ბოშურ-ბერძნული ენა

ბოშურ-ბერძნული ენა —
გავრცელებულია	საბერძნეთი
მოლაპარაკეთა რაოდენობა	აქტიური მოლაპარაკე არ არის (2000); დაახლ. 30 ადამიანი იყენებს როგორც ფარულ ენას
ლინგვისტური კლასიფიკაცია	შერეული ენა — ბოშური ენა და ბერძნული ენა
ენის კოდები	ISO 639-3: rge Glottolog: roma1240
რუკა
ბოშურ-ბერძნული ენა იუნესკოს მიერ კლასიფიცირებულია როგორც კრიტიკულად გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი ენა მსოფლიოს ენების საფრთხის ატლასის თანახმად (2024). ბოშურ-ბერძნული ენა იუნესკოს მიერ კლასიფიცირებულია როგორც კრიტიკულად გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი ენა მსოფლიოს ენების საფრთხის ატლასის თანახმად (2024).

ბოშურ-ბერძნული ენა (ასევე ცნობილი როგორც ჰელენობოშური ენა; ბერძ. Ελληνο-ρομανική [Elleno-romaniké]) — არის თითქმის გადაშენებული შერეული ენა, რომელიც ენათმეცნიერებაში კლასიფიცირდება როგორც პარაბოშური ფორმა. ენაზე საუბრობენ ბოშური თემის წარმომადგენლები საბერძნეთში, და იგი წარმოშობილია ენობრივი კონტაქტის შედეგად ბოშურენოვან მოსახლეობასა და ბერძნულ ენას შორის.

ტიპოლოგიურად ენა აგებულია ბერძნულ გრამატიკულ სტრუქტურაზე და შეიცავს ინტენსიურ ლექსიკურ სესხვებს ბოშური ენიდან. ენას შესაძლოა ჰქონდეს ფარული, არასაჯარო ფუნქცია, განსაკუთრებით თესალიასა და ცენტრალურ საბერძნეთში, სადაც იგი გამოიყენება ბოშურ თემებში.

აღსანიშნავია, რომ დორტიკა — ფარული ენა, რომელსაც იყენებენ ათენში მცხოვრები ევრიტანიის რეგიონის სამშენებლო მოგზაური მუშები — შესაძლოა ეკუთვნოდეს იმავე ენობრივ კატეგორიას. ორივე შემთხვევაში, აღნიშნული ენები სავარაუდოდ არ წარმოადგენს მათი მოლაპარაკეების დაბადებიდან მშობლიურ ენას და შესაძლოა მიეკუთვნოს სოციალურად კოდირებულ ენებს.

ბოშურ-ბერძნული ენა როგორც იდენტობის რეფლექსიური იარაღი

ბოშურ-ბერძნული ენა წარმოადგენს იშვიათ ენობრივ ფენომენს, რომლის მნიშვნელობა სცილდება მხოლოდ ენობრივი შერწყმის ჩარჩოს და გადადის კულტურული, ფსიქოსოციალური და იდენტური გამოცდილების არეალში. ამ ენის მოლაპარაკეებისთვის, რომლებიც საბერძნეთის სხვადასხვა რეგიონში მცხოვრები ბოშური თემის წევრები არიან, ენა ემსახურება არა მხოლოდ კომუნიკაციას, არამედ ღრმა თვითიდენტიფიკაციას, რაც ხაზს უსვამს მის რეფლექსიურ ფუნქციას.

ენათმეცნიერების თანამედროვე მიდგომებით, ენა შეიძლება მოქმედებდეს როგორც კულტურული კოდი — საშუალება, რომლის მეშვეობითაც ჯგუფი იაზრებს საკუთარ წარსულს, აყალიბებს კოლექტიურ ნარატივებს და აწესებს სოციალურ საზღვრებს. ბოშურ-ბერძნული ამ მხრივ უნიკალურია: იგი მეტყველების დონეზე იფარება, მაგრამ სწორედ ამ ფარულობით აფიქსირებს და აძლიერებს ეთნიკურ თვითმყოფადობას.

ამ ენით საუბარი ძირითადად ფიქსირდება როგორც სიტუაციური ბილინგვურობა — როცა მოლაპარაკეები ბერძნულ ენაზე ახდენენ გრამატიკულ ფორმირებას, ხოლო ბოშური ლექსიკა შემოდის როგორც სემანტიკური მარკერი. ასეთი სეგმენტური გამოყენება ემსახურება თემის შიგნით „ჩვენი“ და „სხვისი“ ნიშნების გამიჯვნას — რაც ენობრივად ილექება ისეთი სიტყვებით, რომელთაც აქვს დამატებითი იდენტური მნიშვნელობა (მაგალითად: manuš — ადამიანი, მაგრამ ასევე „სწორი ბოშა“).

ძირითადი მოლაპარაკეები ამ ენას აღარ განიხილავენ როგორც სრულფასოვან „დედაენას“, არამედ როგორც „ჩვენი ხალხის ენას“, რაც მის ფუნქციას ქცევს სიმბოლურად დამცველად — ენობრივ მექანიზმად, რომელიც მიმართულია კულტურული ასიმილაციის წინააღმდეგ. თუმცა, ამავდროულად, ენა ექვემდებარება ფუნქციური გადაშენების რისკს, რადგან ახალ თაობაში მისდამი უნარიც და საჭიროებაც კლებულობს.

ამ ეტაპზე ბოშურ-ბერძნული ენა გადარჩენილია ძირითადად რამდენიმე რეგიონული ჯგუფის მიერ, განსაკუთრებით თესალიასა და ევრიტანიის ტერიტორიებზე. იგი საჭიროებს არა მხოლოდ დოკუმენტირებას, არამედ თემთან თანამშრომლობითი კვლევის ინიცირებას, რათა მისი ენობრივი რესურსი გადარჩეს და ახალი თაობებისთვის გახდეს მემკვიდრეობითი ღირებულება.

ბოშურ-ბერძნული ენა და კულტურული გადარჩენის ფარული სტრატეგიები

ბოშურ-ბერძნული ენა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ბოშური თემის მიერ გამოყენებულ ფარულ კულტურულ სტრატეგიებში, რომლებიც მიმართულია როგორც იდენტობის შენარჩუნებისკენ, ასევე გარესამყაროსთან ურთიერთობის დელიკატურად მორგებისკენ. მიუხედავად იმისა, რომ ენა ამჟამად თითქმის გადაშენებულია და მხოლოდ მცირე რაოდენობის მოლაპარაკეები რჩებიან თესალიაში, ათენში და ევრიტანიის პრეფექტურაში, მისი ფუნქცია სცილდება მხოლოდ საკომუნიკაციო მიზნებს და იძენს კულტურული წინააღმდეგობის სიმბოლურ მნიშვნელობას.

თანამედროვე კვლევები მიანიშნებს, რომ ენების გაქრობა ხშირად თანხვედრილია თემის მიერ საკუთარი კულტურის უარყოფასთან ან დაგდებასთან. თუმცა ბოშურ-ბერძნული ენის შემთხვევა განსხვავებულია: ენა გადადის ფარულ რეჟიმში, ანუ მისი გამოყენება ხდება მიზანმიმართულად „უხილავ“ სივრცეებში — სახლში, რიტუალებში, და ზოგჯერ თავშეყრის ადგილებში. ეს ე.წ. კოდირებული ფუნქციონირება აკავშირებს ენას არა მხოლოდ ლინგვისტურ მეხსიერებასთან, არამედ სოციოემოციურ ტრავმებთან, რომლებიც გამოწვეულია გარესამყაროს მიერ ბოშური იდენტობის მიმართ დამოკიდებულებით.

ბოშურ-ბერძნული ასევე ასრულებს „ჩვენობის“ განსაზღვრის ფუნქციას: თემის წევრებისთვის ენის ცოდნა თანმდევია სოციალურ ნდობას — მხოლოდ „შიგნით მყოფნი“ ფლობენ მას. ამით ენა იქცევა შიდა კავშირის ერთგვარ „პაროლად“, ხოლო მის არარსებობას ხშირად აღიქვამენ როგორც გარიყულობას. ენით აზროვნება კი თავისთავად დაკავშირებულია იმგვარ წარმოდგენებთან, როგორიცაა წმინდა და არაწმინდა, სუფთა და ბინძური, ჩვენი და სხვისი — ცნებები, რომლებიც ბოშურ კულტურაში ღრმად ფესვგადგმულია.

ბოლო წლებში აღინიშნება მცდელობები ახალგაზრდობის დონეზე ამ ენის ციფრულ არქივში ასახვისა — მაგალითად, საბერძნეთში მომუშავე რამდენიმე არასამთავრობო ორგანიზაცია და ბოშური კულტურის ცენტრი ატარებს შეკრებებს, სადაც იცვლებიან დორტიკის და ბოშურ-ბერძნული ფრაზებით. ეს ქმნის ახალ სივრცეს ენის არსებობისთვის — არა მხოლოდ როგორც წარსულის მემკვიდრეობის, არამედ როგორც ცოცხალი, ცვალებადი კოდის.

ენის ქვედა სოციალური რეგისტრები და გენდერული თავისებურებები

ბოშურ-ბერძნული ენა, ისევე როგორც მრავალი პარაბოშური სისტემა, გამოირჩევა განსხვავებული რეგისტრებითა და სოციოლინგვისტური მახასიათებლებით, რომლებიც ფუნქციურად არის დაყოფილი ასაკობრივი და გენდერული ხაზით. ენაზე მოლაპარაკეთა მიერ გამოთქმული ფრაზები ხშირად იცვლება მოლაპარაკის სქესის, ასაკის და სოციალური სტატუსის მიხედვით. ასეთი ცვლილებები ენაში ასახავს ღრმა პატრიარქალურ კულტურულ ნორმებს, რომლებიც გავრცელებულია ბოშურ თემებში საბერძნეთის ფარგლებში.

ქალები, განსაკუთრებით უფროსი თაობის წარმომადგენლები, ბოშურ-ბერძნულს ხშირად იყენებენ ფარულად — როგორც ოჯახური წრის შიგნით საუბრის ფორმას. ამჟამად არსებული მონაცემები მიუთითებს, რომ ენის იმ ნაწილს, რომელიც დაკავშირებულია ინტიმურ თემებთან, უპირატესად ქალები ფლობენ, მათ შორის ისეთი ტერმინოლოგია, რომელიც ეხება სასიყვარულო ურთიერთობებს, ნათესაურ ტერმინებს და დაბადებასთან დაკავშირებულ რიტუალებს.

თავის მხრივ, მამაკაცები ენას უფრო მეტად იყენებენ საზოგადოებრივ სივრცეში, განსაკუთრებით ისეთი ქვეკოდების სახით, როგორიცაა სამუშაო ან ვაჭრობის სფეროსთან დაკავშირებული ლექსიკა. მაგალითად, თერმინი baro („დიდი“) მამაკაცურ საუბარში ხშირად იძენს ავტორიტეტთან დაკავშირებულ სემანტიკურ დატვირთვას და გამოიყენება ისეთ კონტექსტში, როგორიცაა „baro manus“ („დიდი კაცი“ — გავლენიანი ფიგურა).

ეს განსხვავება იწვევს ე.წ. სოციოგენდერული კოდის ჩამოყალიბებას — როცა ერთსა და იმავე ენაში სხვადასხვა სოციალური ჯგუფი იყენებს განსხვავებულ ლექსიკურ რესურსს. შედეგად, ბოშურ-ბერძნულში იქმნება შრეები, რომლებიც არა მხოლოდ ენობრივად, არამედ ქვეკულტურულადაც გამოყოფენ თემს შიგნით.

ლიტერატურა

• Hancock, Ian. We are the Romani People: Ame sam e Rromane džene. ჰერტფორდშირის უნივერსიტეტი, 2002. ISBN 1-902806-10-X.
• Matras, Yaron. Romani: A Linguistic Introduction. კემბრიჯის უნივერსიტეტი, 2002. ISBN 978-0-521-77361-4.
• Matras, Yaron. The emergence of Romani dialects: A sociolinguistic-historical account. In: Romani Studies, Vol. 15, No. 1, 2005, pp. 1–25.
• Hübschmannová, Milena. Language, Culture and Identity of Roma. Prague: Slovo 21, 2008.
• Stewart, Michael. The Time of the Gypsies. Boulder: Westview Press, 1997. ISBN 978-0-8133-2013-5.
• Bakker, Peter & Matras, Yaron (eds.). Bibliography of Modern Romani Linguistics: Including a Guide to Romani Linguistics. ამსტერდამი: John Benjamins, 2003. ISBN 978-9027275233.
• Nicholas, Nick. Kaliarda XXIII: Dortika. Hellenisteukontos Blog, 2017.
• URL: hellenisteukontos.opoudjis.net