ერკინ ვოჰიდოვი

ერკინ ვოჰიდოვი
უზბეკ. Erkin Vohidov, Эркин Воҳидов
დაბადების თარიღი	28 დეკემბერი, 1936
დაბადების ადგილი	ოლტიარიის რაიონი, ფერგანის ოლქი, უზბეკეთის სსრ
გარდაცვალების თარიღი	30 მაისი, 2016 (79 წლის)
გარდაცვალების ადგილი	ტაშკენტი, უზბეკეთი
საქმიანობა	დრამატურგი, პოეტი, პოლიტიკოსი, მთარგმნელი და მწერალი
ენა	უზბეკური
ეროვნება	უზბეკი
მოქალაქეობა	სსრკ  უზბეკეთი
ალმა-მატერი	უზბეკეთის ეროვნული უნივერსიტეტი
ჯილდოები	Hero of Uzbekistan , Order of Outstanding Merit , Order of Friendship, State Prize of the Uzbek SSR Named After Hamza და People's Poet of the Uzbek SSR
ერკინ ვოჰიდოვი ვიკისაწყობში

ერკინ ვოჰიდოვი — (უზბეკ. Erkin Vohidov [Эркин Воҳидов]; რუს. Эркин Вахидов.) (28 დეკემბერი 1936 – 30 მაისი 2016) — უზბეკი პოეტი, დრამატურგი, ლიტერატურული მთარგმნელი და სახელმწიფო მოღვაწე. საკუთარი პოეტური შემოქმედების გარდა, ვოჰიდოვმა უზბეკურ ენაზე თარგმნა მრავალი ცნობილი უცხოელი პოეტის ნაშრომი, მათ შორის ალექსანდრ ტვარდოვსკის, იოჰან ვოლფგანგ გოეთეს, მუჰამად იქბალის, რასულ გამზატოვის და სერგეი ესენინის პოეზია. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი ესენინის ლირიკისა და გოეთეს ტრაგედიის „ფაუსტი“ თარგმანები.

1983 წელს ვოჰიდოვი დაჯილდოვდა State Hamza Prize-ით პოეტური კრებულისთვის „Sharqiy qirgʻoq“. 1987 წელს იგი გახდა უზბეკეთის სსრ-ს სახალხო პოეტი. 1999 წელს მას მიენიჭა უზბეკეთის გმირის ტიტული — უმაღლესი საპატიო წოდება, რომელსაც უზბეკეთი საკუთარ მოქალაქეებს ანიჭებს.

ვოჰიდოვის პოეზია დღემდე პოპულარულია და ხშირად იბეჭდება ანთოლოგიებსა და კოლექტიურ კრებულებში. მის ათეულობით ლექსზე დაიწერა სიმღერები სხვადასხვა შემსრულებლის მიერ, განსაკუთრებით — შერალი ჯორაევის მიერ. გაეროს დაარსებას 75-ე წლისთავთან დაკავშირებით 2020 წლის ოქტომბერში შეიქმნა სიმღერა „Human“ („ადამიანი“), რომელიც ერქვა ვოჰიდოვის ლექსზე „Inson“ („ადამიანი“) დაფუძნებულ ნაწარმოებს; მას ტექსტი ჰქონდა არაბულ, ინგლისურ, იტალიურ, ყაზახურ, რუსულ, ტაჯიკურ, თურქულ და უზბეკურ ენებზე.

ბიოგრაფია

ერკინ ვოჰიდოვიჩ ვოჰიდოვი დაიბადა 1936 წლის 28 დეკემბერს ოლტიარიყის რაიონში, ფერგანის ვილაიეთში, იმ დროს უზბეკეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის შემადგენლობაში არსებულ რეგიონში. მისი მამა, ჩოიანბოი ვოჰიდოვი, გერმანია-საბჭოთა კავშირის ომში იბრძოდა ნაცისტური გერმანიისა და მისი მოკავშირეების წინააღმდეგ და ომიდან დაბრუნების შემდეგ ტაშკენტში გარდაიცვალა; მაშინ ერკინი ცხრა წლის იყო. ვოჰიდოვი ასე იხსენებდა ომისწლიან სიძნელეებს:

„როცა მამა ომში იბრძოდა, დედა სოფლის საბჭოში მდივნად მუშაობდა. ჩვენ მძიმე ცხოვრება გვქონდა. არასოდეს დამავიწყდება, როგორ დამარტყა დედამ სილა და მთელი დღე ტიროდა, რადგან სიმინდის ღეროს წოვისას ენა მქონდა დაჭრილი და სხვა ბავშვებთან ერთად ზეთოვანი ნამცხვრის ნარჩენებიც მქონდა ჭამული.“

1945 წელს ვოჰიდოვი დედასთან, როზიახონ ვოჰიდოვასთან ერთად ტაშკენტში გადავიდა, თუმცა ისიც მალევე გარდაიცვალა. ერკინი ბიძამ, ქარიმბოი სოფიბოევმა აღზარდა. სწორედ ბიძის წყალობით გაუჩნდა ვოჰიდოვს ინტერესის განსაკუთრებული სიყვარული პოეზიისადმი:

„მიუხედავად იმისა, რომ ბიძაჩემი იურისტი იყო, ლიტერატურა და ხელოვნება საშინლად უყვარდა და პოეზიას დიდად აფასებდა. აღფრთოვანებული ვუსმენდი პოეტ ჩუსთის, მომღერალ შოჟალილოვების, მაჰრუფხოჯა ბაჰოდიროვის, დიდი მეცნიერი და მთარგმნელი ალიხონ სოგუნის, უბრალო ფოსტალიონ მულა შუქურჯონსა და გამყიდველ აკმალხონს, რომლებიც ხშირად გვესტუმრებოდნენ. ისინი სწავლობდნენ ჰაფეზის, ნავოის, Qadir Bux Bedil-ისა და ფიზულის ბაითებს და თითოეული თავის ინტერპრეტაციას გვთავაზობდა. ალკოჰოლი არ იყო — არსებობდა მხოლოდ პოეზიითა და სიმღერებით „მთვრობა“ და ხუმრობების სიხარული.“

1960 წელს უზბეკეთის ეროვნულ უნივერსიტეტში (მაშინდელ ტაშკენტის სახელმწიფო უნივერსიტეტში) ფილოლოგიის ფაკულტეტის დამთავრების შემდეგ, ვოჰიდოვმა მუშაობა დაიწყო სხვადასხვა გამომცემლობაში. ვოჰიდოვი გარდაიცვალა 2016 წლის 30 მაისს, 79 წლის ასაკში.

შემოქმედება

ერკინ ვოჰიდოვი, 2006

1960–1963 წლებში ვოჰიდოვი რედაქტორად მუშაობდა გამომცემლობაში „Yosh Gvardiya“, რომელიც რუსული „Molodaya Gvardiya“-ს უზბეკურ განყოფილებას წარმოადგენდა. 1975–1982 წლებში ის ამავე გამომცემლობის მთავარი რედაქტორი იყო. ვოჰიდოვი ასევე იყო ტაშკენტური გამომცემლობის „Gʻafur Gʻulom“ მთავარი რედაქტორი (1963–1970) და დირექტორი (1985–1987). 1982–1985 წლებში იგი ხელმძღვანელობდა ყოველთვიურ ჟურნალს „Yoshlik“ („ახალგაზრდობა“). უზბეკეთის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, 1995–2005 წლებში, ვოჰიდოვი მუშაობდა უზბეკეთის ოლიი მაჯლისის (პარლამენტის) საერთაშორისო ურთიერთობებისა და პარლამენტთაშორისი კავშირების კომიტეტის თავმჯდომარედ, ხოლო 2005–2009 წლებში — სენატის მეცნიერების, განათლების, კულტურისა და სპორტის კომიტეტის თავმჯდომარედ.

პოეზიის წერა ვოჰიდოვმა სტუდენტობის წლებში დაიწყო. მისი პირველი ლექსი ჟურნალ „Mushtum“-ში დაიბეჭდა, როცა მხოლოდ თოთხმეტი წლის იყო. ვოჰიდოვის პირველი პოეტური კრებული „Tong nafasi“ („დილაჩაიგანი სიო“) 1961 წელს გამოიცა. 1987 წელს მან გამოსცა ლიტერატურული ესეების კრებული „Shoiru, sheʼru shuur: Adabiy esselar“ („პოეტი, ლექსი და გონი: ლიტერატურული ესეები“). ვოჰიდოვის ავტორობით სამი პიესაა შექმნილი: „Oltin devor“ („ოქროს კედელი“), „Istanbul fojiasi“ („სტამბოლის ტრაგედია“) და „Ikkinchi tumor“ („მეორე თილისმა“). მისი პიესა „Oltin devor“ დაიდგა ლაჰორში, პაკისტანში.

ქვემოთ მოცემულია ვოჰიდოვის პოეტური წიგნების სია:

Tong nafasi („დილაჩაიგანი სიო“) (1961)

Qoʻshiqlarim sizga („ჩემი სიმღერები თქვენთვის“) (1962)

Yurak va aql („გული და გონება“) (1963)

Mening yulduzim („ჩემი ვარსკვლავი“) (1964)

Nido („მოძახილი/მოწოდება“) (1965)

Lirika („ლირიკა“) (1965)

Palatkada yozilgan doston („კარავში დაწერილი დასტანი“) (1967)

Yoshlik devoni („ახალგაზრდობის დივანი“) (1969)

Charogʻbon (1970)

Quyosh maskani („მზის ქვეყანა“) (1972)

Dostonlar („დასტანები“) (1973)

Muhabbat („სიყვარული“) (1976)

Tirik sayyoralar („ცოცხალი პლანეტები“) (1978)

Ruhlar isyoni („სულების აჯანყება“) (1980)

Sharqiy qirgʻoq („აღმოსავლეთი ნაპირი“) (1980)

Kelajakka maktub („წერილი მომავალს“) (1983)

Bedorlik („უძილობა“) (1985)

Hozirgi yoshlar („თანამედროვე ახალგაზრდობა“) (1986)

Saylanma („შერჩეული ნაწერები“)

• • Birinchi jild: Muhabbatnoma (I ტომი — „Muhabbatnoma“) (1986)
  • Ikkinchi jild: Sadoqatnoma (II ტომი — „Sadoqatnoma“) (1986)

Daraxtlar suhbati („ხეების საუბარი“) (1988)

Kuy avjida uzilmasin tor („არ შეიწყვიტოს სიმმა სიმღერის მწვერვალზე“) (1991)

Oʻrtada begona yoʻq („არ არის უცხო ჩვენს შორის“) (1991)

Yaxshidir achchiq haqiqat („უკეთესია მწარე სიმართლე“) (1992)

Qumursqalar jangi („ჭიანჭველების ბრძოლა“) (1993)

Mening yulduzim („ჩემი ვარსკვლავი“) (2000)

Saylanma („შერჩეული ნაწერები“)

• • Birinchi jild: Ishq savdosi (I ტომი — „Ishq savdosi“) (2000)
  • Ikkinchi jild: Sheʼr dunyosi (II ტომი — „Sheʼr dunyosi“) (2001)
  • Uchinchi jild: Umrim daryosi (III ტომი — „Umrim daryosi“) (2001)

Oʻzbegim („ჩემი უზბეკი ხალხი“) (2006)

Orzuli dunyo („სიზმრიანი/საოცნებო სამყარო“) (2010)

Tabassum („ღიმილი“) (2010)

Yangi sheʼrlar („ახალი ლექსები“) (2014)

Zamin sayyorasi („პლანეტა დედამიწა“) (2014)

Devon: Senga baxtdan taxt tilarman (2015)

Inson („ადამიანი“) (2015)

Saylanma („შერჩეული ნაწერები“)

• • Birinchi jild: Bahor tarovati (I ტომი — „Bahor tarovati“ — „გაზაფხულის სიდიადე“) (2015)
  • Ikkinchi jild: Yoz harorati (II ტომი — „Yoz harorati“ — „ზაფხულის სიცხე“) (2015)
  • Uchinchi jild: Kuz saxovati (III ტომი — „Kuz saxovati“ — „შემოდგომის სიკეთე/სიუხვე“) (2016)
  • Toʻrtinchi jild: Qish halovati (IV ტომი — „Qish halovati“ — „ზამთრის სიმშვიდე“) (2016)

პროზაული ნაწარმოებები

• Adabiy portretlar („ლიტერატურული პორტრეტები“) (1985) (თანაავტორი)
• Shoiru, sheʼru shuur: Adabiy esselar („პოეტი, ლექსი და გონი: ლიტერატურული ესეები“) (1987)
• Iztirob („ტანჯვა/იზტირობი“) (1991)
• Saylanma („შერჩეული ნაწერები“)
• Toʻrtinchi jild: Koʻngil nidosi (IV ტომი — „Koʻнгil nidosi“ — „გულის ძახილი“) (2001)
• Soʻz latofati („სიტყვის სინატიფე“) (2014)

Saylanma („შერჩეული ნაწერები“)

• Beshinchi jild: Qalb sadoqati (V ტომი — „Qalb sadoqati“ — „გულის ერთგულება“) (2018)
  • Oltinchi jild: Erk saodati (VI ტომი — „Erk saodati“ — „თავისუფლების სიხარული“) (2018)

ლექსების რუსულენოვანი თარგმანები

ვოჰიდოვის მრავალი ლექსი თარგმნილია რუსულ ენაზე. ქვემოთ მოცემულია მისი პოეტური კრებულები, რომლებიც რუსულად გამოიცა:

Лирика („ლირიკა“) (1970)

Стихи („ლექსები“) (1974)

Узелок на память („დასამახსოვრებელი კვანძი“) (1980)

Восстание бессмертных („უკვდავთა აჯანყება“) (1983)

Линия жизни („ცხოვრების ხაზი“) (1984)

В минуту песни не порвись, струна... („სიმღერის წუთს ნურა გაწყდე, სიმავო…“) (1986)

ლიტერატურული თარგმანები

ვოჰიდოვმა თარგმნა მრავალი ცნობილი უცხოელი პოეტის ნაშრომი, მათ შორის ალექსანდრ ბლოკის, ალექსანდრ ტვარდოვსკის, ფრიდრიხ შილერის, იოჰან ვოლფგანგ გოეთეს, ლესია უკრაინკას, მიხაილ სვეტლოვის, მუჰამად იკბალის, რასულ გამზატოვის, სერგეი ესენინის და სილვა კაპუტიკიანის პოეზია უზბეკურ ენაზე. განსაკუთრებით აღსანიშნავია გოეთეს „ფაუსტის“ (1974) უზბეკური თარგმანი და ესენინის ლირიკის უზბეკულ ენაზე გადმოქმედება.

ქვემოთ მოყვანილია ვოჰიდოვის მიერ სერგეი ესენინის გამოსათხოვარი ლექსის „До свиданья, друг мой, до свиданья“ („ნახვამდის, ჩემო მეგობარო“) (1925) ორიგინალი, ინგლისური თარგმანი და ვოჰიდოვის უზბეკური ვერსია:

ორიგინალი (რუსულად)  До свиданья, друг мой, до свиданья. Милый мой, ты у меня в груди. Предназначенное расставанье Обещает встречу впереди. До свиданья, друг мой, без руки, без слова, Не грусти и не печаль бровей, — В этой жизни умирать не ново, Но и жить, конечно, не новей.

ინგლისური თარგმანი Goodbye, my friend, goodbye My love, you are in my heart. It was preordained we should part And be reunited by and by. Goodbye: no handshake to endure. Let's have no sadness — furrowed brow. There's nothing new in dying now Though living is no newer.

ვოჰიდოვის თარგმანი უზბეკურად Xayr endi, xayr, doʻstginam, Bagʻrimdasan, koʻngil malhami. Muqarrar bu ayriliqning ham Visoli bor oldinda hali. Xayr, doʻstim, soʻzga ochma lab, Qoʻy, men uchun oʻrtama bagʻir, Bu hayotda oʻlmoq-ku bor gap, Yashamoq ham yangimas, axir!

ვოჰიდოვის საკუთარი პოეტური ნაწარმოებები უზბეკურად თარგმნილია რუსულ, გერმანულ, ფრანგულ, ინგლისურ, ურდუ, ჰინდიზე, არაბულ და სხვა მრავალ თურქულ ენაზე. საბჭოთა პოეტი რობერტ როჟდესტვენსკი ვოჰიდოვის შემოქმედებას განსაკუთრებულად მაღალ შეფასებას აძლევდა.

ქვემოთ მოყვანილია ვოჰიდოვის ლექსი „Oʻzbegim/Ўзбегим“ („ჩემი უზბეკი ხალხი“) (ფრაგმენტი):

უზბეკური (კირილიცა) Ортда қолди кўҳна тарих, Ортда қолди дард, ситам, Кетди ваҳминг, битди заҳминг, Топди дармон, ўзбегим.

უზბეკური (ლათინური) Ortda qoldi koʻhna tarix, Ortda qoldi dard, sitam, Ketdi vahming, bitdi zahming, Topdi darmon, oʻzbegim.

ინგლისური თარგმანი Left behind is old history Left behind are pain and injustice Your nightmare is gone, your wounds are healed A remedy is found, my Uzbeks.

მუსიკად ქცეული ლექსები

მის ბევრ ლექსს უზბეკმა შემსრულებლებმა სიმღერის ტექსტი გახადეს. განსაკუთრებით ცნობილია „Inson“ („ადამიანი“) და „Oʻzbegim“ („ჩემი უზბეკი ხალხი“) — ორივე შერალი ჯორაევის პოპულარული სიმღერების ტექსტად იქცა.

ლექსის დაწერის წელი	ლექსის სათაური	სიმღერა	შემსრულებელი	კომპოზიტორი
1956	Kamtarlik haqida	Yursin karvonlar (მხოლოდ რეფრენი)	Yulduz Usmonova
1959	***	Sevgi	Nargiz
		Oʻn sakkizga kirmagan kim bor	Fahriddin Umarov
1964	***	Bolalarni shaytonlardan qoʻrqitmangiz	Rustam Gʻoipov
1961	Yoshlik	Yoshligim (მხოლოდ ძირითადი ტექსტი; უზბეკური ვერსია სიმღერისა „Million Roses“)	Muhabbat Mehmonova	Raimonds Pauls
1967	Barcha shodlik senga boʻlsin	Barcha shodlik senga boʻlsin	Shohruxxon და Nilufar Usmonova	Shohruxxon
	Doʻst bilan obod uying	Doʻst bilan obod uying	Gulbahor Erqulova
	Uygʻotmagil...	Uygʻotmagil	Ravshan Zokirov	Ravshan Zokirov
1968	Tola soch	Habibi	Bunyodbek Saidov	Alisher Shaydo
	Sevgi	Sevgi	Bobur Yusupov	Bobur Yusupov
	Oʻrtada begona yoʻq	Oʻrtada begona yoʻq	Sherali Joʻrayev
	Oʻzbegim	Oʻzbegim		Sherali Joʻrayev
		Oʻzbegim	Setora
1973	Inson	Human/Ода о человеке	Ozodbek Nazarbekov, Dilafruz Rustamova, Oleg Gazmanov, Omirkul Ayniyazov, Zafar Abdualimov, Rafet El Roman, Ahmed Al Huraibi, Alessandro Safina	Nodir Umarov
		Inson	Sherali Joʻrayev
1976	Bir qadam	Bir qadam	Zulayho Boyxonova
1977	Navoiy gʻazaliga muxammas	Kema	Sherali Joʻრაევი
1988	Yaxshidir achchiq haqiqat	Achchiq haqiqat
1994	Biz anglamagan jahon ekan ishq	Ishq	Abzal Husanov	Abzal Husanov
1998	***	Mohitabonim	Ziyoda Qobilova

მემკვიდრეობა

ვოჰიდოვი უზბეკეთის ერთ-ერთ ყველაზე საყვარელ პოეტად ითვლება. ქვეყნის მასშტაბით მრავალი ადგილი და დაწესებულება მის სახელზეა დასახელებული. 2018 წელს ქალაქ მარგილანში გახსნილ იქნა მის სახელზე დაარსებული სკოლა-ინტერნატი. მომდევნო წელს მარგილანში ერქინ ვოჰიდოვის მუზეუმმა დაიწყო ფუნქციონირება.

ვოჰიდოვის სიცოცხლესა და შემოქმედებაზე დაწერილია რიგი ნაშრომები, მათ შორის: „Erkin Vohidov saboqlari“ („ერკინ ვოჰიდოვის გაკვეთილები“, 2016), „To quyosh sochgayki nur“ („სანამ მზე ანათებს“, 2016), „Soʻz sehri“ („სიტყვის ჯადოსნობა“), „Oʻzbegimning Erkin oʻzbegi“ („ჩემი უზბეკი ხალხის ერკინი“).

ჯილდოები

1999 — „უზბეკეთის გმირი“

1987 — უზბეკეთის სსრ-ის სახალხო პოეტი

1983 — ჰამზას სახელობის უზბეკეთის სსრ სახელმწიფო პრემია

1967 — ლენინური კომკავშირის პრემია

საპატიო ნიშნის ორდენი

მედალი „შრომითი წარჩინებისათვის“

1996 — უზბეკეთის ორდენი „განსაკუთრებული დამსახურებისათვის“ (30 ნოემბერი)

რესურსები ინტერნეტში

ვიკისაწყობში არის გვერდი თემაზე:

ერკინ ვოჰიდოვი

• ვოჰიდოვის ცხოვრებასა და შემოქმედებაზე მიძღვნილი ვებგვერდი (in English) (in Russian) (in Uzbek)