თანზიმათი
თანზიმათი (ოსმ. تنظيمات; თურქ. Tanzimât) — ოსმალეთის იმპერიის მოდერნიზაციის რეფორმების ეპოქა (1839–1876), როცა იმპერიის პირველი კონსტიტუცია მიიღეს[1]. რეფორმები დაიწყო სულთან აბდულმეჯიდის მიერ გამოცემული „გიულჰანე ჰათ-ი შარიფით“, რომელიც იმპერიის სოციალურ-ეკონომიკურ გარდაქმნებზე კონცენტრირდებოდა. მათი ავტორი და წამყვანი ფიგურა იყო მუსტაფა რეშიდ-ფაშა — დიპლომატი და საგარეო საქმეთა მინისტრი, რომელმაც დასავლური ნორმების მიხედვით შეიმუშავა რეფორმათა გეგმა ცენტრალური მმართველობის გასაძლიერებლად და პორტას ევროპულ ძალებზე დამოკიდებულების შესამცირებლად[2].
ისტორია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]XIX საუკუნის დასაწყისში ოსმალეთის იმპერია სერიოზულ კრიზისს განიცდიდა, რაც მოითხოვდა რეფორმების გატარებას ქვეყნის დაშლის თავიდან ასაცილებლად. წინა მცდელობები — სულთან სელიმ III-ისა და მუსტაფა ფაშა ბაირაქთარის რეფორმები — წარუმატებლად დასრულდა[3], ხოლო მაჰმუდ II-ის დროს განხორციელებული ცვლილებები მხოლოდ ცენტრალური ძალაუფლების გამყარებასა და ადმინისტრაციული სისტემის გამარტივებას ემსახურებოდა.
რეფორმების ეკონომიკური წინაპირობა იყო იმპერიის ფინანსური მდგომარეობის გაუარესება. ადგილობრივმა წარმოებამ ვერ გაუძლო ევროპული ინდუსტრიის ზეწოლას, რის შედეგადაც მრავალი ტრადიციული დარგი გაუქმდა. ევროპულმა იაფმა და ხარისხიანმა საქონელმა ბაზარზე ადგილობრივი პროდუქცია ჩაანაცვლა. ამას თან დაერთო გილდიური სისტემის კრიზისი და მსხვილი მიწის მესაკუთრეთა ეკონომიკური გაძლიერება ფეოდალური სისტემის შენარჩუნების ფონზე. იმპორტი ძირითადად შედგებოდა მაღალი დამატებული ღირებულების მქონე საქონლისგან, მაშინ როცა ექსპორტში დაბალი ღირებულების პროდუქცია ჭარბობდა.
1830-იან წლებში რუსმა მოგზაურმა მ. პ. ვრონჩენკომ აღნიშნა, რომ ანკარაში შალის დაზგების რაოდენობა 2000-დან 100-მდე შემცირდა ევროპული პროდუქციის დაბალი ფასის გამო. სოფლის მეურნეობაში დასაქმებული მოსახლეობის უმრავლესობა ბუნებრივ მეურნეობაში რჩებოდა. 1838 წლის შემდეგ სახელმწიფო მონოპოლიებისა და შიდა სავაჭრო ბარიერების გაუქმებამ ხელი შეუწყო შიდა ვაჭრობის გააქტიურებას, თუმცა ერთიანი შიდა ბაზრის ჩამოყალიბებას ფეოდალური წესრიგი და ეკონომიკური არასტაბილურობა ხელს უშლიდა.
იმპერიის ეკონომიკაში უცხოურმა კაპიტალმა კაპიტალიზმი ვერ განავითარა და ოსმალეთი ნედლეულის მიმწოდებლად და ასევე ევროპის ბაზრად გადააქცია. მმართველი წრეების მხრიდან ინვესტიციებისადმი უინტერესობამ და ფუფუნებისკენ მიდრეკილებამ კაპიტალის დეფიციტი და ფინანსური სისტემის არასტაბილურობა გამოიწვია.
ისტორიულ ლიტერატურაში რეფორმები ორ პერიოდად იყოფა: 1839–1853 და 1856–1876 წლებზე.
გულჰანე ჰათ-ი-შერიფი
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1839 წელს სულთან აბდულმეჯიდმა გამოაცხადა „გულჰანე ჰათ-ი-შერიფი“ — რეფორმების პროგრამა, რომელიც ითვალისწინებდა გადასახადების სისტემის შეცვლას, სასამართლო პროცესების საჯაროობასა და სამხედრო ხარჯების განსაზღვრას. რეფორმები ვრცელდებოდა ყველა ქვეშევრდომზე, რელიგიური კუთვნილების მიუხედავად. მისმა ავტორმა მუსტაფა რეშიდ ფაშამ ულემებისა და მაღალჩინოსნების მხრიდან ძლიერი წინააღმდეგობა მიიღო. ძირითადი მიზანი იყო ქვეშევრდომთა სიცოცხლის, პატივისა და ქონების უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, გადასახადების სამართლიანი განაწილება და გაწვევის სისტემის მოდერნიზაცია[3].
„გულჰანე ჰათ-ი-შერიფმა“ რეფორმების წარმატება მთავრობისა და ხალხის ერთობის პირობად მიიჩნია. პროექტის ავტორებმა წამოაყენეს ოსმალიზმი — სახელმწიფოს მიერ გამოცხადებული იდეოლოგია, რომელიც მრავალეროვნული საზოგადოების ინტეგრაციას მიზნად ისახავდა. მოგვიანებით იგი გადაიქცა „ახალი ოსმალებისა“ და ახალგაზრდა თურქების იდეოლოგიად, თუმცა პრაქტიკაში ხშირად მხოლოდ თურქების ბატონობას ასახავდა არათურქულ მოსახლეობაზე.
1856 წლის ყირიმის ომის შემდეგ, ევროპული ქვეყნების ზეწოლით, გამოცხადდა ახალი რეფორმატორული ბრძანებულება — ჰათ-ი ჰუმაიუნი (18 თებერვალი), რომელიც, გიულჰანეს აქტის განმეორებასთან ერთად, უცხოური კაპიტალის წახალისებას გულისხმობდა. უცხოელებს მიენიჭათ უფლება დაეუფლონ უძრავ ქონებას იმპერიის ფარგლებში. ეს რეფორმა პარიზის ხელშეკრულებაში (1856) ჩაიწერა და ოსმალეთის საერთაშორისო ვალდებულებად იქცა. შედეგად, უცხოური კაპიტალის პოზიციები გაძლიერდა და შეიქმნა პირობები თურქეთის ნახევრად კოლონიად ჩამოყალიბებისთვის.
1858 წლის მიწის კანონი დაეფუძნა მიწის მესაკუთრეობასთან დაკავშირებულ წინა პრაქტიკას და მიზნად ისახავდა რეგულირების სისტემის გაუმჯობესებას. ოსმალეთის იმპერიის მიწები დაყოფილი იყო სამ ძირითად კატეგორიად:
- მირიე — სახელმწიფო მიწა
- მულქი — კერძო საკუთრება
- ვაკუფი — რელიგიური ან საქველმოქმედო მიზნებისთვის განკუთვნილი მიწა
სხვა კლასიფიკაციით დაემატა ასევე:
- მუტრაქე — საზოგადოებრივი დანიშნულების მიწები
- მევათ — დაუსახლებელი ან ცარიელი მიწები
1857 წელს შემუშავებულმა და 1858 წელს დამტკიცებულმა რეგულაციამ გააფართოვა მემკვიდრეთა წრე მირის მიწებზე და განსაზღვრა მათი მემკვიდრეობით გადაცემის პრინციპები. აგრეთვე, თანზიმატის საბჭოს მიერ განხილულმა პროექტმა გაითვალისწინა წარსული კანონები და შარიათის ფატვები, რაც საფუძვლად დაედო მიწის სამართლებრივი რეჟიმის საბოლოო სისტემატიზაციას.
1858 წლის მიწის კანონი კონსერვატიული იყო: შეზღუდული იყო მიწის სურვილისამებრ გამოყენება, მათ შორის ბაღების გაშენება. ადამიანის დაკრძალვა საკუთარ ნაკვეთზე მხოლოდ თანხმობით შეიძლებოდა. მიწის უფასოდ ან ნომინალურ ფასად გადაცემა საჭიროებდა სამთავრობო თანხმობას. მიუხედავად იმისა, რომ გლეხებს მიეცათ მიწის იჯარით გაცემისა და დაგირავების უფლება, საკუთრება საბოლოოდ სახელმწიფოს ეკუთვნოდა და მირის მიწებზე ფეოდალური შეზღუდვები შენარჩუნდა.
გარე მოთხოვნის ზრდამ გააძლიერა ჩიფთლიქის სისტემა — სოფლის მეურნეობის განვითარებული ფორმა, რომელიც პროგრესულ როლს თამაშობდა ფეოდალიზმის დაშლის პროცესში. თუმცა, საკუთრების უფლება გლეხებს სრულად არ გადაეცემოდა .
„ჰათ-ი ჰუმაიუნის“ გამოცხადებიდან (1856) დაახლოებით 15 წელიწადში შემუშავდა რეგულაცია აშარის გადასახადზე, რომელიც დეტალურად ასახავდა აუქციონის მექანიზმებსა და სახელმწიფო ადმინისტრირების გზებს. მიუხედავად ამისა, გადასახადების გაუქმების საკითხი ამ რეგულაციაში ნათლად არ გაიწერა. შემოსავლის აკრეფა კვლავაც რჩებოდა ადგილობრივი ხელისუფლების გავლენიან ხელსაწყოდ.
ოსმალეთის მთავრობა საკომუნიკაციო ქსელის მნიშვნელობას კარგად აცნობიერებდა. 1866 წელს შეიქმნა სპეციალური კომისია, თუმცა მისი საქმიანობა ძირითადად სტამბოლის ქუჩების შეკეთებით შემოიფარგლა. რეგიონებში გზების მშენებლობას ადგილობრივი ხელისუფლება მართავდა. განსაკუთრებით აქტიური იყო მიდჰათ ფაშა დუნაის ვილაიეთში, სადაც 3000 კმ გზა და 420 ხიდი აშენდა.
რკინიგზის მშენებლობა ძირითადად უცხოური კაპიტალით ხდებოდა. პირველმა ბრიტანულმა კომპანიამ 1856 წელს მიიღო იზმირ-აიდინის რკინიგზის (130 კმ) კონცესია, მეორე კომპანიამ კი 1863 წელს — იზმირ-ქასატას ხაზის (93 კმ). 1870-იანი წლებისთვის რკინიგზის საერთო სიგრძე 1600 კმ-ს აღწევდა. მათი მიზანი იყო პორტებისა და შიდა რეგიონების დაკავშირება ევროპული პროდუქციის იმპორტისა და აგრარული ექსპორტის გასაფართოებლად.
გადასახადები ქვეყნის ბიუჯეტის საფუძველს ქმნიდა, თუმცა პროვინციების ნაწილი მათ გადახდაზე უარს აცხადებდა. საგადასახადო მეურნეობის სისტემამ ბიუჯეტის შემოსავლები მინიმუმამდე შეამცირა. რეფორმატორებმა სცადეს საგანგებო გადასახადების გაუქმება და არამუსლიმებისგან ხარკის სისტემის გამარტივება, თუმცა ამ ნაბიჯებს რეგიონული წინააღმდეგობა შეხვდა. საბოლოოდ, საგადასახადო მეურნეობის წინააღმდეგ ბრძოლა უშედეგოდ დასრულდა.
1860-იან წლებში გაუქმდა გილდიის რეგულაციები, რაც კაპიტალიზმის განვითარებას ხელი შეუწყო.
სამხედრო სფეროში თანზიმატის რეფორმებმა საყოველთაო სამხედრო სამსახური დააწესა მუსლიმებისა და არამუსლიმებისთვის (თუმცა არამუსლიმები უმეტესად ჯარში არ ირიცხებოდნენ, გარდა საზღვაო ფლოტისა). მსახურობის ვადა შემცირდა 15-დან 4 წლამდე. არმია გადაკეთდა რეგულარულ და თანამედროვე სტრუქტურად, განახლებული სამხედრო ფორმაც შემოიღეს.
განათლება და რელიგია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]40-იანი წლებიდან საერო განათლების განვითარება გაგრძელდა. შეიქმნა განათლების სამინისტრო. 1860-იანი წლების შუა ხანებში დაწყებით სკოლებში 660 ათასი მოსწავლე სწავლობდა, თუმცა საშუალო სკოლები იშვიათი იყო. მეჩეთთან არსებული სასწავლებლები შენარჩუნდა და ახალ საერო სკოლებში სასწავლო დროის ნახევარი კვლავ რელიგიაზე მოდიოდა. სასულიერო პირებს მნიშვნელოვანი გავლენა დარჩათ. 1869 წელს შემოიღეს საყოველთაო სამ-ოთხწლიანი საწყისი განათლება.
რელიგიური და ეროვნული საკითხები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]1856 წლის რელიგიურმა დეკლარაციამ ფორმალურად დაამკვიდრა მუსლიმებისა და არამუსლიმების თანასწორობა, თუმცა შარიათის დომინაცია რჩებოდა. რეალურად, რელიგიური ნორმების დარღვევა მკაცრად ისჯებოდა, რის გამოც სინდისის თავისუფლება დიდწილად დეკლარატიული დარჩა[4][5].
პალესტინაში, მიწის რეფორმამ ადგილობრივ ბაზარს ჩაუყარა საფუძველი, რაც ებრაელ მიგრანტებს შესაძლებლობას აძლევდა დაებანდათ მიწა. შედეგად, მოხდა მათი გადმოსახლება და შემდგომი გადასახადების ზრდა სახელმწიფო ბიუჯეტში[6].
სომხეთში, 1863 წელს მიღებულმა ეროვნულმა კონსტიტუციამ სომხურ მოსახლეობას მიანიჭა თვითმმართველობის ელემენტები. იგი შედგებოდა 150-მდე მუხლისგან და დამტკიცებული იყო როგორც კათოლიკოსის, ისე იმპერიული ხელისუფლების მიერ. დოკუმენტმა დააარსა სომხეთის ეროვნული კრება[7].
რეფორმების შედეგები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]თანზიმატის რეფორმების გატარება ხშირად წინააღმდეგობებს აწყდებოდა, ვინაიდან ეწინააღმდეგებოდა ტრადიციულ ღირებულებებსა და შარიათს და აზიანებდა მოხელეთა, სასულიერო და ფეოდალური წრეების ინტერესებს. ამის გამო, რეფორმების რეალიზება არასრულყოფილი და ხანგრძლივი აღმოჩნდა.
რეფორმების პერიოდში აღინიშნა სოფლის მეურნეობის გარკვეული ზრდა, რაც აშარის გადასახადიდან მიღებული შემოსავლების ზრდით აისახა – 1848–1876 წლებში ის 194,8 მილიონიდან 743,6 მილიონ ყურუშამდე გაიზარდა. თუმცა, იმპორტმა მნიშვნელოვნად გადააჭარბა ექსპორტს, რამაც ქვეყნის საგარეო ვაჭრობაში დეფიციტი გააღრმავა. ეს დეფიციტი იფარებოდა უცხოური სესხებით, რამაც დამოკიდებულება ევროპულ კაპიტალზე გაზარდა.
მსოფლიო ბაზარზე ჩართვამ ოსმალეთის ეკონომიკა ისე შეცვალა, რომ მისი შიდა სტრუქტურა არ დაემთხვა ახალ რეალობას: რაც ქვეყანაში იწარმოებოდა, აღარ შეესაბამებოდა მოსახლეობის საჭიროებებს. ამ არათანაბარმა განვითარებამ ეკონომიკას თვითდაფინანსებისა და თვითგანვითარების უნარი დაუკარგა.
ყირიმის ომის შემდეგ, რეფორმატორები ცდილობდნენ ფინანსური სისტემის რესტრუქტურიზაციას. 1857–1871 წლებში სახელმწიფო შემოსავლები 1038-დან 1920 მილიონ ყურუშამდე გაიზარდა, მაგრამ ხარჯები უარესად კონტროლდებოდა.
ევროპული სასესხო კაპიტალის ექსპლუატაციამ და მსოფლიო ეკონომიკურმა კრიზისმა იმპერია გაკოტრებამდე მიიყვანა. იმპერიის ბიუჯეტი აგრარული ეკონომიკის პირობებში ძირითადად გლეხების გადასახადებზე იყო დამოკიდებული, რაც არამდგრად სისტემას ქმნიდა.
-Opening_of_the_first_parlement.png)
1854 წლიდან პორტამ 15-მდე საგარეო სესხი აიღო, რომელთა საერთო მოცულობამ 1875 წლისთვის 242 მილიონ ოსმალურ ლირას მიაღწია. საგარეო ვალი სწრაფად გაიზარდა. 1875 წლის ოქტომბერში სახელმწიფომ გაკოტრების შესახებ გამოაცხადა. მთავრობის თქმით, ვალების დაფარვა ნახევრდებოდა, 1876 წელს კი გადახდები სრულად შეწყდა.
ოსმალეთის ვალის ზრდამ ევროპელ კრედიტორებში ფინანსური რეფორმების აუცილებლობა დააყენა, რათა შესაძლებელი ყოფილიყო იმპერიის ექსპლუატაცია თანამედროვე ფინანსური სტანდარტების საფუძველზე. პორტას გადასვლა ფეოდალურიდან ბურჟუაზიულ მოდელზე გარე ძალების სტრატეგიული ინტერესის საგანი გახდა.
1863 წელს, შიდა და გარე გამოწვევების შედეგად, ოსმალეთის იმპერიამ დააფუძნა ოსმალეთის ბანკი, რომელიც ფორმალურად სახელმწიფო ბანკად ითვლებოდა, მაგრამ ფაქტობრივად ინგლისურ-ფრანგულ (შემდგომ ავსტრიულ) კაპიტალს ეკუთვნოდა. ბანკს ჰქონდა ექსკლუზიური უფლება იმპერიის მასშტაბით ბანკნოტების გამოშვებაზე და მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა საგარეო სესხების გაფორმებაში.
თანზიმატის რეფორმების მნიშვნელოვანი ნაწილი ან არასრულად განხორციელდა, ან ქაღალდზე დარჩა. მიუხედავად გარკვეული ფინანსური მიღწევებისა, რეფორმებს აკლდა სისტემური მხარდაჭერა და მმართველი წრეების ნამდვილი სურვილი გარდაქმნისათვის. 1870-იანი წლებისთვის ქვეყანაში დაიწყო კონტრრეფორმების პროცესი, რომელიც არსებითად აფერხებდა რეფორმების ეფექტურ განხორციელებას.
თუმცა, რეფორმებმა გარკვეული პოზიტიური შედეგებიც მოიტანა — მაგალითად, ბიუროკრატიის გაძლიერება, რაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა ადმინისტრაციულ პროცესებზე. მიუხედავად ამისა, ძველი სამხედრო-ფეოდალური ბიუროკრატია მნიშვნელოვან დაბრკოლებას წარმოადგენდა.
ეკონომიკური კრიზისის გაღრმავებამ (ინფლაცია, ფისკალური დეფიციტი, დეპრესია) 1870-იან წლებში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა რეფორმების შეჩერებაში. ფინანსური სისტემა კვლავ ეფუძნებოდა შუა საუკუნეების გადასახადების პრინციპებს, ბოროტად გამოყენების მაღალი მაჩვენებლებით, რამაც მოსახლეობაში რეფორმებისადმი უნდობლობა და უარყოფითი დამოკიდებულება გამოიწვია.
რეფორმების შეფერხების მიზეზებს შორის იყო:
- ბიუროკრატიის ინერტულობა და რეფორმების მიმართ წინააღმდეგობა;
- რელიგიური ინსტიტუტების გავლენის შენარჩუნება და მათი განდევნის შეუძლებლობა;
- ეკონომიკური სისუსტე და კაპიტალისტური განვითარების ჩამორჩენა;
- ევროპული სესხების მავნე ზეგავლენის დაუნახაობა და მათი წესრიგად აღქმა;
- მაღალი დონის კორუფცია და საზოგადოების მხრიდან რეფორმების გაუგებრობა;
- კულტურული და ეროვნული განსხვავებები, რომლებმაც ხელი შეუშალა ერთიანი რეფორმატორული ხედვის ჩამოყალიბებას.
ამ ფონზე, იმპერატორების პოლიტიკურმა პოზიციებმა, მაგალითად, მაჰმუდ II-ის არასაკმარისმა ძალაუფლებამ და აბდულ მეჯიდ I-ის მოტივაციის ნაკლებობამ, ვერ უზრუნველყო რეფორმების თანმიმდევრული და წარმატებული განხორციელება.
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Cleveland, William L & Martin Bunton, A History of the Modern Middle East: 4th Edition, Westview Press: 2009, p. 82.
- ↑ NTV tarih
- 1 2 Миллер А. Ф. Мустафа-паша Байрактар. Оттоманская империя в начале XIX века. М.-Л., 1947.
- ↑ There Is No Compulsion in Religion": On Conversion and Apostasy in the Late Ottoman Empire: 1839-18… more, Selim Deringil, Comparative Studies in Society and History, Vol. 42, No. 3 (Jul., 2000), pp. 547—575
- ↑ Corrupting the Sublime Sultanate: The Revolt of Tanyus Shahin in Nineteenth-Century Ottoman Lebanon, Ussama Makdisi, Comparative Studies in Society and History, Vol. 42, No. 1 (Jan., 2000), pp. 180—208
- ↑ Gershon Shafir, Land, Labor and the Origins of the Israeli-Palestinian Conflict 1882—1914. Cambridge: Cambridge University Press
- ↑ Richard G. (EDT) Hovannisian «The Armenian People from Ancient to Modern Times» p. 198.oo