ელენსკა ბაზილიკა (ბულგარეთი)
ელენსკა ბაზილიკა ან ელენსკო ბაზილიკა (ბულგ. Еленска базилика, Elenska bazilika) — დიდი ნაწილობრივ შენარჩუნებული გვიან რომაული (ადრეული ბიზანტიური) ქრისტიანული ბაზილიკა ბულგარეთის დასავლეთ-ცენტრალურ ნაწილში. ტაძარი თარიღდება V-VI საუკუნეებით. ის მდებარეობს პირდოპიდან 5-6 კილომეტრში (3.1-3.7 მილში) ჩრდილო-აღმოსავლეთით და ანტონიდან 3 კილომეტრში (1.9 მილში), მდინარე ელენსკა (ბულგ. Еленска река) მარჯვენა ნაპირზე ზლატიცა-პირდოპის ველში. თავდაპირველად უკუპოლო ბაზილიკას, რომელსაც ჰქონდა სქელი კედლები და თავდაცვითი კოშკები, კუპოლი დაემატა VI საუკუნის შუა პერიოდში, იუსტინიანე I-ის მმართველობის დროს. ეკლესია დაინგრა XVIII საუკუნის დასაწყისში, ბულგარეთში ოსმალების ბატონობის პერიოდში.[1]
არქიტექტურა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
არქეოლოგებმა ბაზილიკის ნანგრევების საფუძველზე მკაფიოდ გამოავლინეს ორი ცალკე სამშენებლო პერიოდი. ელენსკა ბაზილიკის შუა და დასავლეთი ნაწილები უფრო ძველია და აშენებულია აგურისა და დაქუცმაცებული ქვებისგან, ხოლო უფრო ახალი აღმოსავლეთ ნაწილი აშენდა ერთგვაროვანი აგურებისგან სქელი ხსნარებით, წითელი ხსნარის გამოყენებით. ეკლესიის ნანგრევების ანალიზმა, რომლებიც 8,5 მეტრამდე (28 ფუტამდე) სიმაღლეზეა,[2] დაადგინა, რომ ეს იყო სამნავიანი ბაზილიკა. ეკლესიის ზომები იყო 30,5 x 17 მ (100 x 56 ფუტი). მას ჰქონდა დიდი აფსიდა ცენტრში, რომელიც მოსაზღვრე ორი პატარა აფსიდით იყო გარშემორტყმული. შუა ნავი იყოფოდა ორ კვადრატად ოთხი ერთნაირი სვეტით. ნართექსი, რომელიც მდებარეობდა ეკლესიის დასავლეთ ნაწილში, იცავდა დიაკონიკონსა და პროთესისს. ბაპტისტერიუმი მდებარეობდა ეკლესიის სამხრეთ ნაწილში.[3] ეკლესიას გარშემო ერტყა 1,6 მ (5.2 ფუტი) სიგანის თავდაცვითი კედელი. კედლის თითოეულ კუთხეში ოთხი მართკუთხა თავდაცვითი კოშკი მდებარეობდა. კოშკები თითქმის ერთნაირი ზომის იყო და გამოდიოდა დაახლოებით 7,30 x 5,90 მ (24,0 x 19,4 ფუტი).[3] თავდაცვითი კედელი სავარაუდოდ 6-8 მ (20-26 ფუტი) სიმაღლისა იყო.
ისტორია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]ელენსკო არეალი, სადაც ეკლესია მდებარეობს (და რომლის მიხედვითაც მას ეწოდა სახელი), ცნობილი იყო, რომ ანტიკურ ხანაში დასახლებული იყო თრაკიული ტომით, რომელიც ძვ.წ. VI-V საუკუნეში შეუერთდა ბესების სახელმწიფოს. თრაკოლოგი ალექსანდრე ფოლი აკავშირებს ამ არეალის სახელს (რომელსაც იგი ბულგარული სიტყვა „ელენ“-იდან (ირემი) გამომდინარეობს) უძველეს ლეგენდასთან ირემზე, რომელიც ბალკანეთის მთებიდან ყოველ წელს ერთსა და იმავე დღეს ჩამოდიოდა, რათა ადგილობრივი მკვიდრების მიერ რიტუალურად შეწირულიყო. სინამდვილეში, ბაზილიკის მახლობლად უამრავი ირმის ნაშთი აღმოჩნდა. სხვა თეორიის მიხედვით, ტერიტორიის სახელი ბერძნების ბულგარიზებული სახელიდან „ელინი“ (ელინები, ბერძნები) გამომდინარეობს, რაც ეკლესიის ადრეული ბიზანტიური პერიოდის მშენებლობით აიხსნება.[3]
ელენსკა ბაზილიკა აქტიურად გამოიყენებოდა მეორე ბულგარეთის იმპერიის (XI-XIV საუკუნეები) დროს, როგორც ლიტერატურული ცენტრი და აღმოსავლეთ ქრისტიანული, მართლმადიდებლური მონასტერი. XIII საუკუნის ლიტერატურული ნაწარმოები საშუალ ბულგარულ ენაზე, „პირდოპის მოციქულთა საქმენი“, შესაძლოა, სწორედ იქ იყო დაწერილი, რადგან ლეგენდა ამბობს, რომ ის აღმოჩნდა ეკლესიის ნანგრევებში XIX საუკუნეში. ის მოქმედი იყო დაახლოებით 1700 წლამდე, როდესაც ადგილობრივმა ოსმალურმა ძალებმა იაჰია ფაშას ხელმძღვანელობით, სავარაუდოდ, განზრახ დაანგრიეს ეს ტაძარი სამხედრო კამპანიის დროს. ოსმალებმა, როგორც ამბობენ, ეკლესია ქვემეხებით დაბომბეს და ცეცხლს მისცეს, რადგან ბერებს ამბოხებულებად მიიჩნევდნენ.[3]
ელენსკა ბაზილიკაზე ყველაზე ადრეული არქეოლოგიური კვლევა 1890-იან წლებს უკავშირდება, როდესაც ადგილობრივმა მეცნიერებმა შეისწავლეს ნანგრევები. არქეოლოგმა პეტარ მუტაფჩიევმა ჩაატარა გათხრები 1913 წელს და გამოაქვეყნა თავისი აღმოჩენები სტატიაში „ელენსკა ბაზილიკა პირდოპის მახლობლად“. მას შემდეგ ეკლესია მხოლოდ მცირედ იქნა რეკონსტრუირებული. ბაზილიკის ნანგრევები დამაკმაყოფილებელ და სტაბილურ მდგომარეობაშია, თუმცა გარშემო მდებარე თავდაცვითი კედელი თითქმის მთლიანად დანგრეულია.[3]
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ Еленска базилика Bulgarian. Община Пирдоп. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-02-27. ციტირების თარიღი: 2009-09-25.
- ↑ Еленската базилика в град Пирдоп Bulgarian. Православие. ციტირების თარიღი: 2009-09-25.
- 1 2 3 4 5 (1980) Енциклопедия на изобразителните изкуства в България. София: Издателство на БАН. OCLC 311209334.