შინაარსზე გადასვლა

გნასინგბე ეიადემა

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
გნასინგბე ეიადემა
ფრანგ. Gnassingbé Eyadema
დაბადების თარიღი 26 დეკემბერი, 1935(1935-12-26)[1] [2] [3]
დაბადების ადგილი Pya
გარდაცვალების თარიღი 5 თებერვალი, 2005(2005-02-05)[4] [1] [2] [3] (69 წლის)
გარდაცვალების ადგილი Tunis Governorate
მოქალაქეობა  საფრანგეთი
 ტოგო
დედა Maman N'Danida
მეუღლე/ები Hubertine Badagnaki Gnassingbé[5]
შვილ(ებ)ი ფორ გნასინგბე, Kpatcha Gnassingbé, Rock Balakiyèm Gnassingbé, Ernest Gnassingbé, Gnékéle Gnassingbé[6] , Babanam Gnassingbé[7] , Toyi Gnassingbé, Mey Gnassingbé, Naka Gnassingbé de Souza, Némè Gnassingbé, Essolizam Gnassingbé, Tina Gnassingbé[8] , Yvonne Gnassingbé, Odilia Gnassingbé[9] და Nathalie Gnassingbé
ჯილდოები ბავარიული ორდენი დამსახურებისთვის, საპატიო ლეგიონის ორდენის კავალერი, Order of Mono და Collar of the Spanish Order of the Civil Merit

გნასინგბე ეიადემა (დაბადებისას ეტიენ ეიადემა გნასინგბე; დ. 26 დეკემბერი, 1935 – გ. 5 თებერვალი, 2005) — ტოგოს სამხედრო ოფიცერი და პოლიტიკოსი, რომელიც ტოგოს მესამე პრეზიდენტის თანამდებობას 1967 წლიდან 2005 წლამდე, გარდაცვალებამდე იკავებდა. მისი სიკვდილის შემდეგ ქვეყნის მართვა დაუყოვნებლივ მისმა შვილმა, ფორ გნასინგბემ განაგრძო.[10]

ეიადემა მონაწილეობდა ორ წარმატებულ სამხედრო გადატრიალებაში 1963 წლის იანვარსა და 1967 წლის იანვარში და პრეზიდენტი 1967 წლის 14 აპრილს გახდა. პრეზიდენტობისას მან შექმნა პოლიტიკური პარტია „ტოგოელი ხალხის გაერთიანება“ (RPT) და სათავეში ჩაუდგა ანტიკომუნისტურ[11] ერთპარტიულ რეჟიმს 1990-იანი წლების დასაწყისამდე, როდესაც მრავალპარტიული არჩევნებისკენ მიმართული რეფორმები დაიწყო. მიუხედავად იმისა, რომ 1990-იანი წლების დასაწყისში მის მმართველობას სერიოზული საფრთხე დაემუქრა, მან საბოლოოდ კვლავ მოახერხა ძალაუფლების კონსოლიდაცია და გაიმარჯვა 1993, 1998 და 2003 წლების მრავალპარტიულ საპრეზიდენტო არჩევნებში. ოპოზიციამ 1993 წლის არჩევნებს ბოიკოტი გამოუცხადა, ხოლო 1998 და 2003 წლების შედეგები გაყალბებულად მიიჩნია. გარდაცვალების მომენტში ეიადემა აფრიკის ყველაზე ხანგრძლივი მმართველი იყო.[12]

2018 წლის კვლევის მიხედვით, მისი მმართველობა „ემყარებოდა რეპრესიებს, პატრონაჟსა და უცნაურ პიროვნების კულტს“.[13]

ადრეული წლები და სამხედრო კარიერა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

როგორც წესი, მიჩნეულია, რომ ეიადემა დაიბადა 1935 წლის 26 დეკემბერს პიას ჩრდილოეთ კვარტალში,[14] სოფელში, რომელიც მდებარეობს კოზაში, კარის რეგიონში. იგი დაიბადა გლეხის ოჯახში, რომელიც კაბიეს ეთნიკურ ჯგუფს მიეკუთვნებოდა. თუმცა, მისი დაბადების თარიღი სადავოა. კომი ტულაბორის მიხედვით, ეიადემას დაბადების ოფიციალური თარიღი „მდიდარ ფანტაზიას“ ეფუძნება და უფრო ზუსტი იქნებოდა გვეთქვა, რომ იგი დაახლოებით 1930 წელს დაიბადა.[15] დედამისი მოგვიანებით ცნობილი იყო როგორც მამან ნ'დანიდა, ან მამან ნ'დანიდაჰა.

1953 წელს, დაწყებითი სკოლის დასრულების შემდეგ, ეიადემა საფრანგეთის არმიაში გაწევრიანდა.[16] იგი მონაწილეობდა ინდოჩინეთის ომსა და ალჟირის ომში.

საფრანგეთის არმიაში თითქმის 10-წლიანი სამსახურის შემდეგ, ეიადემა ტოგოში 1962 წელს დაბრუნდა. იგი იყო ერთ-ერთი ლიდერი 1963 წლის ტოგოს სახელმწიფო გადატრიალებისა, რომელიც პრეზიდენტ სილვანუს ოლიმპიოს წინააღმდეგ იყო მიმართული. ოლიმპიო თავდასხმის დროს მოკლეს. ხშირად აღინიშნება, რომ მკვლელობა თავად ეიადემამ ჩაიდინა.[17] გადატრიალებიდან მალევე, ეიადემამ ისეთ მედიასაშუალებებთან, როგორიცაა Time და Paris Match, თავად განაცხადა, რომ ოლიმპიოს პირადად ესროლა, თუმცა ათწლეულების შემდეგ მან ეს ფაქტი უარყო.[18][19][20] ამ მოვლენების დროს მან ხელი შეუწყო ნიკოლას გრუნიცკის ქვეყნის ახალ პრეზიდენტად დანიშვნას.

ოთხი წლის შემდეგ, ეიადემამ, რომელსაც გრუნიცკისთან ურთიერთობა გაუფუჭდა, მის წინააღმდეგ მეორე სამხედრო გადატრიალება მოაწყო. ამჯერად გადატრიალებას სისხლისღვრა არ მოჰყოლია (დამხობილმა გრუნიცკიმ პარიზში გაქცევა და ემიგრაციაში წასვლა მოახერხა). 1967 წლის 14 აპრილს ეიადემამ თავი პრეზიდენტად გამოაცხადა, რასაც თავდაცვის მინისტრის თანამდებობაც შეემატა. მას ორივე მათგანი თითქმის 38 წლის განმავლობაში ეკავა.

პოლიტიკა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

კომი ტულაბორის (შავი აფრიკის კვლევის ცენტრის მკვლევარი) თანახმად, ეიადემა „საფრანგეთის პრეზიდენტის, ჟაკ შირაკის პირადი მეგობარი იყო. მან ძალაუფლება 38 წლის განმავლობაში შეინარჩუნა რამდენიმე სახელმწიფო გადატრიალების, სისტემატური საარჩევნო გაყალბების, მისივე ეთნიკური ჯგუფის — კაბიეს წევრებითა და მხარდამჭერებით დაკომპლექტებული არმიის ერთგულების, მყარი საგარეო მხარდაჭერისა (განსაკუთრებით საფრანგეთის მხრიდან) და ტოგოს მწირი ეკონომიკური რესურსების ოსტატური მართვის წყალობით“.[21] ხელისუფლებაში მოსვლიდან სამი წლის შემდეგ, ეიადემამ შექმნა „ტოგოელი ხალხის გაერთიანება“ (RPT), როგორც ქვეყნის ერთადერთი ლეგალური პარტია. 1972 წელს მან უალტერნატივო არჩევნებში გაიმარჯვა. 1979 წელს ქვეყანამ მიიღო ახალი კონსტიტუცია, რომელმაც ტოგო (მინიმუმ ნომინალურად მაინც) სამოქალაქო მმართველობას დაუბრუნა. RPT დამკვიდრდა, როგორც ერთადერთი პარტია. პარტიის პრეზიდენტი ავტომატურად წარდგენილი იყო შვიდწლიანი ვადით ქვეყნის პრეზიდენტობის კანდიდატად და მის ტანამდებობაზე დამტკიცება ხდებოდა რეფერენდუმის გზით, სადაც მას მეტოქე არ ჰყავდა. ამ დებულებების საფუძველზე, ეიადემა ხელახლა აირჩიეს 1979 და 1986 წლებში. მმართველობის პერიოდში მან რამდენიმე მკვლელობის მცდელობას დააღწია თავი. 1974 წელს იგი გადაურჩა ავიაკატასტროფას ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში, სარაკავას მახლობლად. პირადი მცველის მიერ განხორციელებული კიდევ ერთი წარუმატებელი თავდასხმის შემდეგ, იგი ქირურგის მიერ ამოღებულ ტყვიას თილისმასავით ატარებდა.

ეიადემა ლომეში, 1975 წელს

1991 წლის აგვისტოში გაიმართა ეროვნული კონფერენცია, რომელმაც პრემიერ-მინისტრად ჟოზეფ კოკუ კოფიგო აირჩია, ხოლო ეიადემა მხოლოდ ცერემონიულ პრეზიდენტად დატოვა. მიუხედავად იმისა, რომ ეიადემა შეეცადა კონფერენციის მუშაობის შეჩერებას და დარბაზს ჯარისკაცები შემოარტყა, მოგვიანებით იგი შედეგებს დათანხმდა.[22] მიუხედავად ამისა, ეიადემამ არმიის მხარდაჭერით ძალაუფლების შენარჩუნება მოახერხა. კოფიგომ სამხედრო დახმარება საფრანგეთს სთხოვა, თუმცა საფრანგეთის მთავრობამ (რომელიც ტრადიციულად ეიადემას მოკავშირე იყო და მასთან მჭიდრო კავშირს ჟან-კრისტოფ მიტერანის მეშვეობით ინარჩუნებდა) ინტერვენციაზე უარი თქვა.[23] ამის შემდეგ კოფიგო ტოგოელმა ჯარისკაცებმა დაატყვევეს. ამას მოჰყვა მძიმე პოლიტიკური რეპრესიების პერიოდი: ეიადემას ერთგული ქვედანაყოფები სისტემატურად ახორციელებდნენ უასამართლო სიკვდილით დასჯას, თვითნებურ დაპატიმრებებსა და წამებას. 1993 წლის იანვარში მათ ცეცხლი გაუხსნეს მშვიდობიან დემონსტრაციას. გაზრდილი რეპრესიების კომენტირებისას, Amnesty International-მა ისაუბრა „დაუსჯელობის განცდაზე“, რომელიც „გამყარებული იყო უცხოური მთავრობების, განსაკუთრებით საფრანგეთის ხელისუფლების მხარდაჭერით“.[24]

1993 წლის მარტში განხორციელდა წარუმატებელი თავდასხმა ტოკოინის სამხედრო ბანაკზე, სადაც ეიადემა ცხოვრობდა. თავდასხმისას რამდენიმე ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის ეიადემას პირადი შტაბის უფროსი, გენერალი მავულიკპლიმი ამეჯი.[25] ეიადემა შეეცადა საკუთარი მმართველობის ლეგიტიმაციას 1993 წლის აგვისტოს მრავალპარტიული საპრეზიდენტო არჩევნებით, რომელსაც ოპოზიციამ ბოიკოტი გამოუცხადა. მხოლოდ ორ ნაკლებად ცნობილ კანდიდატთან დაპირისპირებისას, მან ხმების 96.42% მიიღო, თუმცა გავრცელებული ინფორმაციით, ამომრჩეველთა აქტივობა მისი მშობლიური კარის რეგიონის გარეთ ძალიან დაბალი იყო.[26] ოფიციალური მონაცემებით, ეიადემამ კვლავ გაიმარჯვა 1998 წლის ივნისის საპრეზიდენტო არჩევნებში. მან ხმების 52.13%-ით დაამარცხა „ცვლილებების ძალთა კავშირის“ (UFC) კანდიდატი გილკრისტ ოლიმპიო.[27] არჩევნები მიმდინარეობდა გაყალბების შესახებ ბრალდებებისა და ხელისუფლების ასობით ოპონენტის მასობრივი მკვლელობის შესახებ გავრცელებული ინფორმაციის ფონზე. ევროკავშირმა ჯერ კიდევ 1993 წელს შეაჩერა ფინანსური დახმარება ტოგოსთვის, საარჩევნო დარღვევებისა და ადამიანის უფლებების ხელყოფის გამო პროტესტის ნიშნად.

2002 წლის დეკემბრის მიწურულს, კონსტიტუციაში შევიდა ცვლილება, რომელმაც გააუქმა საპრეზიდენტო ვადების შეზღუდვა. მანამდე პრეზიდენტების მმართველობა ორი ხუთწლიანი ვადით შემოიფარგლებოდა, რის გამოც ეიადემა იძულებული იქნებოდა, 2003 წლის არჩევნების შემდეგ თანამდებობა დაეტოვებინა. თუმცა, ამ შეზღუდვების მოხსნით, ეიადემამ კენჭისყრის უფლება კვლავ მოიპოვა. მან 1 ივნისის არჩევნებში ხმების 57.78% მიიღო და გაიმარჯვა. 20 ივნისს შედგა მისი ინაუგურაცია მორიგი ვადით.[28] კიდევ ერთი კონსტიტუციური ცვლილება პრეზიდენტობის კანდიდატის მინიმალური ასაკის შემცირებას ეხებოდა, 45 წლის ნაცვლად, ზღვარმა 35 წლამდე დაიწია.

ეიადემა აშშ-ის პრეზიდენტ რონალდ რეიგანთან ერთად თეთრი სახლის ვარდების ბაღში, 1983 წლის სახელმწიფო ვიზიტის დროს.

ეიადემამ თავისი საგვარეულო სახლის მახლობლად, პიაში, ლამა-კარას ჩრდილოეთით რამდენიმე კილომეტრში, გრანდიოზული სასახლე ააგო. 2000-2001 წლებში იგი აფრიკის ერთობის ორგანიზაციის თავმჯდომარე იყო. იგი ასევე წარუმატებლად ცდილობდა შუამავლობას კოტ-დ’ივუარის მთავრობასა და ამბოხებულებს შორის კოტ-დ’ივუარის პირველი სამოქალაქო ომის დროს, რომელიც ამ ქვეყანაში 2002 წელს დაიწყო.[29]

არიზონას შტატის ყოფილი სენატორი ბილი დევისი პრეზიდენტ ეიადემასთან შეხვედრაზე ლომეში, 1993 წელს.

2004 წლის 1 ივნისს ევროკავშირმა ტოგოში მისია გაგზავნა ქვეყანაში დემოკრატიის მდგომარეობის შესაფასებლად და დემოკრატიზაციის პროცესის დასაწყებად. ექსპედიციის მიზანი იყო დიალოგის გაბმა სახელმწიფოსა და ოპოზიციას შორის. ჯგუფი უნდა შეხვედროდა ბევრ პოლიტიკოსს სხვადასხვა პარტიიდან, გარდა ეიადემას „ტოგოელი ხალხის გაერთიანებისა“. თუმცა, მთავრობის მიერ დაწესებული კრიტერიუმების გამო, ისეთმა პოლიტიკოსებმა, როგორებიც იყვნენ გილკრისტ ოლიმპიო, იავოვი აგბოიბო და პროფესორი ლეოპოლდ გნინინვი, შეხვედრას ბოიკოტი გამოუცხადეს. ევროკავშირის გუნდმა შეხვედრა გააუქმა, რადგან მთავრობასთან მოლაპარაკებები თითქმის შეუძლებელი აღმოჩნდა. ოპოზიციური პარტია UFC ითხოვდა ხელისუფლების მიერ დაკავებული 11 ადამიანის გათავისუფლებას. საბოლოოდ, ევროკავშირის ექსპერტები თითოეულ პოლიტიკურ ფიგურას ინდივიდუალურად და კერძო გარემოში შეხვდნენ. ევროკავშირის ექსპერტებს უნდა გამოეკვლიათ ადამიანის უფლებებისა და პრესის თავისუფლების პატივისცემის საკითხები ტოგოში.[30]

„BBC News“-ის თანახმად, ეიადემა ამტკიცებდა, რომ დემოკრატია აფრიკაში „თავისი ტემპითა და თავისი გზით ვითარდება“.[12]

პიროვნების კულტი

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ეიადემას ჰქონდა მასშტაბური პიროვნების კულტი, რაც მოიცავდა 1,000 მოცეკვავე ქალისგან შემდგარ ამალას, რომლებიც მის სადიდებლად მღეროდნენ და ცეკვავდნენ. მისი პორტრეტები ამშვენებდა თითქმის ყველა მაღაზიას, დედაქალაქ ლომეში აღმართული იყო მისი ბრინჯაოს ქანდაკება, არსებობდა მაჯის საათები მისი გამოსახულებით, რომელიც ყოველ თხუთმეტ წამში ქრებოდა და კვლავ ჩნდებოდა, ასევე გამოიცემოდა კომიქსები, სადაც იგი გამოყვანილი იყო როგორც სუპერგმირი, რომელიც ფლობდა ზეადამიანური ძალის ნიჭს.[31] გარდა ამისა, პრეზიდენტ ეიადემას სიცოცხლეზე განხორციელებული წარუმატებელი თავდასხმის თარიღი ყოველწლიურად აღინიშნებოდა, როგორც „ბოროტების ძალებზე გამარჯვების დღესასწაული“.[32]

ეიადემამ სახელიც კი შეიცვალა და ეტიენის ნაცვლად გნასინგბე დაირქვა, რათა უკვდავეყო 1974 წლის 24 იანვრის ავიაკატასტროფის თარიღი, რომლის ერთადერთ გადარჩენილადაც იგი მოიხსენიებოდა.[33] სინამდვილეში, იგი კატასტროფის ერთადერთი გადარჩენილი არ ყოფილა.[34][35] სხვა გადარჩენილებიც არსებობდნენ, თუმცა მან შეგნებულად დაამახინჯა შემთხვევის დეტალები, რათა წარმოეჩინა საკუთარი თავი ზეადამიანური ძალის მქონე გმირად, რომელიც სასწაულებრივად გადაურჩა კატასტროფას, როდესაც ყველა სხვა დაიღუპა.[36][37] ეიადემა ამტკიცებდა, რომ ჩამოვარდნა არ ყოფილა უბედური შემთხვევა და ეს იყო მისი მკვლელობის შეთქმულება, რომელიც დაგეგმეს იმპერიალისტებმა. მათ არ მოეწონათ მისი გეგმა (რომელიც კატასტროფამდე ორი კვირით ადრე გამოცხადდა) ფოსფატის მომპოვებელი მნიშვნელოვანი კომპანიის Compagnie Togolaise des Mines du Bénin-ის (CTMB ან Cotomib) ნაციონალიზაციის შესახებ.[38][39] მისი C-47 შეიცვალა ახალი საპრეზიდენტო თვითმფრინავით, Gulfstream II-ით, რომელიც იმავე წელს მომხდარი კიდევ ერთი ფატალური შემთხვევის შედეგად გამოუსწორებლად დაზიანდა.[40] იმ დროს ეიადემა ბორტზე არ იმყოფებოდა.

გარდაცვალება

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
გნასინგბე ეიადემას მაუზოლეუმი მის ყოფილ რეზიდენციაში, პიაში, ტოგოში.

2005 წლის 5 თებერვალს, ეიადემა გარდაიცვალა თვითმფრინავის ბორტზე, ტუნისის ქალაქ ტუნისის სამხრეთით, 250 კილომეტრში (160 მილი).[41][42][43] სამთავრობო განცხადების თანახმად, იგი გარდაიცვალა მაშინ, როდესაც მისი ევაკუაცია ხდებოდა საზღვარგარეთ გადაუდებელი მკურნალობისთვის. ოფიციალურმა პირებმა სიკვდილის მიზეზად გულის შეტევა დაასახელეს. გარდაცვალების მომენტში იგი აფრიკის ყველაზე ხანგრძლივი მმართველი იყო.[12]

ზაკარი ნანჯამ, ტოგოს არმიის მეთაურმა, ტოგოს ახალ პრეზიდენტად ეიადემას ვაჟი, ფორ გნასინგბე გამოაცხადა. ალფა უმარ კონარემ, აფრიკის კავშირის კომისიის პრეზიდენტმა, ეს აქტი დაუყოვნებლივ გამოაცხადა სამხედრო სახელმწიფო გადატრიალებად და კონსტიტუციის დარღვევად. ECOWAS-მა ასევე არ დაამტკიცა ფორ გნასინგბეს პრეზიდენტად დანიშვნა.[44] ECOWAS-ისა და საერთაშორისო თანამეგობრობის ძლიერი ზეწოლის ქვეშ, ფორ გნასინგბე 25 თებერვალს გადადგა და იგი პარლამენტის სპიკერის პირველმა მოადგილემ, ბონფო აბასმა შეცვალა 2005 წლის 24 აპრილის საპრეზიდენტო არჩევნებამდე, რომელშიც ფორ გნასინგბე ხმების 60%-ით პრეზიდენტად აირჩიეს.[45]

ეიადემას დაკრძალვა 2005 წლის 13 მარტს გაიმართა, რომელსაც არაერთი პრეზიდენტი და სხვა საერთაშორისო მაღალჩინოსანი დაესწრო. ცერემონიას ესწრებოდნენ ბენინის პრეზიდენტი მატიე კერეკუ, განის პრეზიდენტი ჯონ კუფუორი, კოტ-დ’ივუარის პრეზიდენტი ლორან გბაგბო, ნიგერის პრეზიდენტი მამადუ ტანჯა და ნიგერიის პრეზიდენტი ოლუსეგუნ ობასანჯო. 15 მარტს ეიადემას ოჯახმა და პარტია „ტოგოელი ხალხის გაერთიანებამ“ (RPT) მას საბოლოო პატივი მიაგეს მის მშობლიურ ქალაქ პიაში.[46]

პოპულარულ კულტურაში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ამადუ კურუმამ გნასიგბე ეიადემა ასახა თავის რომანში „ველური მხეცების კენჭისყრის მოლოდინში“.

იხილეთ აგრეთვე

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. 1 2 Encyclopædia Britannica
  2. 1 2 Brockhaus Enzyklopädie — F.A. Brockhaus, 1796.
  3. 1 2 Babelio — 2007.
  4. ↑ Bibliothèque nationale de France BnF authorities: პლატფორმა ღია მონაცემები — 2011.
  5. ↑ https://www.jeuneafrique.com/203925/politique/r-glement-de-comptes-en-famille/
  6. ↑ https://www.letogolais.com/kpatcha-gnassingbe-a-recrute-une-equipe-de-specialistes-francais-en-organisation-electorale/
  7. ↑ https://www.jeuneafrique.com/1104771/politique/togo-ce-quil-faut-savoir-sur-le-general-dadja-maganawe-nouveau-chef-detat-major-de-larmee/
  8. ↑ https://lanouvelletribune.info/2012/12/togo-tina-gnassingbe-veut-sa-part-d-heritage/
  9. ↑ https://nishamag.com/serail-ces-gnassingbe-qui-dirigent-le-togo-avec-faure/
  10. ↑ Nabourema, Farida (6 October 2020). „In Togo, There Is Nowhere to Hide“. New York TImes.
  11. ↑ John R. Heilbrunn, "Togo: The National Conference and Stalled Reform" in Political Reform in Francophone Africa (1997), ed. John F. Clark and David E. Gardinier, page 225
  12. 1 2 3 "Obituary: Gnassingbe Eyadema" . (5 February 2005). BBC News. Retrieved 22 May 2007.
  13. ↑ Osei, Anja (2018). „Like father, like son? Power and influence across two Gnassingbé presidencies in Togo“. Democratization. 25 (8): 1460–1480. doi:10.1080/13510347.2018.1483916. S2CID 149724978. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 26 June 2022. ციტირების თარიღი: 2 August 2020.
  14. ↑ (13 February 2017) An Ethnography of a Vodu Shrine in Southern Togo: Of Spirit, Slave and Sea. BRILL, გვ. 71. ISBN 978-9-004-34125-8. 
  15. ↑ Toulabor, Comi M (19 January 1999). „EYADÉMA GNASSINGBÉ“. Encyclopædia Universalis (ფრანგული). Encyclopædia Universalis S.A. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 September 2013. ციტირების თარიღი: 1 June 2012.
  16. ↑ (2 February 2012) Dictionary of African Biography. OUP USA, გვ. 474–475. ISBN 978-0-195-38207-5. 
  17. ↑ "Gnassingbe Eyadema" დაარქივებული 8 May 2019 საიტზე Wayback Machine. . (6 February 2005). The Guardian. Retrieved 5 October 2019.
  18. ↑ „Togo: Death at the Gate“. Time. 25 January 1963. ციტირების თარიღი: 10 February 2025.
  19. ↑ Boisbouvier, Christophe. (11 October 2021) Togo : qui a tué Sylvanus Olympio ? (1/6). ციტირების თარიღი: 10 February 2025
  20. ↑ Haski, Pierre. (22 June 1998) Togo: un fantôme entre les candidats à la présidentielle. Eyadéma affronte le fils de Sylvanus Olympio, qu'il a tué. ციტირების თარიღი: 10 February 2025
  21. ↑ „Togo: Disputed succession“. Le Monde Diplomatique. April 2005.
  22. ↑ "Togo's President Agrees to Yield Power to a Rival", The New York Times, 29 August 1991.
  23. ↑ Boukari-Yabara, Amzat (2023). „La voix des peuples et l'écho lointain de la démocratie“, Une histoire de la Françafrique: L'empire qui ne veut pas mourir. Seuil, გვ. 739–740. ISBN 9782757897751. 
  24. ↑ Togo: Impunity for killings by the military (4 October 1993). ციტირების თარიღი: 24 February 2025
  25. ↑ "Mar 1993 – Attack on presidential residence", Keesing's Record of World Events, Vol. 39, March 1993 Togo, p. 39353.
  26. ↑ "Démocratisation à la Togolaise" დაარქივებული 17 December 2008 საიტზე Wayback Machine. ("Chronologie"), Tètè Tété, 1998 (diastode.org) (in French) .
  27. ↑ "Consideration of Reports by States Parties under Article 40 of the Covenant: Addendum Togo" დაარქივებული 5 June 2007 საიტზე Wayback Machine. , United Nations International covenant on civil and political rights, CCPR/C/TGO/2001/3, 5 July 2001.
  28. ↑ "Le Président Eyadema a prêté serment" დაარქივებული 30 October 2007 საიტზე Wayback Machine. , UPF (presse-francophone.org), 20 June 2003 (in French) .
  29. ↑ Delegates to try and untangle Ivory Coast conflict. The Mail & Guardian (1 January 2002). ციტირების თარიღი: 9 January 2023
  30. ↑ RFI – Togo – La démocratie évaluée. ციტირების თარიღი: 12 November 2019
  31. ↑ David Lamb, The Africans, p. 48
  32. ↑ Dr. F. Jeffress Ramsay, Global Studies Africa: Seventh Edition, p. 63
  33. ↑ (1984) Worldmark Encyclopedia of the Nations. Gale. 
  34. ↑ Le Togo s'est recueilli pour la 35ème fois fr. Présidence du Togo. ციტატა: „Le Pasteur François Roux, l'un des rescapés du Crash, invité pour la circonstance, a fait un témoignage émouvant sur cet événement.“ ციტირების თარიღი: 17 June 2012
  35. ↑ Le Togo s'est remémoré Sarakawa 1974 fr. Présidence du Togo. ციტატა: „Le jeudi 24 janvier 1974, le DC-3 des Forces Armées Togolaises s'écrase à Sarakawa faisant 4 martyrs, des blessés parmi lesquels, feu Général Gnassingbé Eyadema.“ ციტირების თარიღი: 17 June 2012
  36. ↑ Marthe Fare. (17 February 2012) Togo : F. Gnassingbé s'attaque à l'héritage paternel fr. TV5Monde. ციტატა: „On le fait passer pour le seul survivant de l'accident, d'où le mythe de son invincibilité et l'expression " le miraculé " de Sarakawa.“ ციტირების თარიღი: 17 June 2012
  37. ↑ Me Siméon Kwami Occansey. (4 February 2004) Retour sur la fable de " L'attentat " de Sarakawa fr. Union of Forces for Change. ციტირების თარიღი: 17 June 2012
  38. ↑ Morten Hagen and Michelle Spearing. (28 November 2000) Togo: Stalled Democratic Transition. Diastode. ციტირების თარიღი: 17 June 2012
  39. ↑ Les " Trois Glorieuses " fr. République Togolaise (23 January 2011). ციტირების თარიღი: 17 June 2012
  40. ↑ ASN Aircraft accident Gulfstream Aerospace G-1159 Gulfstream II 5V-TAA Lome Airport (LFW). Flight Safety Foundation. ციტირების თარიღი: 17 June 2012
  41. ↑ Publication de la liste des candidats à l'élection présidentielle du 1er juin 2003 fr. Journal Officiel de la République Togolaise. Cabinet du Président de la République (10 May 2003). ციტირების თარიღი: 1 June 2012
  42. ↑ Gnassingbé Eyadéma, 69, Togo Ruler, Dies. The New York Times (7 February 2005). ციტირების თარიღი: 1 June 2012
  43. ↑ Togolese president Eyadema dies. BBC (6 February 2005). ციტირების თარიღი: 1 June 2012
  44. ↑ Elraz, Khaled. (5 February 2005) "Papa Eyadéma" est mort fr-FR. ციტირების თარიღი: 12 November 2019
  45. ↑ „AU denounces Togo 'military coup'“ (ინგლისური). 6 February 2005. ციტირების თარიღი: 12 November 2019.
  46. ↑ Bailly, Hélène. (14 March 2005) Le Togo fait ses adieux à Étienne Eyadéma Gnassingbé fr-FR. ციტირების თარიღი: 12 November 2019
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=გნასინგბე_ეიადემა&oldid=5282548“-დან