ემხრობოდნენ ბრიტანული მმართველობის გაგრძელებას.[5]
თუმცა, როდესაც ბერძენი კვიპროსელები ღიად მოითხოვდნენ ენოსისს, თურქები შეშფოთდნენ. მათთვის მაგალითი იყო კრეტის შეერთება საბერძნეთთან, რასაც მოჰყვა კრეტელი თურქების იძულებითი მიგრაცია — პრეცედენტი, რომლის გამეორებაც არ სურდათ.[6][7] ამგვარად, თურქი კვიპროსელები გადავიდნენ ღია დაყოფის მხარდაჭერაზე, განსაკუთრებით EOKA-ს შეიარაღებული მოქმედებების ფონზე.[8]
მათ ერთდროულად ჰქონდათ საკუთარი თავი ცალკე ეთნიკურ ჯგუფად დანახული და იზიარებდნენ თავისუფალი თვითგამორკვევის უფლების არსებობას ბერძენი კვიპროსელებისგან დამოუკიდებლად.[9]
1950-იან წლებში, თურქეთის მაშინდელი პრემიერ-მინისტრი ადნან მენდერესი კვიპროსს განიხილავდა როგორც „ანატოლიის გაგრძელებას“ და თავდაპირველად მხარს არ უჭერდა დაყოფას, არამედ კუნძულის მთლიანად თურქეთთან მიერთებას. ნაციონალისტური ლოზუნგი იყო: „კვიპროსი თურქულია“, ხოლო მმართველი პარტია კუნძულს აცხადებდა თურქეთის ტერიტორიის განუყოფელ ნაწილად. მაგრამ იმის გაცნობიერების შემდეგ, რომ თურქები მოსახლეობის მხოლოდ დაახლოებით 20%-ს შეადგენდნენ, მენდერესმა შეცვალა კურსი და მხარი დაუჭირა დაყოფას.
1950-იანი წლების ბოლოს და 1960-იან წლებში გავრცელდა მოწოდება: „დაყოფა ან სიკვდილი“ („Taksim ya ölüm“). ზიურიხისა და ლონდონის შეთანხმებების შემდეგ, თურქეთმა ფორმალურად აღიარა კვიპროსის სახელმწიფოებრიობა, თუმცა რეალურად არც არასოდეს დაუტოვებია მისული მიზანი — კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში დამოუკიდებელი თურქული სახელმწიფოს შექმნა.[10][11]
თაქსიმის მემკვიდრეობა და თანამედროვე მდგომარეობა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თაქსიმის იდეა, როგორც კუნძულის სუვერენული დაყოფის მოთხოვნა, დღესაც მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ელემენტად რჩება ჩრდილოეთ კვიპროსში და თურქეთის საგარეო პოლიტიკაში. მიუხედავად იმისა, რომ ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკა მხოლოდ თურქეთის მიერ არის აღიარებული, ორმხრივი გადაწყვეტის იდეა კვლავ აქტიურად ვრცელდება თურქულ და თურქ-კვიპროსულ დიპლომატიაში.[12]
ბოლო წლებში, განსაკუთრებით ერასინ ტათარის პრეზიდენტად არჩევის შემდეგ, თურქი კვიპროსელები საჯაროდ დაუბრუნდნენ ორ-სახელმწიფოებრივ მიდგომას, რაც პრაქტიკულად თაქსიმის თანამედროვე ფორმას წარმოადგენს.[13] პრეზიდენტმა ტათარმა 2021 წელს გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე განაცხადა, რომ „ერთადერთი რეალისტური გადაწყვეტა“ არის „ორი სუვერენული სახელმწიფოს თანაარსებობა კუნძულზე“.[14]
თაქსიმის თემა კვლავაც ღრმად პოლარიზებულია კვიპროსელ ბერძნებსა და თურქებს შორის. ბერძენი კვიპროსელებისთვის იგი წარმოადგენს დაპყრობისა და ოკუპაციის სიმბოლოს, ხოლო თურქი კვიპროსელებისთვის — პოლიტიკური დამოუკიდებლობისა და ეთნიკური თვითგამორკვევის გარანტს.[15]
თაქსიმი განსაკუთრებით იდეოლოგიური მნიშვნელობის მატარებელია ისეთ ორგანიზაციებში, როგორიცაა თურქეთის წინააღმდეგობის ორგანიზაცია (TMT), რომელიც 1958 წლიდან მხარს უჭერდა კუნძულის ორმხრივ დაყოფას.[16]
მიუხედავად მრავალწლიანი გაეროს შუამავლობისა, თაქსიმის მემკვიდრეობა კვლავ იდეურ ბლოკად რჩება კვიპროსის გაერთიანების გზაზე, და წარმოადგენს ერთ-ერთ მთავარ სადავო საკითხს თანამედროვე აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის პოლიტიკურ გეოგრაფიაში.
თაქსიმის ისტორიული განვითარება და თანამედროვე კონტექსტი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თაქსიმი (თურქ. Taksim, რაც თურქულად ნიშნავს „გაყოფას“) წარმოადგენს თურქი კვიპროსელების ნაციონალისტურ და სეპარატისტულ მოძრაობას, რომელიც მიზნად ისახავდა კუნძულის გაყოფას და ჩრდილოეთ კვიპროსის დამოუკიდებლობის აღიარებას. ეს იდეა პირველად გამოჩნდა 1950-იან წლებში, როგორც პასუხი ბერძენი კვიპროსელების მიერ ენოსისის—კუნძულის საბერძნეთთან გაერთიანების—მოძრაობაზე. თურქი კვიპროსელები, რომლებიც კუნძულის მოსახლეობის დაახლოებით 20%-ს შეადგენდნენ, შიშობდნენ, რომ ენოსისი მათ მარგინალიზაციას გამოიწვევდა, როგორც ეს მოხდა კრეტის თურქების შემთხვევაში. ამიტომ, მათ დაიწყეს თაქსიმის იდეის მხარდაჭერა, რაც გულისხმობდა კუნძულის ეთნიკურ ხაზებზე გაყოფას.
თაქსიმის იდეა გაძლიერდა 1955 წელს, როდესაც ბერძენი კვიპროსელების მიერ შექმნილმა სამხედრო ორგანიზაციამ EOKA დაიწყო შეიარაღებული კამპანია ბრიტანეთის კოლონიური მმართველობის წინააღმდეგ და ენოსისის მხარდასაჭერად. როგორც პასუხი, თურქი კვიპროსელები ჩამოაყალიბეს საკუთარი სამხედრო ორგანიზაციები, მათ შორის „9 სექტემბრის ფრონტი“ და „შავი ბანდა“, რომლებიც მოგვიანებით გაერთიანდნენ თურქული წინააღმდეგობის ორგანიზაციაში (TMT) .
თურქეთის მთავრობამ თავდაპირველად მხარი დაუჭირა თაქსიმის იდეას, განსაკუთრებით ადნან მენდერესის მმართველობის პერიოდში, რომელმაც 1957 წელს კვიპროსი თურქეთის განუყოფელ ნაწილად გამოაცხადა. თუმცა, მოგვიანებით, თურქეთმა შეცვალა თავისი პოზიცია და დაიწყო კუნძულის გაყოფის მხარდაჭერა, რაც გამოიხატა სლოგანში „გაყოფა ან სიკვდილი“ .
1960 წელს, ლონდონისა და ციურიხის შეთანხმებების საფუძველზე, კვიპროსმა მიიღო დამოუკიდებლობა, ხოლო თურქი კვიპროსელები მიიღეს ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობა და მნიშვნელოვანი უფლებები. თუმცა, 1963 წელს დაწყებული ეთნიკური კონფლიქტების შედეგად, თურქი კვიპროსელები გამოეყვნენ ცენტრალურ ხელისუფლებას და ჩამოაყალიბეს საკუთარი ადმინისტრაცია. 1974 წელს, საბერძნეთის სამხედრო ხუნტის მიერ მხარდაჭერილი გადატრიალების შემდეგ, თურქეთმა ჩაატარა სამხედრო ინტერვენცია და დაიკავა კუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი, რაც საბოლოოდ გამოიწვია ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის გამოცხადება 1983 წელს, რომელიც მხოლოდ თურქეთმა აღიარა .
თანამედროვე პერიოდში, თაქსიმის იდეა კვლავ აქტუალურია. 2025 წელს, თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ჰაკან ფიდანმა განაცხადა, რომ კუნძულის გაყოფა ორ სახელმწიფოდ არის ერთადერთი რეალური გამოსავალი . თურქი კვიპროსელების ლიდერი ერსინ ტატარი ასევე მხარს უჭერს ორ სახელმწიფოს გადაწყვეტას, რაც ეწინააღმდეგება ბერძენი კვიპროსელების და საერთაშორისო საზოგადოების პოზიციას, რომლებიც უპირატესობას ანიჭებენ ფედერაციულ მოდელს .
თაქსიმის იდეის გარშემო არსებული დებატები კვლავ განაგრძობს კვიპროსის კონფლიქტის კომპლექსურობას და აჩენს კითხვებს კუნძულის მომავალი პოლიტიკური მოწყობის შესახებ.
იხილეთ აგრეთვე
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ CYPRUS (2006-06-15). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2006-06-15. ციტირების თარიღი: 2012-01-25
- ↑ Kyris, George (2016) The Europeanisation of Contested Statehood: The EU in Northern Cyprus. Routledge, გვ. 30–1. ISBN 978-1317032748.
- ↑ Kızılyürek, Niyazi (2003). „The politics of identity in the Turkish Cypriot community : a response to the politics of denial?“. Travaux de la Maison de l'Orient méditerranéen. 37 (1): 197–204.
- ↑ Carter, Judy; Irani, Irani; Volkan, Vamık (2015) Regional and Ethnic Conflicts: Perspectives from the Front Lines. Routledge, გვ. 60. ISBN 978-1317344667.
- ↑ Papadakis, Yiannis; Peristianis, Nicos; Welz, Gisela (2006) Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict. Indiana University Press, გვ. 2. ISBN 9780253111913.
- ↑ Isachenko, Daria (2012) The Making of Informal States. Palgrave Macmillan, გვ. 37. ISBN 9780230392076.
- ↑ Pericleous, Chrysostomos (2009) Cyprus Referendum. I.B.Tauris, გვ. 135–6. ISBN 9780857711939.
- ↑ Mirbagheri, Farid (2009) Historical Dictionary of Cyprus. Scarecrow Press, გვ. xiv. ISBN 9780810862982.
- ↑ Diez, Thomas (2002) The European Union and the Cyprus Conflict. Manchester University Press, გვ. 83. ISBN 9780719060793.
- ↑ Behlul Ozkan (2012). From the Abode of Islam to the Turkish Vatan. Yale University Press, გვ. 199. ISBN 978-0-300-18351-1.
- ↑ (2005) Cipro oggi. Casa editrice il Ponte, გვ. 27. ISBN 978-88-89465-07-3.
- ↑ Ker-Lindsay, James (2011). The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know. Oxford University Press, გვ. 105. ISBN 9780199757169.
- ↑ „Cyprus peace talks collapse over two-state solution“. BBC News. 22 July 2021. ციტირების თარიღი: 28 April 2024.[მკვდარი ბმული]
- ↑ UN News – Cypriot Turkish leader reaffirms call for two-state solution (27 September 2021).[მკვდარი ბმული]
- ↑ Hatay, Mete (2005). „Beyond Numbers: An Inquiry into the Political Integration of the Turkish ‘Settlers’ in Northern Cyprus“. PRIO Cyprus Centre Report (4).
- ↑ Bryant, Rebecca (2010). The Past in Pieces: Belonging in the New Cyprus. University of Pennsylvania Press, გვ. 39. ISBN 9780812242218.