ექსპროპრიაცია

ექსპროპრიაცია — ქმედება/პროცედურა სამართალში, რომელიც მიზნად ისახავს პიროვნების ნების საწინააღმდეგოდ, იძულებით ჩამოართვას მიწის მესაკუთრეს მისი საკუთრება. ტერმინი უმეტესად აღნიშნავს საზოგადოებრივი სარგებლის (საზოგადოებრივი საჭიროების) მიზეზით განხორციელებულ ექსპროპრიაციას.

ტიპები

კომპენსაციით განხორციელებული ექსპროპრიაციები, როგორც წესი, უკავშირდება ინფრასტრუქტურული პროექტების განხორციელებას: გზებსა და ავტომაგისტრალებს, აეროპორტებს და სხვ. კომპენსაციის საკითხი ხშირად სადავოა, ხოლო მისი ოდენობა არაერთ შემთხვევაში სასამართლოს მიერ განისაზღვრება. ზოგჯერ კითხვის ნიშნის ქვეშ დგება თავად ექსპროპრიაციის ლეგიტიმურობაც.

ექსპროპრიაცია შეიძლება გამოიყენონ სიმდიდრის გადანაწილების უზრუნველყოფისთვისაც. ასეთი პრაქტიკა უმეტესად გვხვდება განვითარებად ქვეყნებში და წარმოადგენს რისკ-ფაქტორს პირდაპირი უცხოური ინვესტიციებისთვის. მაგალითად, 2000-იან წლებში ზიმბაბვემ მიწის რეფორმის ფარგლებში ექსპროპრიაციის გზით ჩამოართვა მიწები თეთრკანიან ფერმერებს.

საერთაშორისო საინვესტიციო სამართალში ექსპროპრიაცია

ექსპროპრიაციასთან/სავალდებულო შესყიდვასთან დაკავშირებული საჯარო პროტესტის მაგალითი

თანამედროვე საერთაშორისო პრაქტიკაში „ექსპროპრიაცია“ ხშირად განიხილება არა მხოლოდ როგორც საკუთრების ფორმალური ჩამორთმევა (პირდაპირი ექსპროპრიაცია), არამედ როგორც სახელმწიფო ღონისძიებათა ერთობლიობა, რომელიც საბოლოოდ იწვევს საკუთრებით სარგებლობის არსებით დაკარგვას (ე.წ. არაპირდაპირი ან „მცოცავი“ ექსპროპრიაცია). აქ ყურადღება კეთდება შედეგზე: დარჩა თუ არა მფლობელს რეალური კონტროლი, გამოყენების შესაძლებლობა და ეკონომიკური სარგებლის მიღება.

საერთაშორისო საინვესტიციო ხელშეკრულებებში (BIT/FTA) გავრცელებულია პრინციპი, რომ ექსპროპრიაცია დასაშვებია მხოლოდ გარკვეული წინაპირობებით: საჯარო მიზანი, დისკრიმინაციის არქონა, სათანადო პროცედურა და კომპენსაცია. კომპენსაციის კლასიკური სტანდარტი ხელშეკრულებების მიხედვით სხვადასხვაა, მაგრამ პრაქტიკაში ხშირია ბაზრის ღირებულებასთან მიახლოებული შეფასების ლოგიკა. ამ ჩარჩოს გავლენით, კომპანიები და ინვესტორები ხშირად აფასებენ პოლიტიკურ რისკებს არა მხოლოდ შიდა კანონმდებლობით, არამედ საერთაშორისო ვალდებულებების კონტექსტშიც.

მნიშვნელოვანი განსხვავებაა სახელმწიფოს „რეგულირების უფლებასა“ და ექსპროპრიაციას შორის. სახელმწიფოს შეუძლია მიიღოს ზომები საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის, გარემოს დაცვის, ურბანული განვითარებისა და უსაფრთხოების მიზნებით — მაგრამ სადავო ზღვარი იქ ჩნდება, სადაც რეგულაცია აღარ არის მხოლოდ საერთო წესრიგის უზრუნველყოფა და ფაქტობრივად უტოლდება საკუთრების მნიშვნელოვნად „დაცლას“ (ეკონომიკური ღირებულების, გამოყენების ან კონტროლის დაკარგვის გამო). სწორედ ამ ზღვრის დასადგენად არბიტრაჟებში ხშირად განიხილება ზომის ინტენსივობა, მისი ხანგრძლივობა, მიზანი და ინვესტორის ლეგიტიმური მოლოდინები.

საერთაშორისო დავების გადაწყვეტაში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მექანიზმია ICSID (World Bank-ის სისტემაში), რომლის კონვენცია ქმნის ინსტიტუციურ ჩარჩოს ინვესტორთა და სახელმწიფოთა შორის დავებისთვის. ამგვარი მექანიზმების არსებობა ექსპროპრიაციის საკითხს „შიდა“ დისკუსიიდან ხშირად „საერთაშორისო“ სამართლებრივ დავამდე ამაღლებს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ინვესტორი ამტკიცებს, რომ სახელმწიფომ დაარღვია ხელშეკრულებით აღებული ვალდებულებები.

ევროპის კონტექსტში საკუთრების დაცვას ეხება ასევე ადამიანის უფლებების ევროპული სისტემა. მაგალითად, ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის I დამატებითი ოქმის 1-ლი მუხლის ზოგადი ლოგიკა ასეთია: საკუთრების ჩამორთმევა/დაკარგვა უნდა ემსახურებოდეს „საზოგადოებრივ ინტერესს“ და დაექვემდებაროს კანონს; ხოლო ბალანსი საზოგადოებრივ ინტერესსა და ინდივიდის უფლებებს შორის უნდა იყოს თანაზომიერი. ამ მიდგომით, საკუთრების საკითხი შესაძლოა შეფასდეს არა მხოლოდ ადმინისტრაციული/სამოქალაქო სამართლის, არამედ ადამიანის უფლებათა სტანდარტების ჭრილშიც.

საერთაშორისო წყაროებში ექსპროპრიაციის თემაზე ერთ-ერთ სისტემურ მიმოხილვად ხშირად გამოიყენება UNCTAD-ის ანალიტიკური მასალები, სადაც გამოყოფილია პირდაპირი/არაპირდაპირი ექსპროპრიაციის ნიშნები და კომპენსაციის სხვადასხვა მიდგომა. ასევე, საერთაშორისო ინსტიტუტები (მაგ., World Bank-ის 1992 წლის სახელმძღვანელო რეკომენდაციები) ყურადღებას ამახვილებენ იმაზე, რომ საკუთრების იძულებითი ჩამორთმევა — თუნდაც საჯარო მიზნებით — მოითხოვს მკაფიო წესებს, პროცესუალურ გარანტიებს და სამართლიანი ანაზღაურების მინიმალურ სტანდარტებს.

ამგვარად, თანამედროვე დისკუსიაში ექსპროპრიაცია ერთდროულად არის: (ა) შიდა ადმინისტრაციული და კონსტიტუციური სამართლის ინსტრუმენტი; (ბ) საერთაშორისო საინვესტიციო დავების ხშირი საგანი; (გ) ადამიანის უფლებათა დაცვის კონტექსტში პროპორციულობის ტესტის მნიშვნელოვანი მაგალითი.

სახელმწიფოს მიხედვით სამართალი

ალჟირი

ალჟირში, 1970-იანი წლების დასაწყისში, „აგრარული რევოლუციის“ პრინციპი ასევე ეფუძნებოდა მიწის მესაკუთრეთა ექსპროპრიაციას და მიწის განაწილებას — „მიწა მას, ვინც მას ამუშავებს“. ეს პოლიტიკა, რომელსაც ხელს უწყობდა ჰუარი ბუმედიენი, მალევე წააწყდა საკუთარ შეზღუდვებს: მან ვერ მისცა მოსალოდნელი შედეგები და მისი ინიციატორის გარდაცვალების შემდეგ, 1978 წელს, პრაქტიკულად მიატოვეს.

კანადა

კვებეკი

კვებეკის სამართალში საზოგადოებრივი სარგებლის მიზეზით ექსპროპრიაცია გათვალისწინებულია „კვებეკის სამოქალაქო კოდექსის“ 952-ე მუხლით:

„მესაკუთრე ვერ იქნება იძულებული დათმოს თავისი საკუთრება, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ეს ხდება კანონის შესაბამისად განხორციელებული ექსპროპრიაციის გზით — საზოგადოებრივი სარგებლის მიზნით და სამართლიანი, წინასწარი ანაზღაურების სანაცვლოდ.“

იგი ასევე გათვალისწინებულია „ექსპროპრიაციის კანონით“ და „ქალაქებისა და დაბების კანონში“ 570–572 მუხლებით.

კვებეკის ისტორიაში ექსპროპრიაციის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ მაგალითად მიიჩნევა Ste-Scolastique-ის სოფლის ექსპროპრიაცია მირაბელის აეროპორტის ასაშენებლად; პროექტი მოგვიანებით ხშირად შეფასდა როგორც „თეთრი სპილო“, რადგან დორვალის აეროპორტთან შედარებით არასაკმარისად გამოიყენებოდა. იმ დროს ექსპროპრიაციის ზონის მასშტაბი გახდა მთავარი დავის საგანი.

ჩინეთი

ჩინეთში ექსპროპრიაციები გავრცელებულ პრობლემად ითვლება: ქალაქებში მიწა სახელმწიფოს საკუთრებად არის მიჩნეული, ხოლო სოფლებში — კოლექტიურ საკუთრებად. ზოგიერთ ექსპროპრიაციას ეწინააღმდეგებოდნენ ისეთი პირები, როგორებიც არიან ნი იულანი, განსაკუთრებით იმ შემთხვევებში, როდესაც კომპენსაცია არასაკმარისი იყო ან ჩნდებოდა კორუფციის ეჭვი. ექსპროპრიაციის წინააღმდეგობა შესაძლოა დასჯადი იყოს თავისუფლების აღკვეთით.

საფრანგეთი

საფრანგეთის სამართალში ადმინისტრაციული ექსპროპრიაცია კანონიერად მიიჩნევა მხოლოდ მაშინ, თუ იგი ხორციელდება საზოგადოებრივი სარგებლობის მიზეზით. ამ ცნების განსაზღვრება საკმაოდ ზოგადია, ხოლო ადმინისტრაციულ მოსამართლეს ფართო შეფასებითი უფლებამოსილება აქვს, რათა დაადგინოს მისი საზღვრები. „საზოგადოებრივი სარგებლის“ ცნება ადმინისტრაციისთვის განსაკუთრებით ფართო ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას ქმნის, მათ შორის იმ კანონმდებლობითი ცვლილებების ფონზე, რომლებმაც 2001 წელსაც შეინარჩუნეს ამ თემის ზოგადი ფორმულირება.

სხვა განსაზღვრებები

ტერმინს „ექსპროპრიაცია“ ზოგჯერ რევოლუციური მოძრაობები სხვა მნიშვნელობითაც იყენებენ:

• რევოლუციის არქონის პირობებში — ქურდობას აღსანიშნავად; ამგვარი გამოყენება განსაკუთრებით გავრცელდა არგენტინელ ანარქისტებში ორ მსოფლიო ომს შორის პერიოდში. მიზანი იყო ამ ქმედების გამიჯვნა „ჩვეულებრივი სამართლის“ დანაშაულისგან მისი პოლიტიკური მოტივაციის გამო, „რევოლუციური ილეგალიზმის“ თეორიისა და „საქმით პროპაგანდის“ (მაგალითით მოქმედების) ჩარჩოში;
• რევოლუციის დროს — ქონების გადანაწილების

ლიტერატურა

• Bernard Paques, L'expropriation pour cause d'utilité publique, Louvain-la-Neuve, Larcier, 2001, 216p.

პორტალი სამართალი