დომარული ენა

დომარული ენა Dōmʋārī, Dômarî ĵib, არაბ. دٛومَرِي, ებრ. דּוֹמָרִי
გავრცელებულია	აზერბაიჯანი, მავრიტანია, ირანი, ერაყი, ისრაელი, პალესტინა, იორდანია, სირია, ლიბანი, ეგვიპტე, სუდანი, ლიბია, ტუნისი, ალჟირი, მაროკო, თურქეთი
მოლაპარაკეთა რაოდენობა	დაახლოებით 280,000 (2015)
ოფიციალური სტატუსი	მძიმედ გადაშენების საფრთხის წინაშე
ლინგვისტური კლასიფიკაცია	ინდოევროპული ენები → ინდოირანული ენები → ინდოარიული ენები → ცენტრალური ინდოარიული ენები
დამწერლობის სისტემა	ლათინური დამწერლობა, არაბული დამწერლობა, ებრაული დამწერლობა
ენის კოდები	ISO 639-3: rmt; Glottolog: doma1258
რუკა
დომარული არის ინდოარიული ენა, რომელსაც ლაპარაკობს დომები — ეთნიკური ჯგუფი, რომელიც გავრცელებულია მახლობელ აღმოსავლეთსა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. დომარული ენა გადაშენების საფრთხის წინაშეა და იშვიათად გამოიყენება ახალგაზრდობაში. დომარული არის ინდოარიული ენა, რომელსაც ლაპარაკობს დომები — ეთნიკური ჯგუფი, რომელიც გავრცელებულია მახლობელ აღმოსავლეთსა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. დომარული ენა გადაშენების საფრთხის წინაშეა და იშვიათად გამოიყენება ახალგაზრდობაში.
ვიკისივრცე
ენის თარგი	{{Lang-rmt}}
ვიკისივრცეში არის ვიკიპედია — დომარული ენა
ვიკისივრცე
ენის თარგი	{{Lang-doma1258}}
ვიკიმედიის ინკუბატორში არის ვიკიპედიის სატესტო განყოფილება — დომარული ენა

დომარული ენა — გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი ინდოარიული ენა, რომელსაც დომები ლაპარაკობენ. დომები გავრცელებულნი არიან მახლობელ აღმოსავლეთსა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. დომარული ენა გავრცელებულია აზერბაიჯანიდან ცენტრალურ სუდანამდე, მათ შორის თურქეთში, ირანში, ერაყში, ისრაელში, პალესტინაში, იორდანიაში, ეგვიპტეში, ლიბიაში, ტუნისში, ალჟირში, მაროკოში, სირიაში და ლიბანში. ფონეტიკური ცვლილებების სისტემატურობის საფუძველზე, საკმაოდ დარწმუნებით ცნობილია, რომ სახელები „დომარული“ და „რომანი“ წარმოიშვა ინდოარიული სიტყვიდან „ḍom“. მიუხედავად იმისა, რომ ორივე ცენტრალურ ინდოარიულ ენებს მიეკუთვნება, დომარული და რომანული ენა ერთსა და იმავე უშუალო წინაპარს არ წარმოადგენენ. არაბები მათ „ნავარად“ მოიხსენიებდნენ, რადგან ისინი მომთაბარე ხალხი იყვნენ, რომლებიც თავდაპირველად ინდოეთის სუბკონტინენტიდან მახლობელ აღმოსავლეთში გადავიდნენ.

დომარული ენა ასევე ცნობილია როგორც „მახლობელი აღმოსავლეთის რომანი“, „ციგენე“, „ლუტი“ ან „მეხტარი“. სტანდარტული წერითი ფორმა არ არსებობს. არაბულ სამყაროში იგი ზოგჯერ არაბული ანბანით იწერება და ბევრი არაბული და სპარსული სესხული სიტყვა აქვს. დისკრიპტიული სამუშაოები ჩაატარა იარონ მატრასმა, რომელმაც ენის ყოვლისმომცველი გრამატიკა გამოაქვეყნა, ასევე ისტორიული და დიალექტოლოგიური შეფასება მეორადი წყაროების საფუძველზე.

დომარული ენა გადაშენების საფრთხის წინაშეა, რადგან იარონ მატრასის მიხედვით, ახალგაზრდებში მასზე საუბრის წნეხი არსებობს. ზოგიერთ რეგიონში, როგორიცაა იერუსალიმი, მხოლოდ დაახლოებით 20% დომი ყოველდღიურ ურთიერთობებში დომარულ ენაზე საუბრობს. ენა ძირითადად იერუსალიმის საზოგადოების ხანდაზმულებშია გავრცელებული. ახალგაზრდა თაობა უფრო მეტად არაბულის გავლენის ქვეშაა, ამიტომ უმეტესობა მხოლოდ ძირითადი სიტყვებისა და ფრაზების ცოდნით შემოიფარგლება. თანამედროვე დომების საზოგადოება იერუსალიმში ჩამოყალიბდა, როდესაც მომთაბარე ხალხმა გადაწყვიტა დასახლება ძველი ქალაქის შიგნით 1940 წლიდან, სანამ ისრაელის ადმინისტრაციის ქვეშ არ მოექცა 1967 წელს.

დიალექტები

დომარული ენის ყველაზე ცნობილი ვარიანტია პალესტინური დომარული, ასევე ცნობილი როგორც „სირიის ბოშური“, რომელიც იერუსალიმის დომების დიალექტია და აღწერილია რ. ა. ს. მაკალისტერის მიერ 1910-იან წლებში. პალესტინური დომარული გადაშენების საფრთხის წინაშეა, 200-ზე ნაკლები მოლაპარაკით, იერუსალიმის დომარული საზოგადოების 1,200 წევრიდან უმეტესობა პალესტინურ არაბულს ფლობს.

სხვა დიალექტებია:

• ნავარი სირიაში, იორდანიაში, ლიბანში, პალესტინაში და ეგვიპტეში.

• კურბატი სირიაში

• ჰელები ეგვიპტეში, ლიბიაში, ტუნისში, ალჟირში და მაროკოში

• ჰალაბ/ღაჯარი სუდანში.

• გარაჩი (გარაჩი) ჩრდილოეთ თურქეთში, ჩრდილოეთ ირანში და კავკასიაში

• მარაში თურქეთში

• ბარაკე სირიაში

ზოგი დიალექტი შეიძლება ძლიერად განსხვავდებოდეს და არ იყოს ურთიერთგაგებადი. გამოქვეყნებული წყაროები ხშირად აერთიანებენ დომარული დიალექტებს და სხვადასხვა არაკავშირულ ჯგუფურ ლექსიკას, რომელიც მახლობელ აღმოსავლეთში სხვადასხვა მომთაბარე მოსახლეობას ეკუთვნის. შესაბამისად, ღორბატი და ლიული ადრე დომარულის დიალექტად ითვლებოდნენ. ასევე, არ არსებობს აშკარა კავშირი დომარულსა და ეგვიპტის ჰელების ლექსიკას შორის (იხილეთ განხილვა მატრასის 2012 წლის ნაშრომის პირველ თავში).

სტატუსი

1940-იან წლებში დომებმა დაიწყეს თავიანთი მომთაბარე კულტურის მიტოვება და ადგილობრივ ეკონომიკაში დასაქმება. ამან გამოიწვია შემდეგი ფენომენი: დომი ბავშვების ასიმილაცია დაწყებით სასწავლო სისტემაში, რაც აღნიშნავდა პირველ თაობას, რომელიც აკადემიურ გარემოში არაბ ბავშვებთან ერთად იზრდებოდა. შესაბამისად, ამ 1940 წლის თაობა დომარულ ენაზე თავისუფლად ვერ ლაპარაკობს. არაბულმა ჩაანაცვლა მათი მშობლიური დომარული და გახდა თაობათაშორისი კომუნიკაციის ენა. იერუსალიმში, შეფასებულია, რომ დომი მოსახლეობის დაახლოებით 600-900 წევრია. მათგან 10%-ზე ნაკლები ეფექტურად კომუნიკაციას ახორციელებს იერუსალიმის დომარულზე.

შედარება რომანულთან

დომარული ადრე ითვლებოდა რომანული ენის „და ენად“, ორივე ენის ინდოეთის სუბკონტინენტიდან გასვლის შემდეგ გაყოფის საფუძველზე, მაგრამ უფრო თანამედროვე კვლევები მიუთითებს, რომ მათ შორის განსხვავებები საკმარისად მნიშვნელოვანია, რათა ისინი განიხილონ როგორც ორი ცალკე ენა ცენტრალურ (ჰინდუსტანურ) ენათა ჯგუფში. დომები და რომები, სავარაუდოდ, ინდოეთიდან ორი სხვადასხვა მიგრაციის ტალღის შთამომავლები არიან, რომლებიც რამდენიმე საუკუნით არიან გაყოფილნი.

„სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, არ არსებობს მტკიცებულება იმისა, რომ დომარული და რომანული ოდესმე წარმოადგენდნენ ერთიან ენას მათი განვითარების რომელიმე ეტაპზე; თუმცა, არსებობს მრავალი მტკიცებულება, რომ მათ განიცადეს საერთო ევოლუცია, რადგან ცხოვრობდნენ იმავე გეოლინგვისტურ გარემოში სხვადასხვა პერიოდში. “

დომარულსა და ბოშურს შორის გარკვეული მსგავსებები მაინც არსებობს, მათ საერთო ცენტრალურ ზონურ ინდურ წარმოშობასთან ერთად. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ არსებობდა საერთო ისტორიის პერიოდი, როდესაც ისინი როგორც მომთაბარე ხალხები მახლობელ აღმოსავლეთში ცხოვრობდნენ. ამ მსგავსებებში შედის: საერთო არქაიზმები, რომლებიც ცენტრალურ ინდოარიულ ენებში მიგრაციის შემდეგ ათასწლეულების განმავლობაში დაკარგულია; ინოვაციათა სერია, რომლებიც აკავშირებს მათ ჩრდილო-დასავლურ ზონასთან და მიუთითებს მათ მიგრაციის მარშრუტზე ინდოეთიდან; ასევე სინტაქსის რამდენიმე რადიკალური ცვლილება, რომელიც გამოწვეულია სუპერსტრატული ზემოქმედებით სპარსულის, არაბულის და|ბიზანტიური ბერძნულის მხრიდან.

ფონოლოგია

ხმოვანები

დომარულ ენაში წარმოდგენილია ხუთი ძირითადი ხმოვანი ბგერა, თუმცა ხმოვანთა სისტემა მოიცავს მოკლე და გრძელ ვარიანტებს, გარკვეული ვარიაციებით. უმეტესობა მეზობელ ხმოვანებთან ურთიერთშეცვლადია. ყველა აქ წარმოდგენილი ხმა იდენტურია პალესტინური არაბული ენის შესაბამის ბგერებთან.

დომარული ენის ხმოვანთა სისტემა

	წინული ხმოვანი	ცენტრალური ხმოვანი	უკანადი ხმოვანი
მაღალი	ɪ, iː		ʊ, uː
საშუალო	ɛ, eː	ə ~ ʌ ~ ɜ	ɔ, oː
დაბალი		ɑ, aː

თანხმოვანები

დომარული ენის თანხმოვანთა ნაწილი პალესტინური არაბულის გავლენით არის ჩამოყალიბებული (მაგალითად, გემინაციით), თუმცა ისეთი ბგერები, როგორიცაა p, ɡ, tʃ და h, ადგილობრივ არაბულ დიალექტში არ გვხვდება. ზოგიერთი ენათმეცნიერის აზრით, ეს ბგერები წარმოადგენენ დომარულში შენარჩუნებულ წინარარაბულ კომპონენტს. ალვეოპალატალური აფრიკატები, როგორიცაა tʃ და dʒ, ასევე ქმნიან ხმოვან განსხვავებებს არაბულთან შედარებით.

		ბილაბიალური	ლაბიოდენტალური	დენტალური		პოსტალვეოლარული	პალატალური	ველარული	უვულარული	ფარინგეული	გლოტალური
				ჩვეულებრივი	ფარინგალიზებული
აფრიკატა/პლოზიური	უწყვილი	p		t̪	t̪ˤ	tʃ		k	q		ʔ
	წყვილი	b		d̪	d̪ˤ	dʒ		ɡ	ɢ
ფრიკატივი	უწყვილი	ɸ	f	s̪	s̪ˤ	ʃ		x	χ	ħ	h
	წყვილი	β	v	z̪	z̪ˤ	ʒ		ɣ	ʁ	ʕ
ნასალური		m		n̪				ŋ
აპროქსიმანტი			ʋ	l̪	ɫ̪		j	w
დარტყმითი				ɾ

მახვილი

დომარულსა და არაბულ ენას შორის ერთ-ერთი მთავარი ფონოლოგიური განსხვავება მახვილის ადგილმდებარეობას უკავშირდება. არაბულში მახვილი ფონემის დონეზე ვლინდება, ხოლო დომარული სიტყვაზე დაფუძნებული მახვილის მქონე ენაა. დომარული ენაში მახვილი, როგორც წესი, ბოლოს ბგერაზე მოდის და იგი განსაკუთრებულად წარმოაჩენს სქესისა და რიცხვის გრამატიკულ მარკერებს. არაბულიდან გადმოღებული ზოგადი სახელები (გარდა საკუთარი სახელებისა) დომარულში განსხვავებულად ჟღერს, სწორედ მახვილის განსხვავებული სტრუქტურის გამო.

დომარულ ენაში ფართოდ არის გავრცელებული არაბულიდან სესხული სიტყვები და გარკვეული გრამატიკული სტრუქტურები, თუმცა გავრცელებული მოსაზრების მიუხედავად, ეს პროცესი სრული არ ყოფილა. ზმნათა კომპლექსური სტრუქტურები და ძირითადი წინდებულები არ შეცვლილა. დომარულ ენაში სინტაქსური ტიპოლოგია დამოუკიდებლად არის შენარჩუნებული და არ არის არაბულის გავლენით ჩამოყალიბებული.

განსაკრებულად აღსანიშნავია, რომ რიცხვითი სახელები დომების მიერ გადაღებული იყო ქურთული ენიდან. მიუხედავად იმისა, რომ დომარულზე არაბულმა გარკვეული გავლენა მოახდინა, მის სტრუქტურაზე იმოქმედა აგრეთვე ქურთულმა და ირანული ენების ზოგიერთმა დიალექტმა.

რიცხვითი სახელები

ქვემოთ წარმოდგენილი ცხრილი ასახავს რიცხვით სახელებს (1–10, 20 და 100) ექვს ენაში: ჰინდი, რომანულ, დომარულ, ლომავრენში, ქურთულში და სპარსულში.

რიცხვითი სახელების შედარება ინდოარიულ და ახლოაღმოსავლურ ენებში

რიცხვი	ჰინდი	რომანული	დომარული	ლომავრენი	ქურთული	სპარსული
1	ek	ekh, jekh	yek, yika	yak, yek	yak	yek
2	do	duj	dî	luy	du	do
3	tīn	trin	tirin	tərin	se	se
4	cār	štar	ŝtar	iŝdör	čwar, čar	čahār, čār
5	pāñc	pandž	panĵ	penĵ	penc	panǰ
6	che	šov	ŝaŝ	ŝeŝ	ŝaŝ	šeš
7	sāt	ifta	hawt, hoft	haft	hawt	haft
8	āṭh	oxto	hayŝt, haytek	haŝt	hašt	hašt
9	nau	inja	nu	nu	no	nuh, noh
10	das	deš	dez	las	da	dah
20	bīs	biš	wîs	vist	bist	bist
100	sau	šel	say	say	sa(d), sat	sad

ლიტერატურა

• Friedman, Victor A. (2014). „A Grammar of Domari by Yaron Matras (review)“. Romani Studies. 24 (2): 227–231. ISSN 1757-2274.
• Hancock, Ian. (n.d.) On Romani Origins and Identity. ციტირების თარიღი: 2008-07-23
• Herin, Bruno (2012a). „The Domari Language of Aleppo (Syria)“. Linguistic Discovery. 10 (2). doi:10.1349/PS1.1537-0852.A.412.
• Hérin, Bruno. (March 7, 2013) Review of A Grammar of Domari.
• Herin, Bruno (2016). „Elements of Domari Dialectology“. Mediterranean Language Review. 23: 33–73. doi:10.13173/medilangrevi.23.2016.0033. ISSN 0724-7567. JSTOR 10.13173/medilangrevi.23.2016.0033.
• Matras, Yaron (1996). „Domari“ (PDF). In Brown, Keith (ed.). Encyclopedia of Language and Linguistics. Oxford: Elsevier. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2013-10-29. ციტირების თარიღი: 2009-01-29.
• Matras, Yaron (1999). „The state of present-day Domari in Jerusalem“. Mediterranean Language Review. 11: 1–58. JSTOR 10.13173/medilangrevi.11.1999.0001.
• Matras, Yaron (2000). „Two Domari Legends about the origins of the Doms“ (PDF). Romani Studies. 10 (1): 49–75. doi:10.3828/rs.2000.3. დაარქივებულია ორიგინალიდან (PDF) — 2014-12-17.
• Matras, Yaron (2005). „Language contact, language endangerment, and the role of the 'salvation linguist'“, Language Documentation and Description. 
• Matras, Yaron (2012). A grammar of Domari, Mouton Grammar Library. Berlin: De Gruyter Mouton. DOI:10.1515/9783110291421. ISBN 978-3-11-028914-5. 
• Rao, Aparna (n.d.). „Peripatetics of Iraq, Syria, Lebanon, Jordan, Israel, Egypt, Sudan, and Yemen“. Encyclopedia of World Cultures. ციტირების თარიღი: 20 December 2017.
• Williams, G. A. (Spring–Summer 2000). „The Gypsies of Lebanon: A DRC Update, April 2000“. KURI: Journal of the Dom Research Center. 1 (2). დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2017-12-27.

დამატებითი ლიტერატურა

• Herin, Bruno (2012b). „The Domari language of Aleppo (Syria)“. Linguistic Discovery. 10 (2): 1–52. doi:10.1349/PS1.1537-0852.A.412.
• Herin, Bruno (2014). „The Northern Dialects of Domari“. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft. 164 (2): 407–450. JSTOR 10.13173/zeitdeutmorggese.164.2.0407.
• Herin, Bruno (2024). „Northern Domari: Two texts in Aleppo Domari“, რედ. Charles G. Häberl: Language Diversity in Iran: New Texts and Perspectives from Non-Iranian Languages. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, გვ. 79–118. DOI:10.1515/9783110641578-004. 
• Matras, Yaron (2002). Romani: a linguistic introduction. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-63165-3. 

რესურსები ინტერნეტში

• უინდფურ, გერნოტი. „ბოშები II. ბოშური დიალექტები“ — ინგლ. Encyclopædia Iranica, ონლაინ გამოცემა, 2002
• დომარულის აღწერა — რომანული ენის კვლევის პროექტიდან
• დომარული ენის შესწავლა დაარქივებული 2007-09-27 საიტზე Wayback Machine. — დომების კვლევის ცენტრის ჟურნალი
• დამატებითი ინფორმაცია და დომების ოფიციალური ვებსაიტი — ინგლ. Domari Society