ესტონელი შვედები

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
ნავიგაციაზე გადასვლა ძიებაზე გადასვლა
ესტონელი შვედები
რეგიონები მნიშვნელოვანი მოსახლეობით
ესტონეთის დროშა ესტონეთი 300
შვედეთის დროშა შვედეთი 26000
ენები შვედური
რელიგიები ლუთერანიზმი, ათეიზმი
დასავლეთ ესტონეთის შვედეთის ქალაქები და სოფლები
შვედური ეკლესია Hullo, ვორმსში

ესტონელი შვედები, ესტონეთის-შვედები ( შვედ. estlandssvenskar , "ესტონეთის შვედები", "კუნძულელი ხალხი"; ესტ. eestirootslased ), და სანაპიროს შვედები ( ესტ. rannarootslased ) შვედურად მოლაპარაკე უმცირესობაა, რომლებიც ძირთიადად ცხოვრობენ დასავლეთ და ჩრდილოეთ ესტონეთის სანაპირო ზონებსა და კუნძულებზე. ესტონელი შვედების ჩასახლების ოფიციალური დასაწყისი ამ ადგილებში (ცნობილი როგორც Aiboland ) თარიღდება მე -13 და მე -14 საუკუნეებით, როდესაც მათი შვედურად მოლაპარაკე წინაპრები ესტონეთში ჩავიდნენ დღევანდელი შვედეთის და ფინეთის ტერიტორიებიდან. ესტონეთის თითქმის მთელმა შვედურენოვანმა უმცირესობამ შვედეთს შეაფარა თავი მეორე მსოფლიო ომის დროს. დღესდღეობით მხოლოდ რამდენიმე ოჯახის შთამომავლები ცხოვრობენ, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის დროს დარჩნენ საცხოვრებლად ესტონეთში. დღესდღეობით შვედური უმცირესობა მხოლოდ ზღვის სანაპიროს მიმდებარედ და ესტონეთის კუნძულებზე ცხოვრობს, ასევე შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ესტონელი შვედების საცხოვრებელი ადგილების შემცირების მიზეზი ადგილობრივ ესტონელებთან შერევაც გახდა.

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შვედური დიალექტების ენობრივი სივრცე.

ადრეული ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შვედურად მოლაპარაკე მოსახლეობის არსებობა ესტონეთის ტერიტორიაზე დაახლოებით 650 წელი გაგრძელდა. პირველი წერილობითი ხსენება შვედური მოსახლეობის შესახებ ესტონეთში გვხვდება 1294 წლიდან, ქალაქ ჰააფსალუს კანონებში. შვედების შესახებ ინფორმაცია ესტონეთის ტერიტორიაზე ასევე გვხვდება 1341 და 1345 წლებში (როდესაც ესტონურმა მონასტერმა პადისედან მიყიდა "მამული ლაოკულა" და პაკრის კუნძულები შვედურ ჯგუფს). ესტონეთში ზოგიერთი ადგილის სახელიდან გამომდინარე, შვედების ყოფნა უფრო ადრეც იყო შესაძლებელი. XIII და XV საუკუნეების განმავლობაში შვედების დიდი ნაწილი ჩავიდა ესტონეთში ფინეთის შვედურენოვანი ნაწილებიდან, რომელიც შვედეთის სამეფოს ნაწილი იყო (1809 წლამდე შვედეთის სამეფოს ეკუთვნოდა) ისინი ძირითადად სახლდებოდნენ ეკლესიის საკუთრებაში არსებულ მიწებზე. კუნძული რუჰნუს პირველი დოკუმენტირებული ჩანაწერი ( შვედ. Runö) მის შვედურ მოსახლეობაზე, გვხვდება კურლანდიის ეპისკოპოსის მიერ გაგზავნილ 1341 წლის წერილში, სადაც დადასტურებულია კუნძულის მცხოვრებლების უფლება და ასევე მოიცავს უფლებას განკარგონ თავიანთი ქონება შვედეთის კანონმდებლობის შესაბამისად.

შვედური ესტონეთი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

შვედეთის იმპერია 1658 წელს, მოიცავს დღევანდელ ესტონეთს შვედური ესტონეთის და შვედური ლივონიის სახით (ახლანდელი სამხრეთ ესტონეთი).

1561 წელს შვედეთმა დააარსა შვედური ესტონეთის სამფლობელო, რომელსაც იგი განკარგავდა 1710 წლამდე (ოფიციალურად 1721 წლამდე, როდესაცნიშტადტის საზავო ხელშეკრულებით ტერიტორია გადაეცა რუსეთს). შვედური მმართველობის განმავლობაში ესტონელი შვედების აყვავების ხანად ითვლებოდა. შვედური, გერმანულთან და ესტონურთან ერთად, ერთ-ერთი ოფიციალური ენა იყო.

რუსული მმართველობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მას შემდეგ, რაც ტევტონთა ორდენმა XVI საუკუნეში დაკარგა თავისი ძალაუფლების დიდი ნაწილი და შვედური ესტონეთის სამფლობელო ჩრდილოეთის დიდი ომის შემდეგ რუსეთთან დაკარგა (1700–1721), შვედებისთვის ესტონეთში პირობები გაუარესდა: ტევტონთა ორდენის დამარცხების შემდეგ შვედურ ეკლესიებს ხშირად შვედებით დასახლებულ მიწებს ჩამოართმევდნენ გადასცემდმნენ ადგილობრივ თავადაზნაურობას, ასევე გაიზარდა გადასახადები. რუსეთის მმართველობით შვედებისთვის არაფერი შეცვლილა და ესტონელი შვედების ტანჯვა გაგრძელდა, მაგალითად, აგრარული რეფორმები რომელმაც გაათავისუფლა ესტონელი ყმების მიწები 1816 წელს, არ შეეხო ესტონელ (ძირითადად უბატონო) შვედებს.

იძულებითი ემიგრაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რუსული ესტონეთის პერიოდში, ესტონელი შვედების გარკვეული ჯგუფები იძულებულნი გახდნენ ესტონეთი დაეტოვებინათ და გადასახლებულიყვნენ რუსეთის იმპერიის სხვა ნაწილებში. აღსანიშნავია, იმპერატორი ეკატერინე II-ს მიერ 1000 შვედის იძულებითი გადასახლება კუნძულ ჰიუმაადან ( შვედ. Dagö ), 1781 წელს სამხრეთ რუსეთში (დღესვანდელ უკრაინაში), სადაც მათ დააარსეს შვედური საზოგადოება "Galsvänskbi" (დღევანდელი ხერსონის ოლქის ფარგლებში).

პირობების გაუმჯობესება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ესტონელი შვედების მდგომარეობამ გაუმჯობესება დაიწყო 1850 – იანი და 1860 – იანი წლების შემდგომი აგრარული რეფორმების გამო, თუმცა მათ მიმართ დისკრიმინაცია დარჩა უცვლელი ცარისტული მმართველობის დანარჩენ პერიოდში. პირველი მსოფლიო ომისა და რუსეთის რევოლუციის შემდეგ, 1918 წელს შეიქმნა ესტონეთის დამოუკიდებელი რესპუბლიკა. დამოუკიდებელი ესტონეთის კონსტიტუციით ეთნიკურ უმცირესობებს მიენიჭათ უფლება ჰქონდათ კონტროლი მათი განათლების ენაზე, ეროვნული და სოციალური უფლებების ინსტიტუტების შექმნის უფლება, სადაც ისინი ქმნიდნენ მოსახლეობის უმრავლესობას მათი მშობლიური ენის ოფიციალური უფლებამოსილების გამოყენების უფლება და ეროვნების არჩევანი. შვედებს, ბალტიისპირელ გერმანელებს, რუსებსა და ებრაელებს ყველას ჰყავდა მინისტრები ახალ მთავრობაში. შეიქმნა შვედური პოლიტიკური ორგანიზაცია Svenska Folkförbundet. 1925 წელს მიიღეს ახალი კანონი, რომელიც უფრო მეტ კულტურულ ავტონომიას ანიჭებდა ეთნიკურ უმცირესობებს, თუმცა ესტონეთში რუსებმა და შვედებმა არ ისარგებლეს ამ ახალი კანონებით, ძირითადად ეკონომიკური მიზეზების გამო.

მეორე მსოფლიო ომი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1939 წელს საბჭოთა კავშირმა ესტონეთი აიძულა ხელი მოეწერა ხელშეკრულებას სამხედრო ბაზებთან დაკავშირებით. ბევრი კუნძული, რომელზეც ესტონელი შვედები ცხოვრობდნენ, ჩამოერთვა მოსახლეობას და მათ საცხოვრებელ ადგილებზე სამხედრო ბაზების აშენების მოტივით, შესაბამისად კუნძულების მოსახლეობა იძულებული გახდა დაეტოვებინა საკუთარი სახლები. ერთი წლის შემდეგ ესტონეთი დაიპყრო საბჭოთა კავშირმა და მოახდინა მისი ანექსია, შვედების უფლება, რაც ხალხის ყოლას მოიცავდა ქმთავრობაში დაიკარგა. ესტონელი შვედი მამაკაცები გაიწვიეს წითელ არმიაში, ხოლო გერმანიის ოკუპაციის დროს, ვერმახტში. გადარჩენილი ესტონელი შვედების უმეტესობამ შვედეთში გაქცევა დაიწყო მანამ, სანამ ესტონეთში საბჭოთა არმიამ მეორე შეჭრა არ მოახდინა 1944 წელს. 1945 წლის 8 ივნისს შვედეთში 6,554 ესტონელი შვედი და 21,815 ეთნიკურად ესტონელი ლტოლვილი ცხოვრობდა.

დღეს[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მარია მურმანი (1911-2004), მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ესტონეთში დარჩენილი ესტონელი შვედი, ვორმსი (Ormsö), 1994.

დღეს ესტონეთში დარჩენილი ესტონელი შვედების მცირე ჯგუფები ცდილობენ აღდგინონ თავიანთი მემკვიდრეობა, შვედური ენისა და კულტურის შესწავლით. მათ ეხმარება ესტონური შვედეთის საბჭო, რომელსაც მხარს უჭერს ესტონეთის მთავრობა. 2000 წელს შვედები 21-ე უდიდესი ეთნიკური ჯგუფი იყო ესტონეთში, რომელთა რიცხვი მხოლოდ 300-ს შეადგენდა. ამასთან ერთად, შვედეთში ბევრი ესტონელი შვედი და ესტონელი შვედის შთამომავალი ცხოვრობს.

მოსახლეობის არეალი და დემოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დასავლეთ ესტონეთის არქიპელაგის ძველი შვედური რუკა, რომელშიც კონცენტრირებული იყო ესტონეთის შვედეთის მოსახლეობა.

ადრეული საუკუნეების შვედური დასახლებების მოსახლეობის მონაცემები არ არის ხელმისაწვდომი. ტევტონთა პერიოდის ბოლოს სავარაუდოდ, 1000 ესტონელი შვედი ოჯახი ცხოვრობდა, ტალინში (შვედ. Reval) კი დაახლოებით 1500 შვედი ცხოვრობდა , რაც სავარაუდოდ იძლევა 5-7 ათასი მოსახლის საერთო რაოდენობას, იმ დროისთვის ესტონეთის მოსახლეობის დაახლოებით 2-3%-ს.

1897 წლის რუსეთის იმპერიის აღწერით, შვედეთის მოსახლეობამ 5,768 ადამიანი ანუ 1,39% შეადგინა ესტონეთის გუბერნიაში . შვედების უმრავლესობა ცხოვრობდა უიეკის მაზრაში, სადაც მათ მოსახლეობის 5,6% შეადგინეს.

1922 წლის აღწერით ესტონეთის მოსახლეობა 1,107,059 [1] შეადგენდა , რომელთაგან ესტონელმა შვედებმა შეადგინეს მხოლოდ 0,7%, დაახლოებით 7 850 ადამიანი, [2] რომლებიც წარმოადგენდნენ უმრავლესობას ზოგიერთ ადგილზე, მაგალითად, რუჰნუში ( შვედ. Runö), ვორმსში ( შვედ. Ormsö), რიგულდში ( შვედ. Rickull ) მოსახლეობა ოდნავ შემცირდა 7341-მდე 1934 წლის აღწერის მიხედვით. მეორე მსოფლიო ომის დროს მოსახლეობა თითქმის 10 000 ადამიანი იყო, აქედან დაახლოებით 9000 ადამიანი ომის დროს გაიქცა შვედეთში.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ეს ციფრები საკმაოდ სტაბილური დარჩა: 1970 წელს 435 ესტონელი შვედი ცხოვრობდა ესტონეთში, 1979 წელს 254, 1989 წელს 297, რითიც ისინი 26-ე ადგილზე იყვნენ მოსახლეობის რაოდენობით ესტონეთის უმცირესობათა ჯგუფების სიაში (მეორე მსოფლიო ომის დაწყებამდე ისინი მესამე ადგილზე იყვნენ, რუსებისა და გერმანელების შემდეგ ). 2000 წლის აღწერის მონაცემებით, 300 ადამიანია, რითიც ესტონელი შვედები ესტონეთის უმცირესობათა ჯგუფების სიაში მე -20 ადგილზე არიან. ამასთან, მხოლოდ 211 მათგანია ესტონეთის მოქალაქე. ვინაიდან ყველა არ აცხადებს თავის რეალურ ეთნიკურ წარმომავლობას, ზოგიერთები ესტონელ შვედთა რეალური რაოდენობს დაახლოებით 1000 – მდე აფასებს.

ენა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ესტონეთში არ არსებობს ერთი ტიპის ესტონურ-შვედური დიალექტი, მოსახლეობა რამდენიმე სხვადასხვა დიალექტზე საუბრობს. ესტონური შვედური დიალექტი შვედური ენის აღმოსავლეთის დიალექტების ქვედანაყოფებია.

გამოყენებული ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

 

  1. Population in counties and towns, 1922. Statistics Estonia (2008-01-12). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2018-11-15. ციტირების თარიღი: 2009-09-13
  2. Ethnic minorities in Estonia: past and present. Estonian Institute (1998-12-26). ციტირების თარიღი: 2009-09-13