შინაარსზე გადასვლა

ბუს ნისლეული

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
პლანეტური ნისლეული
ბუს ნისლეული
ინგლ. Owl Nebula

ბუს ნისლეული — მესიე 97
დაკვირვების მონაცემები
(ეპოქა J2000.0)
თანავარსკვლავედი დიდი დათვის თანავარსკვლავედი
პირდაპირი
აღვლენა (α)		 11სთ 14წთ 47.734წმ [1]
დახრილობა (δ) +55° 01′ 08.50″[1]
მანძილი მზის
სისტემიდან		 2,030 სინ. წელი (621 პს)[2]
ხილული
ვარსკვლავიერი
სიდიდე (m)		 9.9[3]
ზომა 3′.4 × 3′.3
ფიზიკური მახასიათებლები
რადიუსი 0.91 სინ. წელი (0.28 პს)[4]
აღმოჩენის ისტორია
აღმომჩენ(ებ)ი პიერ მეშენი
აღმოჩენის წელი 1781
სხვა აღნიშვნები M97, NGC 3587, PN G148.4+57.0
ბუს ნისლეული ვარსკვლავიერ ცაზე
ბუს ნისლეული ვიკისაწყობში

ბუს ნისლეული (ინგლ. Owl Nebula; ასევე ცნობილი, როგორც მესიე 97 ან M97 და NGC 3587) — პლანეტური ნისლეული დიდი დათვის თანავარსკვლავედში. იგი დედამიწიდან დაახლოებით 2 030 სინათლის წლის მანძილზე მდებარეობს.[2]

ისტორია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბუს ნისლეული 1781 წლის 16 თებერვალს ფრანგმა ასტრონომმა პიერ მეშენმა აღმოაჩინა.[5] შარლ მესიემ ეს ნისლეული პირველი შემჩნევიდან რამდენიმე კვირის შემდეგ დააფიქსირა.[6] შესაბამისად, ობიექტს „მესიე 97“ (M97) უწოდეს და 1781 წლის 24 მარტს მესიეს კატალოგში შეიტანეს.[7] ამ ობიექტის შესახებ მან აღნიშნა:[8][9][10][11]

ნისლეული დიდი დათვის თანავარსკვლავედში, „ბეტას“ (β) ვარსკვლავთან ახლოს: მისი დანახვა რთულია — აღნიშნავს ბ-ნი მეშენი — განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მიკრომეტრის ძაფები განათებულია; მისი შუქი მკრთალია და მასში ვარსკვლავი არ ჩანს. ბ-ნმა მეშენმა ის პირველად 1781 წლის 16 თებერვალს დაინახა და მისი მდებარეობაც სწორედ მის მიერ არის მითითებული. ამ ნისლეულის მახლობლად მან კიდევ ერთი ნისლეული შენიშნა, რომლის მდებარეობაც ჯერ არ არის დადგენილი (მესიე 108), ასევე მესამე ნისლეული, რომელიც დიდი დათვის „გამა“ (γ) ვარსკვლავთან მდებარეობს (მესიე 109) — დიამეტრი: 2′.

1844 წელს ადმირალმა უილიამ ჰ. სმიტმა ეს ობიექტი პლანეტურ ნისლეულად დააკლასიფიცირა.[7][12] როდესაც 1848 წელს ირლანდიაში უილიამ პარსონსმა (როსეს მე-3 გრაფმა) ნისლეულს დააკვირდა, მის მიერ ხელით შესრულებული ნახატი ბუს თავს წააგავდა. ჩანაწერებში ობიექტი ასე იყო აღწერილი: „ცენტრალურ ნაწილში ერთმანეთისგან საკმაო მანძილით დაშორებული ორი ვარსკვლავია; თითოეულს გარს აკრავს მუქი ნახევარჩრდილი და სპირალური განლაგება, სადაც ვარსკვლავები მიზიდულობის თვალსაჩინო ცენტრებად მოჩანს. მასში ვარსკვლავები ციმციმებს; შესაძლებელია მათი გარჩევა“.[13][14] მას შემდეგ მას „ბუს ნისლეულს“ უწოდებენ.[15] XX საუკუნის მიწურულს განხორციელებულმა კვლევებმა გამოავლინა ნისლეულის შიდა გარსების გარშემო არსებული გაზის ნაკადებისგან (ქარისგან) წარმოქმნილი გიგანტური წითელი ჰალო[16] და მოხდა ნისლეულის სტრუქტურის კარტოგრაფირება.[12][17][18]

მახასიათებლები

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მისი ასაკი დაახლოებით 8 000 წელს შეადგენს. კვეთაში იგი თითქმის წრიული ფორმისაა და სუსტად გამოხატული შიდა სტრუქტურა გააჩნია. ნისლეული წარმოიქმნა ცენტრალური ვარსკვლავიდან მომდინარე მატერიის ნაკადის (ვარსკვლავური ქარის) შედეგად, იმ პერიოდში, როდესაც ვარსკვლავი ევოლუციის „ასიმპტოტური გიგანტების ტოტის“ ფაზაში იმყოფებოდა.[4] ნისლეული სამი კონცენტრული გარსისგან შედგება, რომელთაგან ყველაზე გარე გარსი შიდა გარსზე დაახლოებით 20–30%-ით დიდია.[19] ნისლეულის „ბუსებრი“ იერსახე განპირობებულია შიდა გარსით, რომელიც არ არის წრიულად სიმეტრიული; იგი ქმნის კასრისებრ სტრუქტურას, რომელიც მხედველობის ხაზის მიმართ 45°-იანი კუთხითაა განლაგებული.[4]

ნისლეული მასა განისაზღვრება დაახლოებით 0.13 M☉-ით და შეიცავს წყალბადს, ჰელიუმს, აზოტს, ჟანგბადსა და გოგირდს;[4] ამ ნივთიერებათა სიმკვრივე კუბურ სანტიმეტრზე 100 ნაწილაკზე ნაკლებია.[19] მისი გარე რადიუსი დაახლოებით 0.91 სინ. წელი (0.28 პს) და იგი გარემომცველ ვარსკვლავთშორის სივრცეში 27–39 კმ/წმ სიჩქარით ფართოვდება.[4]

მე-14 ვარსკვლავიერი სიდიდის მქონე ცენტრალურმა ვარსკვლავმა ევოლუციის გარდამტეხი ეტაპი უკვე გაიარა და თეთრ ჯუჯად გარდაქმნის მიზნით იკუმშება.[19][5] მისი მასა მზის მასის 55-60%-ს შეადგენს, სიკაშკაშე — მზის სიკაშკაშეს 41-დან 148-ჯერ აღემატება,[4] ხოლო ეფექტური ტემპერატურა 123 000 კელვინია.[20] სპიცერის კოსმოსურმა ტელესკოპმა ვარსკვლავი წერტილოვან წყაროდ დააფიქსირა, რომელსაც არ ახასიათებს ვარსკვლავის გარშემო არსებული დისკოსთვის დამახასიათებელი ინფრაწითელი გამოსხივების სიჭარბე.[21]

დაკვირვება

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მიუხედავად იმისა, რომ „ბუს ნისლეულის“ დანახვა შეუიარაღებელი თვალით შეუძლებელია, განსაკუთრებით ხელსაყრელ პირობებში მისი მკრთალი გამოსახულების დანახვა შესაძლებელია მცირე ზომის ტელესკოპით ან 20×80-იანი ბინოკლით. ნისლეულის ისეთი გამორჩეული დეტალების დასანახად, როგორიცაა „ბუს თვალები“, საჭიროა ტელესკოპი, რომლის დიფრაგმა 10 დუიმს (ან მეტს) შეადგენს. ღამის ცაზე ნისლეულის საპოვნელად ყურადღება მიაქციეთ დიდი დათვის თანავარსკვლავედის „ქვაბის“ (ასტერიზმის) სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეს, რომელიც ვარსკვლავ ბეტა დიდი დათვით აღინიშნება. აქედან M97 მდებარეობს სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით, 2.5 გრადუსზე ოდნავ მეტ მანძილზე, იმ ვარსკვლავისკენ — გამა დიდი დათვისკენ“, — რომელიც „დიდი დათვის“ ქვაბის მეორე ქვედა კუთხეში, „ბეტა დიდი დათვის“ მოპირდაპირედ მდებარეობს და თანავარსკვლავედის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეს განსაზღვრავს. M97 და „ალფა დიდი დათვი“ პოლარული ვარსკვლავისკენ მიმავალ გზას მიუთითებს.[22]

გალერეა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

იხილეთ აგრეთვე

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. 1 2 Kerber, F.; Mignani, R. P.; Guglielmetti, F.; Wicenec (September 2003), "Galactic Planetary Nebulae and their central stars. I. An accurate and homogeneous set of coordinates", Astronomy and Astrophysics 408 (3): 1029–1035,
  2. 1 2 Stanghellini, Letizia; Shaw, Richard A.; Villaver, Eva (December 2008), "The Magellanic Cloud Calibration of the Galactic Planetary Nebula Distance Scale", The Astrophysical Journal 689 (1): 194–202,
  3. ↑ Messier 97. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 16 აპრილი 2022. ციტირების თარიღი: 30 April 2022
  4. 1 2 3 4 5 6 Cuesta, L.; Phillips, J. P. (November 2000), "Excitation and Density Mapping of NGC 3587", The Astrophysical Journal 120 (5): 2661–2669,
  5. 1 2 Jones, Kenneth Glyn (1991), Messierś Nebulae and Star Clusters (2nd რედ.), Cambridge University Press, pp. 277–279, ISBN 978-0521370790, https://books.google.com/books?id=SLEzPBn1i2gC&pg=PA277
  6. ↑ Moore, S. L. (April 2011). „The Owl Nebula - M97“. JBAA (ინგლისური). 121: 114–115. Bibcode:2011JBAA..121..114M. ISSN 0007-0297.
  7. 1 2 Owl Nebula - Messier 97 – Constellation Guide en-US. ციტირების თარიღი: 2020-04-20
  8. ↑ Charles Messier's Original Catalog. ციტირების თარიღი: 2020-04-20
  9. ↑ Guerrero, Martn A.; Chu, You-Hua; Manchado, Arturo; Kwitter, Karen B. (June 2003). „Physical Structure of Planetary Nebulae. I. The Owl Nebula“. The Astronomical Journal (ინგლისური). 125 (6): 3213–3221. arXiv:astro-ph/0303056. Bibcode:2003AJ....125.3213G. doi:10.1086/375206. ISSN 0004-6256. S2CID 16782468.
  10. ↑ Kwitter, K. B.; Chu, Y.-H.; Downes, R. A. (1993), „CCD Imaging of Planetary Nebula Halos“, Planetary Nebulae, 155, Springer Netherlands, pp. 209, , ISBN 978-0-7923-2440-9
  11. ↑ Manchado, A.; Guerrero, M.; Kwitter, K. B.; Chu, Y.-H. (December 1992). „A Halo of Red Giant Wind around the Owl Nebula“. AAS (ინგლისური). 181: 67.04. Bibcode:1992AAS...181.6704M.
  12. 1 2 „Owl Nebula (M97, NGC 3587)“, IOP Publishing Ltd, 2001, , ISBN 0-333-75088-8
  13. ↑ O'Meara, Stephen James, 1956- (2007). Steve O'Meara's Herschel 400 observing guide : how to find and explore 400 star clusters, nebulae, and galaxies discovered by William and Caroline Herschel. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85893-9. OCLC 85829276. 
  14. ↑ Nasim, Omar W., 1976- (6 January 2014). Observing by hand : sketching the nebulae in the nineteenth century. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-08440-4. OCLC 868276095. 
  15. ↑ Clark, Roger Nelson (1990), Visual Astronomy of the Deep Sky, CUP Archive, ISBN 978-0521361552, https://books.google.com/books?id=gCI9AAAAIAAJ&pg=PA133
  16. ↑ Bond, H. E. (August 1981). „A giant halo around the planetary nebula NGC 3242“. Publications of the Astronomical Society of the Pacific. 93: 429. Bibcode:1981PASP...93..429B. doi:10.1086/130849. ISSN 0004-6280.
  17. ↑ García-Díaz, Ma. T. Steffen, W. Henney, W. J. López, J. A. García-López, F. González-Buitrago, D. Aviles, A. (2018-06-12). The Owl and other strigiform nebulae: multipolar cavities within a filled shell. OCLC 1098137978. 
  18. ↑ Sabbadin, F.; Bianchini, A.; Ortolani, S.; Strafella, F. (1985-12-01). „The structure of NGC 3587, the Owl nebula“. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (ინგლისური). 217 (3): 539–549. Bibcode:1985MNRAS.217..539S. doi:10.1093/mnras/217.3.539. ISSN 0035-8711.
  19. 1 2 3 Guerrero, Martín A.; Chu, You-Hua; Manchado, Arturo; Kwitter, Karen B. (June 2003), "Physical Structure of Planetary Nebulae. I. The Owl Nebula", The Astrophysical Journal 125 (6): 3213–3221,
  20. ↑ Capriotti, Eugene R.; Kovach, William S. (March 1968), "Effective Temperatures of the Central Stars of Planetary Nebulae", Astrophysical Journal 151 (5): 991–995,
  21. ↑ Bilíková, Jana; Chu, You-Hua; Gruendl, Robert A.; Su, Kate Y. L. (May 2012), "Spitzer Search for Dust Disks around Central Stars of Planetary Nebulae", The Astrophysical Journal Supplement 200 (1): 3,
  22. ↑ Messier 97: Owl Nebula – Messier Objects en-US (25 August 2015). ციტირების თარიღი: 2020-04-20
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=ბუს_ნისლეული&oldid=5543802“-დან