ბერიძეები

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
Disambig-dark.svg სხვა მნიშვნელობებისთვის იხილეთ ბერიძე.
ნიკო დადიანი.jpg
ბერიძენი.jpg
ბერიაი.jpg
ტ.jpg
ტ2.jpg
ტ3.jpg
ტ4.jpg
გურიის მთავარი მამია გურიელი, აფხაზეთის მთავარი გიორგი შერვაშიძე და ტახტის აზნაური ბესარიონ ბერიძე
გურიის მთავარი მამია გურიელი, აფხაზეთის მთავარი გიორგი შერვაშიძე და ტახტის აზნაური ბესარიონ ბერიძე
სამეფო კარის ტახტის აზნაური იაგორ ბერიძე დედასთან ეკატერინე ჭალაკანიძესთან ერთად
ბერიძე ვენერა წერეთლისა
ბერიძე ვენერა წერეთლისა
აზნაური სიო ბერიძე
ვექილი, ტახტის აზნაური, პლატონის ალმასხანის ძე ბერიძე
1766 წლის რუკა. რუკაზე აღნიშნულია ჯუმათი, საბერიძეო, ბაილეთი, ასკანა, ოზურგეთი, ლიხაური, ალამბარი, აჭი, ხინო, ჩმოულეთი (?), ქაჯეთის ციხე, ბათუმი, ხინო, ერგე
ამონარიდი იური სიხარულიძის წიგნიდან ჩოხატაური ადრე და ახლა

ბერიძეები„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ფეოდალური საგვარეულო საქართველოში. ქართველმა გეოგრაფმა, ისტორიკოსმა და კარტოგრაფმა ვახუშტი ბატონიშვილმა (1696-1757) დაახლოებით 1745 წელს დაამთავრა თავისი შრომა, რომელსაც უწოდა „აღწერა სამეფოსა საქართველოსა“. იგი შეიცავს ისტორიას დასაბამიდან XVIII საუკუნის შუა წლებამდე, რომელშიც მოცემულია ასევე უძველესი ცნობები ქართული წარჩინებული გვარების და მათ შორის ბერიძეების შესახებ.[1]

ვახუშტი წერს, რომ საქართველოს სამეფოს დაშლის შემდეგ ერისთავები აღარ იცვლებოდნენ, „მთავარნიცა არღარა იწოდებოდნენ მთავრად არამედ თავადად“, ვახუშტი ჩამოთვლის თავადების ცნობილ სახელებს ქართლში: „პირველი მუხრანის ბატონი, არაგვის ერისთავი, ქსნის ერისთავი, ამილახორი და ყაფლანისშვილი, ზემოციცისშვილი… და სომხეთის მელიქი. ხოლო აზნაურნი მრავალნი არიან…“, კახეთში – „ჩოლოყაშვილი და მაყასშვილი იტყვიან ირუფაქიძეობას, ენდრონიკასშვილი… ჯორჯაძე, ჭავჭავაძე, ვაჩნაძე, ვახვახისშვილი, რუსისშვილი, ჯანდიერისშვილი, ავალისშვილი და ჩერქეზი… გურამისშვილი და ტუსისშვილი“, იმერეთში – „აბაშიძე, მხეიძე, წერეთელი და ჩხეიძე (ამავე ჩხეიძეს გვარი არს აწინდელი რაჭის ერისთავი და სპასპეტი რაჭისა), ლორთქიფანიძე, ნიჟარაძე და ღოღობერიძე… ხოლო რაჭის – წულუკიძე, იაშვილი, ჯაფარიძე, ინასარიძე და ლასხიშვილი, ხოლო სვანეთს – გელოვანი… კვალად ვაკესა შინა ჭილაძე, და მიქელაძე და ჩიჯავაძე…“ სამეგრელოში ანუ ოდიშში – „…არს ჩიქოვანი, რომელმან მოწყვიდნა დადიანნი და მთავარნი ოდიშისანი… და იქმნა დადიანად… კვალადცა არიან მთავარნი ესენი: გოშაძე, ფაღავა, ჯაიანი, ჩიჩუა…“, აფხაზეთშიშარვაშიძე და ანჩაბაძე, გურიაში – გურიელი, თადგირიძე, ამილახორი, შარვაშიძე, ბერიძე, კვერღელისძე, ბერეჟიანი, ნაკაშიძე.

ადრინდელ მთავართა (თავადთა) გუართათვის[2]:

„....გურიისათვის“

ვიკიციტატა
„ხოლო გურიას გურიელი, იგიცა თვით ჰფლობს და იტყვის ვარდანის ძეობასა, და სხუანი მის ქუეშენი არიან: თადგირიძე და ამილახორი ჩავიდნენ სამცხიდამ, შარვაშისძე მოვიდა აფხაზეთიდამ, ბერიძე, კვერღელიძე, ბერეჟიანი, ნაკაშიძე და სხუანი, ეგრეთვე აზნაურნიცა. (გვ. 33-37)...”“
IMAG0113-1.jpg

აღნიშნული ცნობები ეკუთვნის XII-XVI საუკუნის ქართული წარჩინებული გვარების, კერძოდ მთავრების (თავადების) სიას. ნაშრომში არაა მოცემული აზნაურების სია, ვინაიდან ნაშრომში მოცემულია მხოლოდ (მთავართა) თავადთა გვარები. ვახუშტი ბატონიშვილი ძველთა მთავართა გუართათვის (XII-XVI სს) ბერიძეებს ასახელებს გურიის მკვიდრ (მთავრებად) თავადებად. გურიის გარდა, ბერიძეები საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში იყვნენ სატახტო (სამეფო) და სათავადო აზნაურები. კერძოდ, ბერიძეები ქართლში საციციანოში ციციშვილების აზნაურები იყვნენ, იმერეთში იხსენიებიან, როგორც წერეთლის აზნაურებად და სვერის ციხის მეციხოვნეებად, სათავადო აზნაურებად ჩანან ბერიძეები — აგრეთვე ლეჩხუმსა და სამეგრელოში.

ბერიძეები, როგორც თავადები (გურიის შტო)[3] და აზნაურები (ქართლის, სამეგრელოს, ლეჩხუმის და იმერეთის შტო[4]) შეტანილი არიან აგრეთვე ქალაქ პეტერბურგში 1850 წელს რუსეთის იმპერატორის მიერ შედგენილ „ხავერდის წიგნში[5]“, რომელიც ქართველი თავად-აზნაურები არიან დაფიქსირებული. განსაკუთრებული სოციალური სტასუსი ბერიძეთა ფეოდალურ სახლს გააჩნდა გურიაში, მათ გააჩნდათ საგვარეულო ციხე — ვახუშტი ბატონიშვილი ბერიძის ციხის შესახებ გადმოგვცემს:

ვიკიციტატა
„„ბახვის წყლის შესართავს ზეით არს ციხე ბერიძისა, სამხრითკენ მას ზეით ხეობა სურები, ვენახ-ხილიანი, მოსავლიანი““

[6]

ყველაზე გავრცელებული გვარი ბერიძე წერილობით ისტორიულ წყაროებში საკუთარ არსებობას მეთორმეტე საუკუნეში იწყებს. მაშინ თამარ მეფის დროს ბერიძეებს სახლის აზნაურობა ებოძათ, თუმცა ზეპირსიტყვიერი გადმოცემებით ბერიძეები საკუთარი გვარის დასაწყისად მეცხრე-მეათე საუკუნეს მიიჩნევენ.მათი წარმოშობის ადგილი ტაო-კლარჯეთია.ტაო კლარჯეთიდან მთელ საქართველოში გავრცლებმდე ამ გვარმა საქართველოს უამრავი საზოგადო მოღვაწე და მეცნიერი შესძინა [7] მესხეთში ბერიძეზე ასეთი თქმულება არსებობს: „სოფელ ერკოტის უმრავლესობა გვარად არიან ბერიძეები, რომლებიც ერთი ბერისაგან მოშენებულან. რა წამს ჟამიანობის დროს ტაო-კლარჯეთში - ზარზმელი ბერებისათვის უბრძანებიათ, რომ თქვენი ბერმსახურება აღარ შეიძლება, უნდა გამრავლდეთო. ყოფილა სამი ძმა, ერთი ძმა წასულა აჭარაში, მეორე მესხეთში და მესამე გურიაში [8], გვარად კი დაწერილან ბერიძეები.

გარდა ოფიციალური საისტორიო წყაროებისა, არსებობს პირთა ანოტირებული ლექსიკონი რომელიც აერთიანებს სხვადასხვა გვარის წარმომადგენლებს. ამ შემთხვევაში ბერიძის გვარი მოხსენიებულია XIII საუკუნის მეორე ნახევარში, მაგრამ ეს იმას არ ნიშნავს რომ ბერიძის გვარმა არსებობა XIII საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყო, ვინაიდან ეს ეწინააღმდეგება ვახუშტი ბატონიშვილის უბადლო შრომას „აღწერა სამეფოსა საქართველოსა“, სადაც ბერიძეებს XII საუკუნის მეორე ნახევარში არსებულ მთავართა (თავადთა) რიგში ასახელებს.

1411 წელს დავით ბერიძეს სვეტიცხოვლისათვის ვენახი მიუყიდია (პირთა ანოტირებული ლექსიკონი 1991: 524).

1448 წელს ალექსანდრე მეფის მიერ სიაოშ ფალავანდიშვილისათვის მიცემულ ქონების ბოძების წიგნში, სხვებთან ერთად, მოწმედ ბერიძეცაა დასახელებული.

დემეტრე ბერიძე მოწმედ გვხდება იმავე ალექსანდრე მეფის მიერ 1484-1510 წლებში კაციბერ თოფურიძისათვის მიცემულ სასისხლო სიგელში (პირთა ანოტირებული ლექსიკონი 1991: 524).

დაუთა ბერიძე არის მოწმე გიორგი სააკაძის მიერ ფარსადან ჯავახიშვილისგან ყმა მამულის ნასყიდობის წიგნში.

წყალწითელას მცხოვრები გოგიტა ბერიძე გვხვდება 1570 წლის ბეგრის ნუსხაში.

ბერიძე - ანდორეთს მცხოვრები, საამილახვროს დავთრის მიხედვით, მისი კომლიდან ოთხ კაცს ევალებოდა თოფით ლაშქრობა (XVII ს. II ნახ.1448-5032) (ი.ახუაშვილი, ქართული გვარსახელები.) ამ საბუთის მიხედვით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ბერიძე მხოლოდ ქართლში ციციშვილების აზნაური არ ყოფილა, ის ირიცხება საამილახვროს აზნაურებშიც.

ბერიძე ბახუტა - სახლთუხუცეს პაატა ციციშვილის ყმების ნუსხის მიხედვით, მას და პაატას ჰყავდათ სამი კომლი ყმა (1658-1675 წწ. Hd-14534 ქ)

ბერიძე ელია - დამწერი და მოწმე წინამძღვარ მელქისედეკ ყანჩელის მიერ ძაბახიძეებისათვის მიცემული სამწირველოს ბოძების წიგნისა (1654 წ.1449-1875).

1664-1667 წლის გიორგი გურიელის მიერ ბოქაულთუხუცესს მირზაბეგ თაუდგირიძისათვის მიცემულ ყმა-მამულის წყალობის წიგნში მოწმეებად დასახელებული ყოფილან გიორგი ბერიძე მესტუმრეთუხუცესი და ოთარ ბერიძე - სახლთუხუცესი. ზემოთაღნიშნულ შემთხვევებში ჩნდება „მოწმის სტატუსი“, რაც ქართული სახელმწიფო სამართლისათვის მნიშვნელოვანი ინსტიტუტი იყო. კერძოდ, „მოწმეებად“ დასახელებული პიროვნებები კონკრეტული სახელმწიფო და სამოქალაქო ურთიერთობის დროს წარმოადგენდნენ „მეტად პატივსაცემ ადამიანებს“. ამგვარი კატეგორიის ხალხი უნდა აკმაყოფილებდნენ „მაღალ სოციალურ სტატუსს“ ქართული სამართლის მიხედვით (ვახტანგ VI - ქართული სამართლის ძეგლები ტომი I).

1766 წლის რუკაზე[9], რომელიც ეხება[10] გურია-აჭარის გეოგრაფიულ აღწერას და შემქნილია ფრანგი ისტორიკოსის ემანუელ ბოუენის მიერ აღნიშნულია მნიშვნელოვანი დასახლებები ჯუმათი, საბერიძეო (!), ბაილეთი, ასკანა, ოზურგეთი, ლიხაური, ალამბარი, აჭი, ხინო, ჩმოულეთი (?), ქაჯეთის ციხე, ბათუმი, ხინო, ერგე. აღნიშნული კიდევ ერთხელ დასტურია იმისა, რომ ბერიძეთა თავადური გვარი გურიაში მნიშვნელოვან გავლენებს ფლობდა.

XVIII საუკუნის პირველ ნახევარში თავადი ბერიძე იხსენიება , როგორც „ერისთავის უხუცესი და ერკეთის სახატო მამულის მოურავი“ გურიაში. გურიაში ბერიძის სათავადო ვრცელდებოდა 6 სოფელსა და ოთხმოცამდე ყმაზე. თავადი ბერიძის ყმებად მოხსენიებულნი არიან ბოლქვაძეები, ჩხარტიშვილები, კუნჭულიები.

ქართლში ციციშვილის აზნაურ ბერიძეს 1578-1675 წლებში ყოლია სამი კომლი ყმა მაწლეთსა და ხამლეთში (პირთა ანოტირებული ლექსიკონი 1991: 524)

ქართლის ცხოვრების მიხედვით მემატიანე გვამცნობს, რომ ბაგრატოვანთა სამეფო კარზე მოღვაწეობდა კათალიკოსი, სახლთუხუცესი და მწიგნობარი ნიკოლოზ გულაბერისძე - საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1149-1178 და 1184 წლებში, გიორგი III-ის დროს; მწერალი და ფილოსოფოსი. იყო კათოლიკოს-პატრიარქის სვიმონ IV-ს ძმისწული.მისი პატრიარქად კურთხევა უნდა მომხდარიყო 1149 წელს. ნიკოლოზ I პროგრესულად მოაზროვნე იყო და სამეფო ხელისუფლების ცენტრალიზაციას ემხრობოდა. დაახლოებით 1178 იგი კათალიკოსობოდან გადამდგარა და იერუსალიმში წავიდა. 1184 წელს ნიკოლოზ I თამარ მეფემ იერუსალიმიდან მოიწვია საქართველოში საეკლესიო საქმეების მოსაგვარებლად. იგი თამარის თხოვნით ანტონ ქუთათელთან ერთად ხელმძღვანელობდა საეკლესიო კრებას, რომელიც მიქელ მირიანის ძის მღვდელთმთავრობის მიზანშეწონილობას იხილავდა.

ბაქარ ბატონიშვილის ცნობით, მეფე ვახტანგ VI-თან ერთად რუსეთში წასულა თავადი კახაბერიძე. ...თავადი კახაბერიძის საგვარეულოს წარმომადგენელი, ისევე როგორც კათალიკოს ნიკოლოზ გულაბერიძის საგვარეულოს წარმომადგენელი (საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი 1149-1178 და 1184-) XII საუკუნეში, მეფე გიორგი III-ს დროს, გამოჰყოფია ბერიძეთა თავადურ გვარს... (ი. ახუაშვილი, „ქართულ გვარ-სახელთა საიდუმლოებანი“, თბ., 1997, გვ.48).

ქართლში 1411 წლის დოკუმენტში ლაპარაკია დავით ბერიძეზე, რომელსაც ჰყავს სახლიკაცი ციხელი და მეუღლე მითა (ცსა, შიფრი, 1449, საბ #1651). გურიაში 1450 წლის საბუთში ნახსენებია ვინმე გიორგი ბერიძე (ი.ბექირიშვილი, დასახ.ნაშრომი.იქვე). გურიაში საეკლესიო ასპარეზზე ღვთისმსახურებას ეწეოდა ჯუმათელი ეპისკოპოსი იოანე ბერიძეც (1687-1705). სვეტიცხოვლის სამონასტრო კომპლექსის ეზოში ბერიძის საფლავია, რაც XIX საუკუნითაა დათარიღებული (ჯ. ბერიძე, დასახ. ნაშრომი. გვ. 34).

არსებობს სამეგრელოს მთავრის ლევან დადიანის მიერ 1824 წელს გაცემული მოწმობა, რის თანახმადაც ხონის მკვიდრმა ბერიძეებმა დაიბრუნეს აზნაურობა და ძველი გვარიც. მასში ვკითხულობთ:

ვიკიციტატა
„„გიორგი ბერიძე შემოწირულ არს ხონის მინდა გიორგის ეკლესიისადმი, მის პაპიჩემისაგან მისვე სახითა აზნაურობისათა, უჭეშმარიტესად წარმოებს გვარნი ამათნი ბერიძეებად, რომელთაც მონათესავე ამათი ცხოვრობენ ჟამსა ამას შინა სამთავროსა შინა ჩემსა ლეჩხუმს““

(ე. ბერიძე, „მოგონბები“, თბ. 1987, გვ. 136).

საქართველოს ეროვნული არქივის ქუთაისის ცენტრალურ არქივში დაცულია მონაცემები XVIII-XIX საუკუნის დოკუმენტების კრებული XVIII-XIX საუკუნის ქუთაისის გუბერნიისა და მაზრის თავად-აზნაურთა წინამძღოლების შესახებ (აღნიშნული კრებული შეადგინა და გამოსაცემად მოამზადა მერაბ კეზევაძემ, ქუთაისი 2009, წელი)[11]. აღნიშნული კრებულის მიხედვით, ქუთაისის თავადაზნაურთა საკრებულოში XIX საუკუნის მიწურულს ხმის უფლებით მონაწილეობდა აზნაური ბერიძეები - ლანჩხუთის, ჩოხატაურის და ქუთაისის მაზრებიდან. მათ გააჩნდათ ხმის უფლება, და ესწრებოდნენ იმპერატორის მიერ ჩატარებულ ოფიციალურ ღონისძიებებს. 

გურიის აჯანყებაში მონაწილეობას ღებულობდა ჯვარცხმელი აზნაური ყარსუმ ბერიძე, რომელმაც დადიანების კუთვნილი ერეკლე II-ის ხმალი ჩაიგდო ხელში (1841 წელს გურიის გლეხთა შეიარაღებული გამოსვლა რუსეთის მთავრობის წინააღმდეგ, რომელიც მოჯანყეთა მარცხით დასრულდა. აჯანყების მიზეზები იყო გურიაში რუსული სამოქალაქო მმართველობის ჩამოყალიბება და ოზურგეთის მაზრის შექმნა და ფულადი გადასახადების დაწესება)[12]

საქართველოში ყოფნისას მოგზაურმა კასტელმა უამრავი პოეტი და მხატვარი ქალი გაიცნო,  მათი პორტრეტები დახატა  და ზოგიერთის გარეგნობა დეტალურად აღწერა კიდეც. აი, როგორ გვაცნობს ის გურიის მთავრის ცოლს, პოეტ ვომინიჯა ბერიძეს: „სადად აცვია, ყელზე აქვს  მარგალიტის ორმაგი მძივი, ფართო მანტიას ირგვლივ ბეწვი გასდევს, ახურავს მარგალიტით მორთული თავსაბურავი, წინ ლეჩაქის ორი ტოტი ჩამოუდის, ქაღალდის გრაგნილზე ფრთიანი კალმით წერს. მას წინ უწყვია ფანქრის სათლელი დანა, დიდი მაკრატელი და ლარნაკი სურნელი საკმევლისათვის“.ამ ჩანახატს ასეთი მინაწერი აქვს: `გურიის კეთილშობილი თავადის მეუღლე პოეტი ვომინიჯა ბერიძე, დიდად ნიჭიერი და სხვადასხვა სათნოებით სახელგანთქმული”.[13]ძიმითში გორდელაურის, კიბულასა და ჩიტიას გორაკები ეკავა ციხეს, რომელსაც ვახუშტი ბატონიშვილი ბერიძის ციხედ მოიხსენიებს. ციხის მფლობელი იყო ფომინისა ბერიძე, რომელიც ქრისტეფორე კასტელს ჰყავს მოხსენიებული. ციხის ეზოში იდგა სასახლე[14].[15]

XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ინგლისში ქართველოლოგიის განვითარება უკავშირდება  და-ძმა მარჯორი და ოლივერ უორდროპების სახელს. უორდროპი წარჩინებული ინგლისური გვარია. თომა და მარჯორი უორდროპებს სამი შვილი ჰყავდათ: ოლივერი, თომასი და მარჯორი. საქართველოში მოგზაურობის დროს ნიგოითის შემდეგ უორდროპებს ჯერ მოუნახულებიათ ჯუმათის მონასტერი, შემდეგ წასულან სუფსაში, სადაც ორი დღე გაუტარებიათ მთავრის რეზინდეციაში_ტელემაქ გურიელის, ცნობილი ქართველი პოეტის მამია გურიელის, ძმის ოჯახში.ოლივერს ნინოს (ნინო ბერიძე, ტელემაქის მეუღლე)დიდად განათლებული დის, ვენერას შერთვა სდომებია, მაგრამ ნათესავებს არ უქნიათ, უთქვამთ:მაგ სიშორეზე როგორ უნდა გავათხოვოთ, ხომ სამუდამოდ დაგვეკარგებაო~. სიკვდილის წინ მარჯორი თხოვდა თურმე ძმას, საქართველოში წადი, ვენერა შეირთე და ჩემი ნივთები მას მიართვიო. ოლივერი ამ მიზნით ჩამოსულა კიდეც საქართველოში, მაგრამ ვენერა უკვე როსტომ წერეთელზე ყოფილა დანიშნული. ოლივერი ინგლისში გაბრუნებულა, ოღონდ ვენერასათვის ჩამოტანილი ნივთები უკან აღარ წაუღია და დიდი მორიდებით მისთვის მიურთმევია, როგორც მარჯორის ნაანდერძევი. შემდეგში ოლივერმა ცოლი შეირთო და შვილს ფარნაოზი დაარქვა. ქალი რომ ყოფილიყო, ვენერას დავარქმევდიო~_ იწერებოდა თურმე.~(პაპუნა წერეთელი, მამია გურიელი და მისი ძმები,საქართველოს ქალი,~#1, 1973 წ. გვ.17-18)

XIX საუკუნის მიწურულს გურიაში ცნობილი იყო სიოს ღვინოები. კერძოდ, ყურძენი - იზა­ბე­ლას­გან გა­მო­წუ­რულ წვენს სხვა­დას­ხ­ვაგ­ვარ მა­ნი­პუ­ლა­ცი­ებს უტა­რებდნენ და გარ­კ­ვე­ულ და­დე­ბით შე­დე­გებ­საც აღ­წევდნენ. მათ შო­რის იყვნენ: გუ­რი­ა­ში - აზ­ნა­უ­რი სიო გიორგის ძე ბერიძე და თა­ვა­დი ტიმოთე დიმიტრის ძე ნაკაშიძე, ხო­ლო სა­მეგ­რე­ლო­ში P- თა­ვა­დი ტარიელ ალექსანდრეს ძე დადიანი. ამ მე­თო­დით დამ­ზა­დე­ბუ­ლი ღვი­ნო გუ­რი­ა­ში ცნო­ბი­ლი იყო სიოს ღვინის სა­ხელ­წო­დე­ბით, მი­სი პირ­ვე­ლი მწარ­მო­ებ­ლის, სიო ბერიძის სა­პა­ტივ­ცე­მუ­ლოდ[16]

ოქონის მონასტერი გურიაში, ლანჩხუთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აცანაში, ოქონას მთაზე მდებარეობდა. გადმოცემის თანახმად, ისტორიული მონასტერი დასავლეთ საქართველოს პატრიარქ მალაქია გურიელის-ის დროს აიგო. ის მოხსენიებული იყო მონასტრის კედლებზე. თუმცა, არქეოლოგიური კვალი მონასტერში მე-9 საუკუნიდან ჩანს. კედლებზე აგრეთვე ნაპოვნია ჭანუყვაძეების, ბერიძეების და ორატაძეების (ურატაძე) საგვარეულო წარწერები[17].

ქართველი სახელმწიფო და საზოგადო მოღვაწის, პუბლიცისტი, ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ერთ-ერთი მესვეურის დიმიტრი ყიფიანის დაკრძალვა ი. ჭავჭავაძისა და ა. წერეთლის მეთაურობით მოწყობილი ხალხმრავალი თავყრილობა მთავრობის საწინააღმდეგო მძლავრ დემონსტრაციად გადაიქცა, რომელსაც სხვა ქართველ მამულიშვილებთან ერთად ესწრებოდა აზნაური ბერიძე. [18]

1863 წელს ილია ჭავჭავაძის რედაქტორობით გამოვიდა ჟურნალი “საქარველოს მოამბე”, რომლის თანამშრომლები დიდ ქართველ მწერალთან და მოაზროვნესთან ერთად იყვნენ კ. ლორთქიფანიძე, დავით ყიფიანი, მ. ჩიკვაიძე, პ. ნაკაშიძე, ე. მაღალაშვილი, ს. აბაშიძე, ი. ოქრომჭედლიშვილი, გ. წერეთელი, მ. ყიფიანი, ი. ბერიძე, გ. ჩიქოვანი, ს. ბარათაშვილი, ვ. თულაშვილი, ლ. ჯანდიერაშვილი, გ. სულხანიშვილი50. “საქართველოს მოამბე” იყო ეროვნულ- განმათავისუფლებელი მოძრაობის ჰუმანისტურ-დემოკრატიული მიმდინარეობის ორგანო, რომელმაც პირველმა დაიწყო სისტემატური სახით განმანათლებლური, ეროვნულ-რევოლუციური და უტოპიურ-სოციალისტური იდეების გავრცელება საქართველოში.[19]

1924 წლის აგვისტოს აჯანყება საქართველოს ისტორიაში იყო მეტად მნიშვნელოვანი ფაქტი, ის როგორც ბრძოლა საქართველოს ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღსადგენად, წარმოადგენდა საბჭოთა ხელისუფლების წინააღმდეგ ყველაზე მასშტაბურ, საყოველთაო-სახალხო შეიარაღებული გამოსვლას საქართველოში საქართველოს დამოუკიდებლობის დაკარგვის შემდეგ. აჯაყებას სხვა ქართველ თავადაზნაურებთან ესწრებოდა ბერიძე ანტონი მაქსიმეს ძე 1882 ქართველი შორაპნის მაზრიდან (ედპ, 01/09/1924) [20]

ამჟამად აჭარაში ცხოვრობს ბერიძეთა ყველაზე დიდი რაოდენობა, მაგრამ აჭარაში მცხოვრები ბერიძეების გენეალოგია შეუსწაველია, ვინაიდან ოსმალთა ბატონობის დროს განადგურდა წერილობითი დოკუმენტები. ზეპირი გადმოცემებით ბერიძეებს (განსაკუთრებით ქვემო აჭარის ბერიძეებს) იხსენიებდნენ ბეგებად და აღებად, რაც ქართული თავადის და აზნაურის ანალოგი იყო.

თედო სახოკია აჭარაში ბერიძეებს პირვანდელ სახით შემორჩენილ გვარებს შორის ასახელებს[21] ( იხ. თედო სახოკია "მოგზაურობანი( გურია, აჭარა, სამურზაყანო, აფხაზეთი)" , ბათუმი, 1985, გვ.209, 210) . აჭარაში ჩამოსვლისას თ.სახოკიასთვის გამცილებლობა წმინდა ქართულით მოსაუბრე, თავისი მხარის ისტორიისა და ადგილთა სახელების მცოდნე და განსწავლულ, ამ საგვარეულოს ოთხ წარმომადგენელს გაუწევია, რასაც "მოგზაურობანის" ავტორზე წარუშლელი შთაბეჭდილება მოუხდენია.

თედო სახოკია წიგნში"მუსულმან ქართველობა და მათი სოფლები საქართველოში" მიუთითებს "აჭარა ზეგნამდის უფრო იმერეთსა ჰგავს ყველაფრით. ზეგნის მკვიდრნი-კი ჯავახელებსა და ქართველებსა ჰგვანან; ლაპარაკის კილოც სხვანაირი აქვთ ზეგნელებს, ვიდრე აჭარლებს. აჭარის მცხოვრებთა გვარები უფრო ძეებით თავდება და ზეგნისაკი – შვილებით. თვით ძველთ აზნაურთა თავადთა გვარებიც-კი ასუ განირჩევა აჭარაში: პირფარეშის – ძენი ანუ დღეს ბეჟანიძეები, შარუაშიძეები, დიასამიძეები, თურმანიძეები, ბერიძეები, მიქელაძეები, თავდგირიძე, ნაკაშიძე, ნიჟარაძე და სხვინი. ზეგანში: ხიმშიაშვილი, შალიკა შვილი, ავალიშვილი, ავალიანი, ბარათაშვილი, ბაგრატოვანი, ჯაყელი, ორბელიანი, ერისთავი და სხვ[22]."

გიორგი მაზნიაშვილის ერთად იბრძოდა აჭარის თურქთა ბატონობისაგან გათავისუფლებისათვის შერიფა ბერიძე, რომელიც საქართველის დემოკრატიული პირველი რესპუბლიკის მთავრობაში ირიცხებოდა და ემიგრაციაში დაასრულა სიცოცხლე, დასაფლავებულია ლევილში. კერძოდ, რამაზ სურმანიძე ნაშრომში, "უცნობი გმირი (ბათუმისათვის ბრძოლაში დაცემული ალი ასათიანი)" მიუთითებს: " 1921 წლის დასაწყისში ბათუმში 3000-მდე ქართველი ჯარისკაცი იმყოფებოდა, მაგრამ საქართველოს მთავრობის უნიათობით ისინი მეთაურების გარეშე დარჩნენ და დაიქსაქსნენ. გასაქცევად მომზადებულ მთავრობას ერთად-ერთი გამოსავალი შერჩა - ბოლშევიკებთან მოლაპარაკება, რათა დაეჩქარებინა მათი ჯარების ბათუმში შემოსვლა. მანამდე კი დაფანტული ქართული ნაწილები უნდა შეეკრიბათ და თურქები ქალაქიდან გაეყვანათ. საქართველოს მთავრობამ ბათუმის ციხეში მყოფი ბოლშევიკები, მათ შორის სერგო ქავთარაძე გაათავისუფლა და მას განუცხადა თავისი განზრახვა _ ქართულ ჯარს სათავეში ჩადგომოდა გამოცდილი მხედართმთავარი გენერალი მაზნიაშვილი. ბოლშევიკებთან თანამშრომლობაზე გიორგიმ უარი განაცხადა, მაგრამ როცა დარწმუნდა, ქალაქ ბათუმს საფრთხე ემუქრებოდა, პირად პრინციპებზე უარი თქვა და დათანხმდა ამ წინადადებას. გენერალმა დაფანტული მებრძოლების სასწრაფო მობილიზაცია გამოაცხადა და ჯარი ქართული რეგულარული ნაწილების, ოსმალეთში მოქმედი ქართული ლეგიონის ყოფილი მებრძოლების და ადგილობრივი მოხალისეებით შეავსო. ადგილობრივთა შორის იყვნენ: ახმედ ქიქავა, აბდულ თხილაიშვილი, ოსმან მიქელაძე, შერიფ ბერიძე, სულეიმან ირემაძე, მემედ ჯინჭარაძე, ალი ასათიანი და სხვ."[23]

ზოტიყელიდან ღორჟომამდე მას სულეიმან ბერიძე დამგზავრებია, რომელიც ბრძენ წინაკაცად ითქვლებოდა ზემო აჭარაში. ხულოდან ფურტიოსკენ თედოს ჩაფრად განწესებული - იუსუფ ბერიძე აცილებდა. ფურტიოში სტუმარს გულუხვად ხულოს მეჯლისის წევრმა, ყადმა (სასლიერო მოსამართლემ) , ნური ბერიძემ უმასპინძლა. აქედან ოლადაურში და სარიჩაირის საზაფხულო საძოვრებზე კი მკვლევარს თან ხულოს ნაწილის (მაზრის) უფროსი ალექსანდრე ბერიძე ახლდა[24][25].

ოსმალთა მიერ მიპატცებულ ქართულ მიწებზე მოგზაურობისას 1917 წელს ექვთიმე თაყაიშვილი გაოცებული დარჩენილა ოლთისელი ხიმშიაშვილების დედის, ასი წლის ბერიძეთა გვარის წარმომადგენლის მეხსიერებითა და განსწავლულობით . ზეპირად სცოდნია ვეფხისტყაოსანი და შვილებსაც ზედმიწევნით შეასწავლა ( ბექირიშვილი ი., აჭარის ისტორია გვარ-სახელებში, ბათუმი)[26]

ოსმალთა ბატონობისგან სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს სახალხო განმათავისუფლებელ მოძრაობაში ბერიძეთა საგვარეულოს მონაწილეობაზე მეტყველებს XIX საუკუნის პირველი ნახვერის გამოსვლებიც, რომელთაგან ერთ-ერთს ორგანიზებას უწევდა მემედ-ბეგ ჩახალოღლი-ბერიძე ( ქედის რაიონი, სოფელი ზესოფლიდან- მას ჭროღა და წვრილი თვალების გამოვა ეწოდა ჩახალი) . ის იყო სელიმ ხიმშიაშვილის თანამებრძოლი და თანამედროვე.

იგი მემედ ბაირახტარის სახელითაა ცნობილი. ყოფილა არა ერთი, არამედ სამი ძმა ჩახალოღლი (ა.ახვლედიანი, "აჭარის საგმირო-საისტორიო ზეპირსიტყვიერება", ბათუმი, 1970, გვ.160,163). ხალხის უფლებების დასაცავად მემედ-ბეგი არ ეპუებოდა, თავზარს სცემდა ოსმალებს და მათი ხელისფლების განმახორციელებელ ბეგებს .

შეძლებულ და გამჭრიახ ჩახალოღლის 100 კაციანი რაზმი ჰყოლია. კავშირი ჰქონდა თავისუფლებისათვის მებრძოლებთან არა მარტო აჭარაში, არამედ სამცხე-ჯავახეთში, გურიაში, სამეგრელოში, ლაზეთში.ჰქონია სპეციალური დაკვეთით დამზადებული დიდი ყალიბის კაჟიანი თოფი, რასაც აჭარაში "ჩახალოზას" ეძახდნენ. (იხ. ხ.ახვლედიანი, "სახალხო განმათავისუფლებელი ბრძოლის ისტორიიდან სამხრეთ საქართველოში", ბათუმი, 1956). [27]

მემედ-ბეგ ჩახალოღლი ბერიძეზე ხალხური ლექსი გამოითქვა, რომელიც 1977 წელს ილია ჭავჭავაძის "ივერიაში" დაიბეჭდა შემდგეი ვერსიით :

ჰაი გიდი, ჩახალოღლი,

ერთხანაც გიქროდა ქარი,

შემოიღევ ოლქაობა,

ხორ არ ქენი კაი ქარი

ფაშას ყულე დაუნგრიე

სასახლეს გაუღე მხარი

(გაზ."ივერია" 1877, #13) .

მემედ-ბეგ ჩახალოღლი ოსმალებთან ბრძოლაში დაეცა, მისი საფლავი მიუკვლეველია. მემედ-ბეგ ჩახალოღლის ნამოსახლარი -სახლი ქედის რაიონის სოფელი ზესოფელის ტერიტორიაზე დღემდე შენარჩუნებულია.

აჭარაში ბერიძეების არსებობას ადასტურებს დიმიტრი ბაქრაძის მიერ მიერ აღმოჩენილი საბუთები (იხ. დ.ბაქრაძე, "არქეოლოგიური მოგზაურობა გურიასა და აჭარაში ", ბათუმი, 1987, გვ.33). მეცნიერის მტკიცებით ეს საბუთი აჭარაში მაჰმადიანობის გავრცელებამდეა შედგენილი, სავარაუდოდ XV საუკუნის მეორე ნახევარი. ეს საბუთი ცნობილია როგორც იასე ცინცაძის სიგელი, რაშიც ვკითხულობთ::".. ეს წყალობის წიგნი დაგიწერე მტკიცე, უქცევადი, დრო პატრონობისა შინა შეუცვალებელი; შეგიწყალე და გიბოძე ჩვენ პატრონმა იესე ცინცაძემან შენ მიქელას, შენსა შვილებსა გიორგის . ამის მოწამენი არიან სახლთუხუცესი ფირანიშვილი, სახლის აზნაური ბერიძე ბეჟიტაი, უზედაესნი და უქვედაესნი სხვა ჩვენი კანის მდგენი" (დ.ბაქრაძე, "არქეოლოგიური მოგზაურობა გურიასა და აჭარაში ", ბათუმი, 1987, გვ.33)

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. „ქართლის ცხოვრება“, ტ. IV, თბილისი 1973, გვ. 27-28, 33-37
  2. http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/mgeo/vaxtbagr/vaxtb.htm?vaxtb002.htm
  3. http://hosting.iliauni.edu.ge/wptutor/pro08/2017/05/21/%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98-%E1%83%92%E1%83%A3%E1%83%A0/
  4. http://goldarms.narod.ru/imeretia.htm
  5. http://goldarms.narod.ru/imeretia.htm
  6. (ქართლის ცხოვრება ც 4: 790,19)
  7. http://sstv.ge/vrcladis_arqivi.php?sec=3&dat=1264276279
  8. http://legion.ge/index.php?/topic/2278-%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98-%E1%83%92%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%AC%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%9B%E1%83%9D%E1%83%A8%E1%83%9D%E1%83%91%E1%83%90-%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2/
  9. http://aboutguria.blogspot.com/2015/07/blog-post_38.html
  10. Gouria,_Atchara_and_Ischaneti._M._Joseph_Nicolas_Del'Isle._Carte_générale_de_la_Georgie_et_de_l'Arménie._1766 (2)
  11. დოკუმენტების კრებული ქუთაისის გუბერნიისა და მაზრის თავად-აზნაურთა წინამძღოლების შესახებ (აღნიშნული კრებული შეადგინა და გამოსაცემად მოამზადა მერაბ კეზევაძემ, ქუთაისი 2009, წელი)
  12. http://aboutguria.blogspot.com/2017/02/ii.html
  13. აკაკი ბაქრაძე – დონ ქრისტოფორო დე კასტელის ნახატების თვალიერებისას http://georoyal.ge/?MTID=101&TID=78&id=3193&st=50
  14. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a6/%E1%83%A5%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%A4%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%94_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A4%E1%83%9D%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%E1%83%93%E1%83%90%E1%83%9C%2C_%E1%83%92%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98_%E1%83%9E%E1%83%9D%E1%83%94%E1%83%A2%E1%83%98_%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%98%2C_%E1%83%95%E1%83%9D%E1%83%9B%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%98%E1%83%AF%E1%83%90_%E1%83%91%E1%83%94%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%AB%E1%83%94.jpg
  15. ენვერ გოგუაძე, „გურიანას ქუეყანა“ — ბათუმი, „ალიონი“ 2001
  16. http://www.24hours.ge/weekend/story/42793-guriis-da-samegrelos-ghvinoebi
  17. http://gurianews.com/article/istoria/istoriuli-monasteri-romelshits-chanuqvadzeebis-beridzeebis-da-oratadzeebis-sagvareulo-tsartserebi-ipoves
  18. http://www.24saati.ge/news/story/4767-tanamdevi-suli
  19. საქართველოს ისტორიის ნარკვევები ტომი 5 http://georgica.tsu.edu.ge/files/06-History/Pre-1801/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1%20%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1%20%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%99%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1%20%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1%20%E1%83%9C%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%99%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%98%205.pdf
  20. 1924 წლის აგვისტოს აჯანყება
  21. თედო სახოკია მოგზაურობანი
  22. თედო სახოკია, მუსულმან ქართველობა და მათი სოფლები საქართველოში გამოცემული იაკობ ალექსანდრეს ძე მანსვეტაშვილის საფასით, გვ.28
  23. აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობის საქვეუწყებო დაწესებულება – საარქივო სამმართველო, არხეონი, ბათუმი, 2011 რამაზ სურმანიძე ნაშრომში, "უცნობი გმირი (ბათუმისათვის ბრძოლაში დაცემული ალი ასათიანი)"
  24. თედო სახოკია "მოგზაურობანი( გურია, აჭარა, სამურზაყანო, აფხაზეთი)
  25. თ.სახოკია, მოგზაურობანი
  26. ბექირიშვილი ი., აჭარის ისტორია გვარ-სახელებში, ბათუმ
  27. იხ. ხ.ახვლედიანი, "სახალხო განმათავისუფლებელი ბრძოლის ისტორიიდან სამხრეთ საქართველოში", ბათუმი, 1956).