დაღესტნის აზერბაიჯანელები

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search

დაღესტნის აზერბაიჯანელებიაზერბაიჯანელები, რომლებიც ცხოვრობენ რუსეთის ფედერაციის დაღესტნის რესპუბლიკაში. მათ აქვთ ეთნიკური უმცირესობის სტატუსი.[1]

განსახლება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

2010 წელს მონაცემებით, ოფიციალური რიცხვებია 130,919. არაოფიციალური შეფასებით, 200,000.[2]. ოფიციალურად, ისინი დაღესტნის მოსახლეობის 4.50% -ს შეადგენენ.

  • დარუბანდის რეგიონი: რეგიონში 38 სოფელი და 2 დასახლებული პუნქტია. აზერბაიჯანელები ცხოვრობენ თითოეულ მათგანში. სოფლებიდან 16 არის მთლიანად აზერბაიჯანული და აქვს მონო-ეთნიკური შემადგენლობა. ამ სოფლების გარდა, კიდევ რვა სოფელში მოსახლეობის ნახევარზე მეტი ეთნიკური აზერბაიჯანელია.
  • ტაბასარანის რეგიონი: რაიონის მოსახლეობა მთლიანად სოფლისაა, რადგან რაიონში არ არის ქალაქები. უბანში 74 სოფელია. აზერბაიჯანელები ტაბასარანის რაიონის შემადგენლობაში მყოფ ბევრ სოფელში ცხოვრობენ.[3][4]

რელიგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რელიგიის თანახმად, დაღესტნის აზერბაიჯანელები არიან შიიტი მუსულმანები, ნაწილი სუნიტი მუსულმანები. დაღესტნის ტერეკემი ასევე სუნიტებს ეკუთვნოდა. XIX საუკუნის დასასრულს ალკადარი, ჰასანმა აღნიშნა, რომ დერბენტის მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი და ულუს მაგალის რამდენიმე სოფელი მიმდევარია შიიზმის, ხოლო თერეკემის რამდენიმე სოფლის მკვიდრი მიეკუთვნება სუნიზმის[5].


კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აზერბაიჯანის სახელმწიფო დრამატული თეატრი გაიხსნა 1935 წელს დერბენტში[6].


ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დაღესტნის აზერბაიჯანელებს შორის განვითარდა ადგილობრივი მხატვრული შემოქმედება. შემონახულია ინფორმაცია მე-16-ე საუკუნის პოეტის ბაათ აბასის, ისევე როგორც მე-17-ე საუკუნის დერბენტ პოეტების მაჰსუმე დერბენდისა და დილიაფრუზ პერიის შესახებ. XVIII-XIX საუკუნეებში, წერილობითი ტრადიციები ტერეკლემში დაიწყეს.

მუსიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართველმა ისტორიკოსმა და არქეოლოგმა პ. იოსელიანმა, რომელიც 1861 წელს სამხრეთ დაღესტანში იმყოფებოდა ახტიანელებთან, ლეზგის აშუღების შესახებ შემდეგი ჩანაწერი დატოვა: „სიმღერაზე მონადირე, თან ახლავს ჩუნგურისა და ბალაბანის თამაში (კლარნეტის მსგავსი მილის). მომღერლები (აშუღი) ზოგჯერ აწყობენ კონკურსებს. სიმღერებს მღერიან ლეზგიში, უფრო ხშირად კი აზერბაიჯანულს.

ტრადიციული საქმიანობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

დაღესტნის სანაპირო დაბლობზე მცხოვრები აზერბაიჯანელების წამყვანი საქმიანობა იყო სოფლის მეურნეობა, რომელსაც ჰქონდა დივერსიფიცირებული ხასიათი. ძირითადი მოსავალი იყო მარცვლეული და უპირველეს ყოვლისა, ხორბალი. ფართოდ გამოიყენებოდა ხელოვნური მორწყვა, მათ შორის ბრინჯის ველები. სოფლებში წყლის განაწილების განვითარებული სისტემა შეიქმნა სარწყავი მოწყობილობებით. დაღესტნის ბრინჯისა და ხორბლის ჯიშებში შექმნილი ეროვნული შერჩევა. ცნობილი იყო მაღალხარისხოვანი ხორბალი ``ტერეკემე ბუდაი`` (თერეკემი ხორბალი). ფართოდ გაიზარდა ზაფრანა. ინტენსიურად განვითარდა მე-19-ე საუკუნის მეორე ნახევარში, მადნის საღებავი, რომელიც შედიოდა საღებავების წარმოებაში აბრეშუმის, მატყლისა და ბამბის ქსოვილები. აქ მეცხოველეობა და მეურნეობა იყო უძველესი პროფესიები, რომლებიც ამარაგებდა პროდუქციას საგარეო ვაჭრობისთვის.


მნიშვნელოვანი ინდუსტრია იყო აგრეთვე პირუტყვის მოშენება, ხორცისა და რძის ინდუსტრიები. ადგილობრივი სოფლის მეურნეობის თავისებურება იყო ბუფალო როგორც ძალის შემუშავება.

მნიშვნელოვანი იყო მათ მიერ მარილისა და ზეთის მოპოვება და რეალიზაცია, ძირითადად მაღალმთიან ადგილებზე.


ასევე დაღესტანში აზერბაიჯანელთა ტრადიციული საქმიანობაა ხალიჩის ქსოვა, ოქრომჭედლობის და სამკაულების წარმოება, ხის და ქვის დამუშავება და ა.შ.[7]. 1920-იანი წლებიდან რეგიონის ინდუსტრიალიზაციამ დაღესტნის მოსახლეობისთვის ახალი შესაძლებლობები გახსნა.


დაღესტნის ადმინისტრაციულ ერთეულებში აზერბაიჯანელთა რაოდენობა აღწერის მიხედვითვ [8][9]

ადმინისტრაციული
ერთეული
ფართობი 2002 წელი 2010 წელი
საერთო აზერბაიჯანელი % საერთო აზერბაიჯანელი %
დაღესტნის რესპუბლიკა 50,278 კმ² 2 576 531 111 656 4.33% 2 910 249 130 919 4.50%
დარუბანდის რეგიონი 821[10] კმ² 86 494 50 247 58.09% 99 054 57 476 58.02%
დარუბანდის ქალაქი 69,6[11] კმ² 101 031 32 064 31.74% 119 200 38 523 32.32%
ტაბასარანის რეგიონი 801 კმ² 54 732 8 896 16.25% 52 886 9 731 18.40%
ქალაქი დაღესტნის იშიღლარი 9,3[12] კმ² 26 346 6 917 26.25% 27 923 6 465 23.15%
ქალაქი მაჰაჩქალა 498[13] კმ² 545 258 6 750 1.24% 696 885 6 333 0.91%
ყიზილიარის რეგიონი 3047 კმ² 57 748 1 506 2.61% 67 287 1 584 2.35%
ქალაქი ყიზილიარი 32,3[14] კმ² 51 024 892 1.75% 51 707 804 1.55%
ქალაქი კასპისკი 32,9[15] კმ² 77 650 676 0.87% 100 129 797 0.80%
ქალაქი ხასავიურდი 38,5[16] კმ² 121 817 765 0.63% 131 187 795 0.61%
ქალაქი ბუინაკსკი 20,95[17] კმ² 61 437 403 0.66% 62 623 344 0.55%
ქალაქი იზბერბაში 22,9[18] კმ² 40 987 395 0.96% 55 646 274 0.49%
ტარუმოვის რეგიონი 3020 კმ ² 28 587 266 0.93% 31 683 225 0.71%
ქალაქი ყიზილიურდი 23,7[19] კმ² 47 679 94 0.20% 43 421 128 0.29%
ყაიაქანდის რეგიონი 640 km² 52 739 57 0.11% 54 089 88 0.16%
კუმტოყალას რეგიონი 1270 კმ² 21 053 83 0.39% 24 848 60 0.24%
ქალაქი იუჟნო-სუხოკუმსკი 91,7[20] კმ² 9 777 52 0.53% 10 035 56 0.56%
ყაითაგის რეგიონი 678,24[21] კმ² 26 870 23 0.09% 31 368 37 0.12%
ხასავიურდის რეგიონი 1425 კმ² 125 454 42 0.03% 141 232 33 0.02%
ბაბაიურდის რეგიონ] 3262,3[22] კმ² 41 331 24 0.06% 45 701 24 0.05%
სულეიმან-სითალის რეგიონი 666,3 კმ² 54 036 8 0.01% 58 835 23 0.04%
სერგოყალას რეგიონი 528,4 კმ² 29 665 12 0.04% 27 133 22 0.08%
ყიზილიურდის რეგიონი 524 კმ² 70 440 36 0.05% 61 876 20 0.03%
ხივის რეგიონი 620 კმ² 20 747 17 0.08% 22 753 18 0.08%
ლევაშის რეგიონი 830 კმ² 64 371 8 0.01% 70 704 18 0.03%
ბუინასკის რეგიონი 1842,09 კმ² 65 018 10 0.02% 73 402 18 0.02%
ნოყაის რეგიონი 9000 კმ² 21 685 12 0.06% 22 472 15 0.07%
ნოვოლოყის რეგიონი 218,2 კმ² 22 019 7 0.03% 28 556 15 0.05%
ყაზბეკის რეგიონი 583,8[23] კმ² 33 140 1 0.01% 42 752 15 0.04%
ბოტლიხის რეგიონი 687,9[24] კმ² 50 469 3 0.01% 54 322 14 0.03%
დაჰადაიევის რეგიონი 760,4[25] კმ² 38 359 4 0.01% 36 709 7 0.02%
ლაკის რეგიონი 750 კმ² 12 382 4 0.03% 12 161 3 0.02%
არგულის რეგიონი 793,5[26] კმ² 11 290 3 0.03% 11 204 2 0.02%
ჩაროდას რეგიონი 1010 კმ² 11 792 0 0.0% 11 777 2 0.02%
თიარატინის რეგიონი 1611,5 კმ² 22 108 9 0.04% 22 165 2 0.01%
კულის რეგიონი 649 კმ² 10 760 0 0.00% 11 174 1 0.01%
გერგებილის რეგიონი 341,9[27] კმ² 18 366 1 0.01% 19 910 1 0.01%
შამილის რეგიონი 920 კმ² 26 053 1 0.01% 28 122 1 0.01%
ხუნზახის რეგიონი 551,91 კმ² 30 203 2 0.01% 31 691 1 0.01%
აკუშას რეგიონი 622,8 კმ² 52 455 0 0.00% 53 558 1 0.01%
  1. О коренных малочисленных народах Республики Дагестан
  2. Ayna qəzetinin internet versiyası - Ayna.az: Azərbaycan Milli Strateji Təhqiqatlar Mərkəzinin eksperti Ənvər Börüsoy :Dərbənddəki varlığımıza qarşı mənhus planlar--yayınlanma tarixi 03.10.2009
  3. Официальный сайт администрации Табасаранского района :Населенные пункты
  4. Журнал научных публикаций – Этнокультурный потенциал дагестанских азербайджанцев и пути его использования в преемственности межпоколенных отношений (на примере субэтнической группы терекеменцы)
  5. თარგი:Книга
  6. История ГУ Азербайджанского Государственного Драматического театра РД г.Дербента. Сайт Азербайджанского театра Республики Дагестан. დაარქივებულია ორიგინალიდან - 2013-08-29.
  7. НАРОДЫ ДАГЕСТАНА. Lakia.net. Проверено 15 сентября 2006
  8. Dagestan Statistics, Федеральная Служба Государственной Статистики РФ «Всероссийская перепись населения. Национальный состав и владение языками, гражданство. Книга 1, том 4», г. Москва, 2004 :Население Дагестана (2002 г.)
  9. Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа :Население Дагестана (2010 г.)
  10. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Дербентский район
  11. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Дербент
  12. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Дагестанские Огни
  13. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Махачкала
  14. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Кизляр
  15. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Каспийск
  16. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Хасавюрт
  17. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Буйнакск
  18. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Избербаш
  19. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Кизилюрт
  20. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Южно-Сухокумск
  21. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Кайтагский район
  22. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Бабаюртовский район
  23. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Казбековский район
  24. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Ботлихский район
  25. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Дахадаевский район
  26. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Агульский район
  27. Правительство РД: Муниципальные районы и городские округа » Список районов » :Гергебильский район