შინაარსზე გადასვლა

აქსაი ჩინი

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
დასახლებული პუნქტი
აქსაი ჩინი
ქვეყანა ჩინეთის დროშა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა
კოორდინატები 35°00′00″ ჩ. გ. 79°00′00″ ა. გ. / 35.00000° ჩ. გ. 79.00000° ა. გ. / 35.00000; 79.00000
ფართობი 37245 კმ²
აქსაი ჩინი — ჩინეთი
აქსაი ჩინი

აქსაი ჩინი — ჩინეთის მიერ ადმინისტრირებული რეგიონი, რომელიც ნაწილობრივ მდებარეობს ხოთანის პრეფექტურის ხეანისა და ხექანგის ოლქებში, სინძიანგში[1] და ნაწილობრივ ნგარის პრეფექტურის რუტოგის ოლქში, ტიბეტში და წარმოადგენს ქაშმირის უფრო ფართო რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილს, რომელიც 1959 წლიდან ინდოეთსა და ჩინეთს შორის დავის საგანია.[2] ჩინეთი ადმინისტრირებას უწევს რეგიონს და აცხადებს, რომ ის სინძიანგსა[ა] და ტიბეტის ავტონომიური რეგიონების ნაწილია.[ბ][3][1] ამასობაში, ინდოეთი აცხადებს, რომ ის ლეჰის ოლქის ნაწილია ლადაქის საკავშირო ტერიტორიაზე.[4]

სახელწოდება

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

აქსაი-ჩინი პირველად მოიხსენია მუჰამედ ამინმა, ძმები შლაგინტვეიტების იარკანდელმა გიდმა, რომლებიც 1854 წელს ბრიტანეთის „ოსტ-ინდოეთის კომპანიამ“ ცენტრალური აზიის გამოსაკვლევად დაიქირავა. ამინმა მისი მნიშვნელობა განმარტა, როგორც „დიდი თეთრი ქვიშის უდაბნო“.[5] ლინგვისტი ჯორჯ ვან დრიმი აცხადებს, რომ ამინის მიერ ნაგულისხმევი სახელი იყო აქსაი-ჩოლი (უიღურულად: ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ چۆل; კირილიცით: ақсай чөл, რაც შეიძლება ნიშნავდეს „თეთრი ხევის უდაბნოს“ ან „თეთრი ხობის უდაბნოს“. სიტყვა „ჩოლი“, რაც უდაბნოს ნიშნავს, ინგლისურ ტრანსლიტერაციაში, როგორც ჩანს, დამახინჯდა და იქცა „ჩინად“.[5]

ზოგიერთი წყარო „აქსაის“ განმარტავს უიღურული მნიშვნელობით — „თეთრი ქვის უდაბნო“; მათ შორისაა რამდენიმე ბრიტანული კოლონიური,[6][7] თანამედროვე დასავლური,[8][9][10][11] ჩინური[1][12] და ინდური წყარო.[13][14] ზოგიერთი თანამედროვე წყარო მას „თეთრ ნაკადულად“ განმარტავს.[15][16] სულ მცირე ერთი წყარო მიიჩნევს, რომ „აქსაი“ იარკანდულ უიგურულ დიალექტზე „აღმოსავლეთს“ ნიშნავს.[17]

სიტყვა „ჩინი“ ზოგიერთმა ჩინურმა,[1][12][18] დასავლურმა[6][10] და ინდურმა[17] წყარომ აღიქვა როგორც „ჩინეთი“. სულ მცირე ერთი წყარო მას განმარტავს, როგორც „უღელტეხილს“.[15] სხვა წყაროები თავიანთ ინტერპრეტაციებში „ჩინს“ საერთოდ ტოვებენ.[7][8][9][11][13][14] ვან დრიმი აცხადებს, რომ უიღურულ ენაზე არ არსებობს სიტყვა „ჩინის“ მსგავსი ფორმა, რომელიც ჩინეთს აღნიშნავს.[5]

ამინისეული აქსაი-ჩინი არ იყო მკაფიოდ განსაზღვრული რეგიონი; იგი განუსაზღვრელად ვრცელდებოდა აღმოსავლეთით ტიბეტში, ქუნლუნის მთების სამხრეთით.[19][20] 1895 წელს ქაშგარში ბრიტანეთის წარმომადგენელმა ჩინელ თაოთაის განუცხადა, რომ აქსაი-ჩინი იყო „ამაღლებული პლატოს ბუნდოვნად განსაზღვრული სახელი“, რომლის ნაწილი ინდოეთის, ნაწილი კი ჩინეთის ტერიტორიაზე მდებარეობდა.[21]

ტერმინის დღევანდელი მნიშვნელობა გულისხმობს ინდოეთსა და ჩინეთს შორის სადავო ტერიტორიას, რაც ჩამოყალიბდა ტერმინის მრავალჯერადი გამოყენების შედეგად 1947 წელს ინდოეთის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ.

ისტორია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ქაშმირის საზღვარი ინდოეთის ინდოეთის გეოდეზიური სამსახურის (Survey of India) 1888 წლის რუკაზე. წყვეტილი ხაზით ნაჩვენები დაუზუსტებელი საზღვარი გადის მალუბიტინგის, რასკამის, აქთაღისა და მდინარე კარაკაშის მოსახვევზე.

ზღვის დონიდან 5 000 მეტრის სიმაღლის გამო, აქსაი-ჩინის უკაცრიელობა ნიშნავდა იმას, რომ მას ადამიანური თვალსაზრისით არავითარი მნიშვნელობა არ გააჩნდა.[22] თუმცა, სამხედრო მიზნებისთვის რეგიონი სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი იყო, რადგან ის მდებარეობდა ტარიმის აუზსა და ტიბეტს შორის ერთადერთ მთელი წლის განმავლობაში სავალ გზაზე.[23]

ლადახი 1842 წელს დაიპყრეს რაჯა გულაბ სინგჰის (დოგრა) ჯარებმა სიქების იმპერიის სუვერენიტეტის ქვეშ.[24] 1846 წელს ბრიტანელების მიერ სიქების დამარცხებამ გამოიწვია ჯამუსა და ქაშმირის რეგიონის, მათ შორის ლადახის, გადაცემა ბრიტანელებისთვის, რომლებმაც შემდეგ გულაბ სინგჰი თავიანთი სუვერენიტეტის ქვეშ მყოფ მაჰარაჯად დანიშნეს. ბრიტანელებმა შექმნეს სასაზღვრო კომისია ალექსანდრე კანინგემის ხელმძღვანელობით შტატის საზღვრების დასადგენად. ჩინელი და ტიბეტელი ოფიციალური პირები მიწვეულნი იყვნენ საზღვრის ერთობლივი დემარკაციისთვის, თუმცა მათ ინტერესი არ გამოავლინეს.[25] ბრიტანელმა სასაზღვრო კომისრებმა საზღვრის სამხრეთი ნაწილი ჩანგ ჩენმოს ხეობამდე დააფიქსირეს, ხოლო მის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორია მიიჩნიეს როგორც terra incognita (უცნობი მიწა).[26]

ჯონსონის ხაზი

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

უილიამ ჯონსონი, ინდოეთის ტოპოგრაფიული სამსახურის სახელმწიფო მოხელე, 1865 წელს გამოვიდა „ჯონსონის ხაზის“ იდეით, რომლის მიხედვითაც აქსაი ჩინი ქაშმირის შემადგენლობაში ხვდებოდა. ეს იყო ძუნგარების აჯანყების პერიოდი, როდესაც ჩინეთი სინძიანგის უდიდეს ნაწილს ვერ აკონტროლებდა, ამიტომ ეს ხაზი ჩინური მხარისთვის არასდროს წარუდგენიათ. ჯონსონმა ხაზი გააცნო ქაშმირის მაჰარაჯას, რომელმაც მოითხოვა მასში მოქცეული 18,000 კვადრატული კილომეტრი,[27] ზოგიერთი ცნობით კი უფრო ჩრდილოეთით, ქუნლუნის მთებში მდებარე სანჯუს უღელტეხილამდე. ქაშმირის მაჰარაჯამ ააგო ციხესიმაგრე შაჰიდულაში (დღევანდელი საიდულა) და იქ რამდენიმე წლის განმავლობაში ჯარები ჰყავდა განლაგებული ქარავნების დასაცავად.[28] საბოლოოდ, წყაროების უმეტესობამ შაჰიდულა და მდინარე კარაკაშის ზემო წელი მყარად მოაქცია სინძიანგის ტერიტორიაზე. ფრენსის იანგჰაზბენდის თანახმად, რომელიც რეგიონს 1880-იანი წლების ბოლოს იკვლევდა, იქ ყოფნისას შაჰიდულაში მხოლოდ მიტოვებული ციხესიმაგრე დახვდა და არცერთი დასახლებული სახლი – ეს იყო უბრალოდ მოსახერხებელი გასაჩერებელი პუნქტი და შტაბი მომთაბარე ყირგიზებისთვის.[29] მიტოვებული ციხესიმაგრე, როგორც ჩანს, რამდენიმე წლით ადრე ქაშმირელებს აეგოთ.[30] 1878 წლისთვის ჩინეთს სინძიანგი უკვე ხელახლა ჰქონდა დაპყრობილი, ხოლო 1890 წლისთვის მათ შაჰიდულა საკითხის გადაწყვეტამდე დაიკავეს.[27] 1892 წლისთვის ჩინეთმა სასაზღვრო ნიშნები კარაკორუმის უღელტეხილზე აღმართა.[31]

მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზი

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
ხუნ თა-ჩენის მიერ 1893 წელს კაშგარში ბრიტანეთის კონსულისთვის გადაცემული რუკა. საზღვარი, რომელიც აღნიშნულია თხელი წერტილოვანი ხაზით, ემთხვევა ჯონსონის ხაზს.[32]:გვ. 73, 78

1893 წელს, სანქტ-პეტერბურგში მყოფმა ჩინეთის მაღალჩინოსანმა, ხუნ თა-ჩენმა, რეგიონის რუკები გადასცა კაშგარში ბრიტანეთის გენერალურ კონსულს, ჯორჯ მაკარტნის, რომლებიც ძირითად დეტალებში ერთმანეთს ემთხვეოდა.[32] 1899 წელს ბრიტანეთმა წარადგინა გადახედილი საზღვარი, რომელიც თავდაპირველად მაკარტნის მიერ იყო შემოთავაზებული და ინდოეთის გენერალ-გუბერნატორის, ლორდ ელგინის მიერ განვითარებული.

ეს საზღვარი ლინგძი თანგის ვაკეებს, რომლებიც ლაქცანგის ქედის სამხრეთით მდებარეობს, ინდოეთის შემადგენლობაში აქცევდა, ხოლო საკუთრივ აქსაი-ჩინს, რომელიც ლაქცანგის ქედის ჩრდილოეთითაა — ჩინეთის შემადგენლობაში. ყარაყორუმის მთების გასწვრივ მდებარე ეს საზღვარი ბრიტანელი ოფიციალური პირების მიერ რამდენიმე მიზეზით იყო შემოთავაზებული და მხარდაჭერილი. მთები ქმნიდა ბუნებრივ საზღვარს, რომელიც ბრიტანეთის საზღვრებს მდინარე ინდის წყალგამყოფამდე დააფიქსირებდა, ხოლო მდინარე ტარიმის წყალგამყოფს ჩინეთის კონტროლის ქვეშ დატოვებდა; ამ ტერიტორიაზე ჩინეთის კონტროლი კი დამატებით დაბრკოლებას შეუქმნიდა რუსეთის წინსვლას ცენტრალურ აზიაში.[33]

ბრიტანელებმა ეს ხაზი, რომელიც ცნობილია როგორც მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზი, ჩინელებს 1899 წელს სერ კლოდ მაკდონალდის ნოტით წარუდგინეს. ცინგის მთავრობას ნოტაზე პასუხი არ გაუცია.[34] ზოგიერთი კომენტატორის აზრით, ჩინეთს სჯეროდა, რომ სწორედ ეს იყო მიღებული საზღვარი.[35]

1899-დან 1947 წლამდე

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ბრიტანეთის ინდოეთის რუკებზე გამოიყენებოდა როგორც ჯონსონ-არდას, ისე მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზები.[27] სულ მცირე 1908 წლამდე ბრიტანელები საზღვრად მაკდონალდის ხაზს მიიჩნევდნენ,[36] თუმცა 1911 წელს სინxაის რევოლუციამ ჩინეთში ცენტრალური ხელისუფლების კოლაფსი გამოიწვია და პირველი მსოფლიო ომის დასასრულისთვის ბრიტანეთი ოფიციალურად უკვე ჯონსონის ხაზს იყენებდა. მიუხედავად ამისა, მათ არ გადაუდგამთ ნაბიჯები საგუშაგოების მოსაწყობად ან ადგილზე რეალური კონტროლის დასამყარებლად.[31] 1927 წელს ხაზი კვლავ შეიცვალა, როდესაც ბრიტანეთის ინდოეთის მთავრობამ უარი თქვა ჯონსონის ხაზზე უფრო სამხრეთით მდებარე ყარაყორუმის ქედის გასწვრივ მდებარე ხაზის სასარგებლოდ.[31] თუმცა, რუკები არ განახლებულა და კვლავ ჯონსონის ხაზს აჩვენებდა.[31]

ჩინეთის საფოსტო რუკა, გამოცემული ჩინეთის რესპუბლიკის მიერ 1917 წელს. აქსაი-ჩინის საზღვარი დატანილია ჯონსონის ხაზის მიხედვით.

1917 წლიდან 1933 წლამდე, პეკინში ჩინეთის მთავრობის მიერ გამოცემული „ჩინეთის საფოსტო ატლასი“ აქსაი-ჩინის საზღვარს ჯონსონის ხაზის მიხედვით აჩვენებდა, რომელიც ქუნლუნის მთების გასწვრივ გადის.[32][35] 1925 წელს გამოცემულმა პეკინის უნივერსიტეტის ატლასმა ასევე მოაქცია აქსაი-ჩინი ინდოეთის შემადგენლობაში.[37] როდესაც 1940–1941 წლებში ბრიტანელმა ჩინოვნიკებმა შეიტყვეს, რომ საბჭოთა წარმომადგენლები სინძიანგის სამხედრო მმართველის, შენგ ში-ცაისთვის, აქსაი-ჩინის აზომვით სამუშაოებს ატარებდნენ, მათ კვლავ ჯონსონის ხაზის მხარდაჭერა დაიწყეს. ამ მომენტისთვის ბრიტანელებს კვლავ არ ჰქონდათ მცდელობა დაემყარებინათ კონტროლი ან მოეწყოთ საგუშაგოები აქსაი-ჩინში; ეს საკითხი არც ჩინეთისა და არც ტიბეტის მთავრობებთან არ განხილულა და ინდოეთის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვებისას საზღვარი კვლავ სადემარკაციო ხაზის გარეშე დარჩა.[31][38]

1947 წლიდან

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
აქსაი-ჩინის რეგიონის მომცველი რუკა (აშშ-ის არმიის კარტოგრაფიული სამსახური, 1950)

მას შემდეგ, რაც 1947 წლის ოქტომბერში ჯამუ და ქაშმირი ახლად დამოუკიდებელ ინდოეთს შეუერთდა, ინდოეთის მთავრობამ ჯონსონის ხაზი გამოიყენა დასავლეთში თავისი ოფიციალური საზღვრის საფუძვლად, რომელიც მოიცავდა აქსაი-ჩინს.[31] ყარაყორუმის უღელტეხილიდან (რომელიც სადავო არ არის), ინდოეთის პრეტენზიული ხაზი ვრცელდება მთების ჩრდილო-აღმოსავლეთით, აქსაი-ჩინის მლაშე ნიადაგებზე, რათა საზღვარი ქუნლუნის მთებზე დააფიქსიროს და მოიცავს მდინარეების — კარაკაშისა და იარკანდის — წყალგამყოფების ნაწილს. იქიდან ის მიყვება ქუნლუნის მთების აღმოსავლეთით, შემდეგ კი უხვევს სამხრეთ-დასავლეთით აქსაი-ჩინის მლაშობებსა და ყარაყორუმის მთებში პანგონგ-ცოს ტბამდე.[22]

CIA-ს მიერ 1988 წელს შედგენილი ჩინეთ-ინდოეთის დასავლეთ საზღვრის ტოპოგრაფიული რუკა, რომელიც აჩვენებს აქსაი-ჩინსა და სხვა სადავო ტერიტორიებს

1954 წლის 1 ივლისს პრემიერ-მინისტრმა ჯავაჰარლალ ნერუმ გამოსცა მემორანდუმი, რომლითაც მოითხოვა ინდოეთის რუკების გადახედვა, რათა ყველა ფრონტზე მკაფიო საზღვრები გამოჩენილიყო. მანამდე აქსაი-ჩინის სექტორში საზღვარი, რომელიც ჯონსონის ხაზს ეფუძნებოდა, მოიხსენიებოდა როგორც „არადემარკირებული“.[33]

მიუხედავად იმისა, რომ ეს რეგიონი თითქმის დაუსახლებელია და არ გააჩნია რესურსები, ის სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი რჩება ჩინეთისთვის, რადგან აკავშირებს ტიბეტსა და სინძიანგს. 1950-იან წლებში ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ ააგო 1 200 კმ სიგრძის ჩინეთის ეროვნული ავტომაგისტრალი 219, რომელიც სინძიანგსა და დასავლეთ ტიბეტს აკავშირებს. აქედან 179 კმ გადიოდა ჯონსონის ხაზის სამხრეთით, აქსაი-ჩინის რეგიონში, რომელზეც პრეტენზიას ინდოეთი აცხადებდა.[22][31] აქსაი-ჩინი ადვილად მისადგომი იყო ჩინელებისთვის, მაგრამ ძნელად მისაღწევი ინდოელებისთვის ყარაყორუმის მეორე მხრიდან.[22] ინდოელებმა გზის არსებობის შესახებ 1957 წლამდე არ იცოდნენ, რაც დადასტურდა მაშინ, როდესაც გზა გამოჩნდა 1958 წელს გამოცემულ ჩინურ რუკებზე.[39] ამ მაგისტრალის მშენებლობა გახდა 1962 წლის ჩინეთ-ინდოეთის ომის ერთ-ერთი გამომწვევი მიზეზი.[40]

ინდოეთის პოზიცია, პრემიერ-მინისტრ ნერუს განცხადებით, იყო ის, რომ აქსაი-ჩინი „საუკუნეების განმავლობაში ინდოეთის ლადახის რეგიონის ნაწილი იყო“ და ეს ჩრდილოეთ საზღვარი იყო „მტკიცე და განსაზღვრული, რომელიც არ ექვემდებარებოდა განხილვას ვინმესთან“.[22]

ჩინეთის პრემიერმა ჭოუ ენლაიმ კი განაცხადა, რომ დასავლეთ საზღვარი არასოდეს ყოფილა დელიმიტირებული და მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზი, რომელიც აქსაი-ჩინს ჩინეთის საზღვრებში ტოვებდა, იყო ერთადერთი ხაზი, რომელიც ოდესმე ჩინეთის მთავრობისთვის შეუთავაზებიათ; შესაბამისად, აქსაი-ჩინი უკვე ჩინეთის იურისდიქციაში იყო და მოლაპარაკებებს მხედველობაში უნდა მიეღო სტატუს კვო.[22]

2006 წლის ივნისში, Google Earth-ის სატელიტურმა ფოტოებმა გამოავლინა აღმოსავლეთ აქსაი-ჩინისა და მიმდებარე ტიბეტის რელიეფის 1:500 მასშტაბის მოდელი,[41] რომელიც აშენებულია ქალაქ ხუანგიენთანთან, ნინგსია-ხუეის ავტონომიური რეგიონის დედაქალაქ ინჩუანიდან სამხრეთ-დასავლეთით 35 კილომეტრში.[42] ვიზუალური შედარება აჩვენებს აქსაი-ჩინის რელიეფის ძალიან დეტალურ დუბლირებას ბანაკის ტერიტორიაზე.[43] 900 მ × 700 მ ზომის მოდელი გარშემორტყმული იყო მნიშვნელოვანი ობიექტებით: წითელსახურავიანი შენობების რიგებით, უამრავი ზეთისხილისფერი სატვირთო მანქანითა და დიდი კომპლექსით, რომელსაც ჰქონდა სათვალთვალო კოშკურები და დიდი საკომუნიკაციო ანძა. ცნობილია, რომ ასეთი რელიეფის მოდელები გამოიყენება სამხედრო მომზადებისა და სიმულაციისთვის, თუმცა, როგორც წესი, გაცილებით მცირე მასშტაბით.

ნინგსიას ადგილობრივი ხელისუფლება ამტკიცებს, რომ აქსაი-ჩინის ეს მოდელი არის ტანკების საწვრთნელი მოედნის ნაწილი, რომელიც 1998 ან 1999 წელს აშენდა.[41]

2017 წლის აგვისტოში პანგონგ-ცოსთან ინდოეთის და ჩინეთის ძალებმა ერთმანეთს ქვები დაუშინეს.[44][45]

2019 წლის 11 სექტემბერს ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის ჯარები დაუპირისპირდნენ ინდოეთის ჯარებს პანგონგის ტბის ჩრდილოეთ სანაპიროზე.[46][47]

2020 წლის მაისსა და ივნისში პანგონგ-ცოს ტბის მახლობლად ინდოეთისა და ჩინეთის ჯარებს შორის გაგრძელებული დაპირისპირება 16 ივნისს ძალადობრივ შეტაკებაში გადაიზარდა, რასაც ინდოეთის მხრიდან სულ მცირე 20 ადამიანი ემსხვერპლა. ჩინეთის მხარეს დაღუპულთა შესახებ ოფიციალურად არ შეუტყობინებიათ, თუმცა 2021 წელს ჩინეთის სახელმწიფო მედიამ ოთხი დაღუპულის შესახებ განაცხადა.[48] ორივე მხარე ერთმანეთს პროვოკაციაში ადანაშაულებდა.[44][49][50][51][52][53][54]

გეოგრაფია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მდინარე ტარიმის აუზის 2008 წლის რუკა
აქსაი-ჩინის ჩრდილოეთი ვაკეები, ხედი ქითაი-დაბანისკენ (ხითაი-დავანი)
ხედი აქსაი-ჩინზე
ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის სახმელეთო ძალების მომსახურების პუნქტის აბრა თიენშუეიხაიში, აქსაი-ჩინი

აქსაი-ჩინი ინდოეთსა და ჩინეთს შორის არსებული ორი უდიდესი სადავო სასაზღვრო ზონიდან ერთ-ერთია. ინდოეთი აქსაი-ჩინს ლადახის მოკავშირე ტერიტორიის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილად მიიჩნევს. ჩინეთი კი აცხადებს, რომ აქსაი-ჩინი სინძიანგ-უიღურისა და ტიბეტის ავტონომიური რეგიონების ნაწილია. ხაზს, რომელიც ლადახის ინდოეთის მიერ ადმინისტრირებულ ტერიტორიებს აქსაი-ჩინისგან გამოყოფს, ფაქტობრივი კონტროლის ხაზი (LAC) ეწოდება და ის ემთხვევა ჩინეთის მიერ აქსაი-ჩინზე პრეტენზიის ხაზს.

აქსაის რეგიონი მეჩხერად დასახლებული მხარეა ისეთი მცირე დასახლებებით, როგორიცაა ხევეითანი, ხურნაკის ციხესიმაგრე, თიენშუეიხანი და ტახუნგლიოუთანი. მის ჩრდილოეთით მდებარეობს კანგსივარი, რომელიც 1962 წლის ჩინეთ-ინდოეთის ომის დროს სინძიანგის სამხედრო სარდლობის მოწინავე შტაბს წარმოადგენდა.

აქსაი-ჩინს უჭირავს დაახლოებით 38,000 კვადრატული კილომეტრი.[55] ტერიტორია დიდწილად ვრცელ მაღალმთიან უდაბნოს წარმოადგენს, რომლის ყველაზე დაბალი წერტილი (მდინარე კარაკაშზე) ზღვის დონიდან დაახლოებით 4,300 მეტრზეა. სამხრეთ-დასავლეთით 7,000 მეტრამდე (23,000 ფუტი) სიმაღლის მთები, რომლებიც დეპსანგის ვაკეებიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით ვრცელდება, ქმნის დე ფაქტო საზღვარს (ფაქტობრივ კონტროლის ხაზს) აქსაი-ჩინსა და ინდოეთის მიერ კონტროლირებად ქაშმირს შორის.

ჩრდილოეთით ქუნლუნის ქედი აქსაი-ჩინს ტარიმის აუზისგან გამოყოფს, სადაც ხუთანის პრეფექტურის დანარჩენი ნაწილი მდებარეობს. 2008 წლის მონაცემებით, პრეფექტურის ფარგლებში ქუნლუნის ქედზე არანაირი საავტომობილო გზა არ გადადიოდა და ამას მხოლოდ ერთი ბილიკი ახერხებს ჰინდუტაშის უღელტეხილზე.[56]

აქსაი-ჩინის არეალში მრავალი გაუდინარი აუზია მარილიანი ან სოდიანი ტბებით. ძირითადი მარილიანი ტბებია: სურიგ ილგანინგ კოლი, ცო ტანგი, აქსაი ჩინის ტბა, ხუნგშანის ტბა და სხვა. აქსაი-ჩინის ჩრდილოეთ ნაწილის დიდ მონაკვეთს სოდის ვაკეებად მოიხსენიებენ; ის მდებარეობს აქსაი-ჩინის უდიდეს მდინარე კარაკაშთან, რომელიც მყინვარების ნადნობი წყლით საზრდოობს, კვეთს ქუნლუნს უფრო ჩრდილო-დასავლეთით, ხექანგის მაზრაში და შედის ტარიმის აუზში, სადაც კარაკაშისა და ხუთანის მაზრებისთვის წყლის ერთ-ერთ მთავარ წყაროს წარმოადგენს.

აქსაი-ჩინის რეგიონის დასავლეთ ნაწილს მდინარე ტარიმი აშრობს. რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში რამდენიმე მცირე გაუდინარი აუზია. მათგან უდიდესია აქსაი-ჩინის ტბის აუზი, რომელიც ამავე სახელწოდების მდინარით საზრდოობს. მთლიანობაში რეგიონში მცირე ნალექი მოდის, რადგან ჰიმალაის და ყარაყორუმის მთები ინდოეთის მუსონებს გზას უღობავს.

მეზობელი ტრანს-ყარაყორუმის ტრაქტი ასევე ჩინეთსა და ინდოეთს შორის მიმდინარე დავის საგანია ქაშმირის კონფლიქტის ფარგლებში.[22][57]

დემოგრაფია და ეკონომიკა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

1950 წლამდე აქსაი-ჩინს ძირითადად შემთხვევითი მკვლევრები, მონადირეები და მომთაბარეები სტუმრობდნენ, რომლებიც ამ ტერიტორიას გზად გადიოდნენ.[58][59][60][61]

1860-იან წლებში ევროპულ კვლევებამდე, აქსაი-ჩინის სინძიანგის მხარეში ნეფრიტის მოპოვების რამდენიმე ოპერაცია მიმდინარეობდა.[60][62] ევროპელი მკვლევრების გამოჩენისას ისინი უკვე მიტოვებული იყო.[62] 1860-1870-იან წლებში, ინდოეთის სუბკონტინენტსა და ტარიმის აუზს შორის ვაჭრობის ხელშეწყობის მიზნით, ბრიტანელები ცდილობდნენ აქსაი-ჩინის დასავლეთ მხარეს საქარავნო გზის პოპულარიზაციას, როგორც რთული და გადასახადებით დატვირთული ყარაყორუმის უღელტეხილის ალტერნატივას.[63] ამ მარშრუტს, რომელსაც მდინარე ჩანგ ჩენმოს ხეობაში საწყისი წერტილის გამო ჩანგ ჩენმოს ხაზს უწოდებდნენ, 1874 წელს ბრიტანეთის თემთა პალატაში განიხილავდნენ.[64] გარდა იმისა, რომ ეს გზა ყარაყორუმის უღელტეხილზე უფრო გრძელი და მაღალი იყო, ის ასევე აქსაი-ჩინის უკაცრიელ უდაბნოზე გადიოდა.[63][64] 1890-იანი წლებისთვის ვაჭრებმა ამ მარშრუტზე საბოლოოდ თქვეს უარი.[65]

1958 წელს ინდოეთმა აქსაი-ჩინის სხვადასხვა ტბიდან მარილი შეაგროვა, რათა შეესწავლა ამ მხარეში მარილის მოპოვების ოპერაციების ეკონომიკური მიზანშეწონილობა.[66][67]

1950-იანი წლების ბოლოსთვის, გზის მშენებლობის გარდა, რამდენიმე ადგილას აშენდა ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის სახმელეთო ძალების საგუშაგოები, მათ შორის თიენვენტიენში,[68] ქუნგქას უღელტეხილზე,[69] ხევეითანსა[70] და თიენშუეიხაიში.[71] მოგვიანებით გზა ჩინეთის 219-ე ეროვნულ ავტომაგისტრალად გადაკეთდა. დღეისათვის მაგისტრალის გასწვრივ რამდენიმე ბიზნესი მუშაობს, რომელიც მძღოლებს ემსახურება.[72]

2010-იან წლებში დასავლეთ ქუნლუნის რეგიონში, რომლის ნაწილიცაა აქსაი-ჩინი, გეოლოგიური კვლევები ჩატარდა.[73] რეგიონში აღმოაჩინეს ხუოშაოიუნი — ტყვია-თუთიის ძირითადი საბადო და მრავალი სხვა მცირე საბადო.[73] ხუოშაოიუნი არის მთა აქსაი-ჩინში, ტიბეტის საზღვართან ახლოს.[74] ხუოშაოიუნის საბადოს ათვისება 2017 წელს დაიწყო.[75][76]

ტრანსპორტი

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ჩინეთის 219-ე ეროვნული ავტომაგისტრალი გადის აქსაი-ჩინზე და აკავშირებს ტიბეტსა (ნგარის პრეფექტურა) და სინძიანგს (ხუთანის პრეფექტურა).

2022 წლის ივლისში ჩინეთის ტრანსპორტის სამინისტრომ გამოაქვეყნა ჩინეთის ეროვნული საავტომობილო გზების ქსელის განახლებული გეგმა, რომელიც მოიცავს 695-ე ეროვნულ ავტომაგისტრალს. ის გაივლის ტიბეტის ლჰუნძეს მაზრიდან სინძიანგის ინინგის მაზრის მაძარის დასახლებამდე, აქსაი-ჩინის ტერიტორიის გავლით.[77][78]

ლიტერატურა

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სქოლიო

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
  1. 1 2 3 4 (September 2009) {{{title}}} (zh). 上海. Shanghai: 上海辞书出版社. Shanghai Lexicographical Publishing House., გვ. 0008. ISBN 9787532628599. „阿克赛钦 地名区。维吾尔语意即"中国的白石滩"。在新疆维吾尔自治区和田县南部、喀喇昆仑山和昆仑山间。“ 
  2. ↑ Pletcher, Kenneth. Aksai Chin | History, Conflict, & Map en. Encyclopædia Britannica, Inc.. ციტირების თარიღი: 24 July 2025
  3. ↑ The application of the term "administered" to the various regions of Kashmir and a mention of the Kashmir dispute is supported by the tertiary sources (a) through (e), reflecting due weight in the coverage. Although "controlled" and "held" are also applied neutrally to the names of the disputants or to the regions administered by them, as evidenced in sources (h) through (i) below, "held" is also considered politicized usage, as is the term "occupied," (see (j) below).
    (a) Kashmir, region Indian subcontinent, Encyclopaedia Britannica, https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent. წაკითხვის თარიღი: 15 August 2019 (subscription required) Quote: "Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent ... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. The northern and western portions are administered by Pakistan and comprise three areas: Azad Kashmir, Gilgit, and Baltistan, the last two being part of a territory called the Northern Areas. Administered by India are the southern and southeastern portions, which constitute the state of Jammu and Kashmir but are slated to be split into two union territories.";
    (b) Pletcher, Kenneth, Aksai Chin, Plateau Region, Asia, Encyclopaedia Britannica, https://www.britannica.com/place/Aksai-Chin. წაკითხვის თარიღი: 16 August 2019 (subscription required) Quote: "Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, at the northernmost extent of the Indian subcontinent in south-central Asia. It constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India to be part of the Ladakh area of Jammu and Kashmir state.";
    (c) „Kashmir“, Encyclopedia Americana, Scholastic Library Publishing, 2006, p. 328, ISBN 978-0-7172-0139-6, https://books.google.com/books?id=l_cWAQAAMAAJ&pg=PA328 C. E Bosworth, University of Manchester Quote: "KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partlv by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947";
    (d) Osmańczyk, Edmund Jan (2003), Encyclopedia of the United Nations and International Agreements: G to M, Taylor & Francis, pp. 1191–, ISBN 978-0-415-93922-5, https://books.google.com/books?id=fSIMXHMdfkkC&pg=PA1191 Quote: "Jammu and Kashmir: Territory in northwestern India, subject to a dispute between India and Pakistan. It has borders with Pakistan and China."
    (e) Talbot, Ian (2016), A History of Modern South Asia: Politics, States, Diasporas, Yale University Press, pp. 28–29, ISBN 978-0-300-19694-8, https://books.google.com/books?id=eNg_CwAAQBAJ&pg=PA28 Quote: "We move from a disputed international border to a dotted line on the map that represents a military border not recognized in international law. The line of control separates the Indian and Pakistani administered areas of the former Princely State of Jammu and Kashmir.";
    (f) Skutsch, Carl (2015), „China: Border War with India, 1962“, Ciment, James, Encyclopedia of Conflicts Since World War II (2nd რედ.), London and New York: Routledge, p. 573, ISBN 978-0-7656-8005-1
    (g) Clary, Christopher (2022), The Difficult Politics of Peace: Rivalry in Modern South Asia, Oxford and New York: Oxford University Press, p. 109, ISBN 9780197638408
    (h) Bose, Sumantra (2009), Kashmir: Roots of Conflict, Paths to Peace, Harvard University Press, pp. 294, 291, 293, ISBN 978-0-674-02855-5, https://books.google.com/books?id=3ACMe9WBdNAC&pg=PA294 Quote: "J&K: Jammu and Kashmir. The former princely state that is the subject of the Kashmir dispute. Besides IJK (Indian-controlled Jammu and Kashmir. The larger and more populous part of the former princely state. It has a population of slightly over 10 million, and comprises three regions: Kashmir Valley, Jammu, and Ladakh.) and AJK ('Azad" (Free) Jammu and Kashmir. The more populous part of Pakistani-controlled J&K, with a population of approximately 2.5 million.), it includes the sparsely populated "Northern Areas" of Gilgit and Baltistan, remote mountainous regions which are directly administered, unlike AJK, by the Pakistani central authorities, and some high-altitude uninhabitable tracts under Chinese control."
    (i) Fisher, Michael H. (2018), An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century, Cambridge University Press, p. 166, ISBN 978-1-107-11162-2, https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA166 Quote: "Kashmir’s identity remains hotly disputed with a UN-supervised “Line of Control” still separating Pakistani-held Azad (“Free”) Kashmir from Indian-held Kashmir.";
    (j) Snedden, Christopher (2015), Understanding Kashmir and Kashmiris, Oxford University Press, p. 10, ISBN 978-1-84904-621-3, https://books.google.com/books?id=5amKCwAAQBAJ&pg=PA10 Quote:"Some politicised terms also are used to describe parts of J&K. These terms include the words 'occupied' and 'held'."
  4. ↑ Fareed, Rifat. „Why India's Ladakh is witnessing growing discontent“. Al Jazeera (ინგლისური). ციტირების თარიღი: 24 July 2025. ციტატა: „Since that war, China has been controlling the Himalayan area of Aksai Chin, which India claims is a part of the Leh district.“
  5. 1 2 3 Driem, George L. van (25 May 2021). Ethnolinguistic Prehistory: The Peopling of the World from the Perspective of Language, Genes and Material Culture. BRILL, გვ. 53. ISBN 978-90-04-44837-7. 
  6. 1 2 Government of Punjab (1862). Report on the Trade and Resources of the Countries on the North-western Boundary of British India. Lahore: Government Press, გვ. xxii. c. „the "Aksai Chin," or as the term implies the great Chinese white desert or plain.“ 
  7. 1 2 (1868) Journal of the Asiatic Society of Bengal. Bishop's College Press, გვ. 50. „the Akzai Chin or White Desert“ 
  8. 1 2 Kaminsky, Arnold P.; Long, Roger D. (23 September 2011) India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic [2 volumes]: An Encyclopedia of Life in the Republic. ABC-CLIO, გვ. 23. ISBN 978-0-313-37463-0. „Aksai Chin (as Uyghur name meaning "desert of white stones")“ 
  9. 1 2 (1966) Naval War College Review. Naval War College, გვ. 98. „During these same months, the route across the portion of Ladakh known as Aksai Chin (white stone desert) is highly traversable.“ 
  10. 1 2 (1967) Central Asia Atlas, Memoir on Maps: Index of geographical names, by D.M. Farquhar, G. Jarring and E. Norin. Sven Hedin Foundation, Statens etnografiska museum, გვ. 12. „Aksai Chin, region between the K'unlun main range and the Loqzung Mountains: T. eq say 'white gravelly plain' + cin '(of) China' (Cin, earliest designation by which China was known in Central Asia).“ 
  11. 1 2 Bertil Lintner (25 January 2018). China's India War: Collision Course on the Roof of the World. OUP India, გვ. 85. ISBN 978-0-19-909163-8. „The name Aksai Chin means 'the desert of white stones'“ 
  12. 1 2 Zhou Enlai (Chou En-Lai) (15 November 1962). 国务院总理周恩来就中印边界問題致亚非国家領导人的信 (PDF). 中华人民共和国国务院公报 (Bulletin of the State Council of PRC) (ჩინური): 228. დაარქივებულია (PDF) ორიგინალიდან — 13 June 2015. ციტირების თარიღი: 30 December 2019 – წარმოდგენილია 中华人民共和国中央人民政府门户网站-ის მიერ. ციტატა: „在西段,印度政府提出爭議的传统习惯綫以东和以北的地区,历来是屬于中国的。这个地区主要包括中国新疆所屬的阿克賽欽地区和西藏阿里地区的一部分,面积共为三万三千平方公里,相当于一个比利时或三个黎巴嫩。这个地区虽然人烟稀少,却历来是联結新疆和西藏阿里的交通命脉。新疆的柯尔克孜族和維吾尔族的牧民經常在这一带放牧。阿克賽欽这个地名就是維吾尔語“中国的白石滩”的意思。这块地方一直到現在是在中国的管轄之下。“
  13. 1 2 Gurdip Singh Kler (1995). Unsung Battles of 1962. Lancer Publishers, გვ. 156. ISBN 978-1-897829-09-7. „Aksai Chin - the name, means the desert of white stones.“ 
  14. 1 2 Sanjeev Kumar Bhasin (2006). Amazing Land Ladakh: Places, People, and Culture. Indus Publishing, გვ. 61. ISBN 978-81-7387-186-3. „The Aksai Chin (desert of white stones)“ 
  15. 1 2 Bob Butalia (30 September 2015). In the Shadow of Destiny. Partridge Publishing India, გვ. 271. ISBN 978-1-4828-5791-7. „'Aksai Chin' in translation means 'White Brook Pass'.“ 
  16. ↑ Geeta Kochhar (19 March 2018). China's Foreign Relations and Security Dimensions. Taylor & Francis, გვ. 40–. ISBN 978-0-429-01748-3. „The etymology of Aksai Chin is uncertain. Although 'Aksai' is a Turk term for 'white brooks', it is widely believed that the word 'chin' has nothing to do with China.“ 
  17. 1 2 Harish Kapadia (March 2002). High Himalaya Unknown Valleys. Indus Publishing, გვ. 309. ISBN 978-81-7387-117-7. „Aksai Chin, (Aksai: eastern, Chin: China) ... Most of the names were found to be distinctly Yarkandi.“ 
  18. ↑ ئاقساي چىنمۇ ياكى ئاقساي چۆلمۇ؟ ug. Radio Free Asia (22 June 2010). ციტატა: „ماقالە يازغۇچى داۋاملاشتۇرۇپ: بۇ تېررىتورىيىنىڭ نامى تۈرك تىلىدا، "ئاقساي چىن " دېيىلىدۇ، بۇ ئىسىمدىكى "چىن" سۆزى جۇڭگونى كۆرسىتىدۇ، ئېيتىشلارغا ئاساسلانغاندا، بۇ سۆزنىڭ مەنىسى – " جۇڭگونىڭ ئاق تاشلىق جىلغىسى ياكى جۇڭگونىڭ ئاق تاشلىق سېيى" دېگەنلىك بولىدۇ دەيدۇ. [The author goes on to say that the name of the territory is in Turkish, "Aksai Chin", and the word "Chin" in that name means China, and it is said that the word means "White Valley of China or China's White River".]“ ციტირების თარიღი: 18 January 2020
  19. ↑ თარგი:Harvp: "The name 'Aksai Chin' occurred on a map captioned 'Rough sketch of caravan routes through the Pamir steppes and Yarkand, from information collected' from Mahomed Ameen Yarkandi [Mohammed Amin], 'late guide' to the well-known Schlagintweit brothers. This was compiled in the Quartermaster-General's office in 1862. The sketch, which offered no details this side of the Kunlun, had 'Aksai Chin' written right across the blank space south of the Kunlun range. Mahomed Ameen had noted that 'beyond the pass (north of the Chang Chenmo) lies the Aksai Chin. ... it extends to Chinese territory to the East.'"
  20. ↑ Brescius, Moritz von (2019), German Science in the Age of Empire, Cambridge University Press, pp. 197–199 (including Map 5.2: 'Rough Sketch of Caravan Routes through the Pamir Steppes and Yarkund, from Information Collected from Mahomed Ameen Yarkundi, Late Guide to Messrs. De Schlagintweit'), ISBN 978-1-108-42732-6, https://books.google.com/books?id=4lqHDwAAQBAJ&pg=PA197
  21. ↑ Mehra, An "agreed" frontier (1992), p. 11.
  22. 1 2 3 4 5 6 7 Maxwell, Neville (1970). India's China War. New York: Pantheon, გვ. 3. „At 17,000 feet elevation, the desolation of Aksai Chin had no human importance other than an ancient trade route that crossed over it, providing a brief pass during summer for caravans of yaks from Sinkiang to Tibet that carried silk, jade, hemp, salt“ 
  23. ↑ Gaver, John W. (2011) Protracted Contest: Sino-Indian Rivalry in the Twentieth Century. University of Washington Press, გვ. 83. ISBN 978-0295801209. „The westerly route via Aksai Chin was an old caravan route and in many ways the best. It was the only route that was open year-round, throughout both the winter and the monsoon season. The Dzungar army that had reached Lhasa in 1717 ... had followed this route.“ 
  24. ↑ Maxwell, India's China War 1970, p. 24.
  25. ↑ Maxwell, India's China War 1970, p. 25–26.
  26. ↑ Maxwell, India's China War 1970, p. 26.
  27. 1 2 3 Mohan Guruswamy, Mohan, "The Great India-China Game" დაარქივებული 30 September 2016 საიტზე Wayback Machine. , Rediff, 23 June 2003.
  28. ↑ Woodman 1969, pp. 101, 360ff.
  29. ↑ Younghusband, Francis E. (1896). The Heart of a Continent. John Murray, London. Facsimile reprint: (2005) Elbiron Classics, pp. 223–224.
  30. ↑ Grenard, Fernand (1904). Tibet: The Country and its Inhabitants. Fernand Grenard. Translated by A. Teixeira de Mattos. Originally published by Hutchison and Co., London. 1904. Reprint: Cosmo Publications. Delhi. 1974, pp. 28–30.
  31. 1 2 3 4 5 6 7 Calvin, James Barnard. (April 1984) The China-India Border War. Marine Corps Command and Staff College.
  32. 1 2 3 Woodman 1969, pp. 73, 78.
  33. 1 2 Noorani, A.G. (30 August – 12 September 2003), "Fact of History", Frontline (Madras: The Hindu group) 26 (18), http://frontlineonnet.com/fl2018/stories/20030912002104800.htm. წაკითხვის თარიღი: 24 August 2011
  34. ↑ Woodman 1969, p. 102: The proposed boundary seems never to have been considered in the same form again until Alastair Lamb revived it in 1964
  35. 1 2 Verma, Virendra Sahai (2006). „Sino-Indian Border Dispute at Aksai Chin – A Middle Path For Resolution“. Journal of Development Alternatives and Area Studies. 25 (3): 6–8. ISSN 1651-9728.
  36. ↑ Woodman 1969, p. 79.
  37. ↑ Fisher, Margaret W.; Rose, Leo E.; Huttenback, Robert A. (1963) [[suspicious link removed] Himalayan Battleground: Sino-Indian Rivalry in Ladakh]. Praeger, გვ. 101. 
  38. ↑ Orton, Anna. India's Borderland Disputes: China, Pakistan, Bangladesh and Nepal. Epitome Books, გვ. 24. ISBN 978-93-80297-25-5. 
  39. ↑ China's Decision for War with India in 1962 by John W. Garver დაარქივებული 26 March 2009 საიტზე Wayback Machine.
  40. ↑ Guo, Rongxing (2007). Territorial Disputes and Resource Management. Nova Science Publishers, გვ. 43. ISBN 978-1-60021-445-5. 
  41. 1 2 „Chinese X-file not so mysterious after all“. The Age. Melbourne. 2006-07-23. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 13 January 2009. ციტირების თარიღი: 2008-12-17.
  42. ↑ From sky, see how China builds model of Indian border 2400 km away (5 August 2006). ციტირების თარიღი: 8 July 2009
  43. ↑ Google Earth Community posting დაარქივებული 8 December 2008 საიტზე Wayback Machine. , 10 April 2007
  44. 1 2 შეცდომა თარგის გამოძახებისას: cite web: პარამეტრები url და title აუცილებელად უნდა მიეთითოს.費風. (11 May 2020) zh-hant. Hong Kong Economic Times. ციტატა: „消息指，第一起事件發生於5月5日至6日，在中印邊境의 班公錯湖（Pangong Tso ）地區，當時解放軍的「侵略性巡邏」（aggressive patrolling）被印度軍方阻攔。「結果發生了混亂，雙方都有一些士兵受傷。」{...}2017年8月，兩國軍隊曾於拉達克地區班公湖附近爆發衝突，當時雙方擲石攻擊對方，雙方均有人受傷，最終兩軍ใน 半小時後退回各自據點。“ ციტირების თარიღი: 16 May 2020
  45. ↑ Sushant Singh. (20 May 2020) India-China conflict in Ladakh: The importance of the Pangong Tso lake. ციტირების თარიღი: 21 May 2020
  46. ↑ Indian, Chinese Troops Face-off in Ladakh Ahead of Modi-Xi Summit, Army Says Tension De-escalated. News18 (12 September 2019). ციტირების თარიღი: 12 May 2020
  47. ↑ შეცდომა თარგის გამოძახებისას: cite web: პარამეტრები url და title აუცილებელად უნდა მიეთითოს. zh-tw. Radio Taiwan International (10 March 2020). ციტირების თარიღი: 16 May 2020
  48. ↑ „Ladakh: China reveals soldier deaths in India border clash“. BBC News (ინგლისური). 2021-02-19. ციტირების თარიღი: 2022-02-26.
  49. ↑ India China news live: At least 20 Indian Army personnel killed in violent face-off in Ladakh's Galwan Valley.
  50. ↑ Dinakar Peri. (10 May 2020) Indian, Chinese troops face off in Eastern Ladakh, Sikkim. The Hindu. ციტირების თარიღი: 13 May 2020
  51. ↑ Chinese military bolsters troops in Aksai Chin region in Sino-India border: Report. The Economic Times (19 May 2020). ციტატა: „On May 5, around 250 Indian and Chinese army personnel clashed in Pangong Tso lake area in Eastern Ladakh.“ ციტირების თარიღი: 19 May 2020
  52. ↑ Chinese, Indian troops engage in border conflicts (25 May 2020). ციტირების თარიღი: 26 May 2020
  53. ↑ Drake Long. (22 May 2020) India Voices Unusual Criticism of China's Conduct in South China Sea. Radio Free Asia. ციტატა: „Chinese and Indian troops clashed on May 5 over road construction the Indian side was completing at Pangong Tso, a glacial lake bordering Ladakh and Tibet.“ ციტირების თარიღი: 27 May 2020
  54. ↑ Transcript of Media Briefing by Official Spokesperson (May 21, 2020). Ministry of External Affairs (21 May 2020). ციტირების თარიღი: 27 May 2020
  55. ↑ „Aksai Chin“. Britannica. 2013. ციტირების თარიღი: 11 June 2021. ციტატა: „At the conclusion of the conflict, China retained control of about 14,700 square miles (38,000 square km) of territory in Aksai Chin.“
  56. ↑ Xinjiang Uyghur Autonomous Region Road Atlas (中国分省公路丛书：新疆维吾尔自治区), published by 星球地图出版社 Xingqiu Ditu Chubanshe, 2008, ISBN 978-7-80212-469-1. Map of Hotan Prefecture, pp. 18–19.
  57. ↑ „Signing with the Red Chinese“. Time. 15 March 1963. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 24 August 2013. ციტირების თარიღი: 28 October 2019.
  58. ↑ Chandran, D. Suba; Singh, Bhavna (2015-10-21) [(https://books.google.com/books?id=2riICwAAQBAJ&q=nomads+aksai+chin&pg=PT156) India, China and Sub-regional Connectivities in South Asia]. SAGE Publications India. ISBN 9789351503262. 
  59. ↑ W.F. Van Eekelen (11 December 2013). [(https://books.google.com/books?id=8eTzBwAAQBAJ&q=the+occasional+explorer,+big-game+hunter&pg=PA164) Indian Foreign Policy and the Border Dispute with China]. Springer. ISBN 9789401765558. „Neither party exercised a great extent of administration in Aksai Chin, but the occasional explorer, big-game hunter or nomad from India may be sufficient to establish continuity of title.“ 
  60. 1 2 Steven A. Hoffmann (20 April 2018). [(https://books.google.com/books?id=_bjADwAAQBAJ&pg=PA12) India and the China Crisis]. Univ of California Press, გვ. 12. ISBN 978-0-520-30172-6. „There was jade mining from the Sinkiang side, and some ancient (if secondary) trade routes crossed it. But that was all“ 
  61. ↑ Lamb, Alastair (1964). [(https://books.google.com/books?id=GfgNAQAAMAAJ) The China-India Border: The Origins of the Disputed Boundaries], Chatham House Online Archive. Oxford University Press, გვ. 112. „From 1927 to 1950, of course, Aksai Chin was a region of absolutely absolutely no importance. [...] no one visited it except the occasional explorer, big-game hunter and nomad.“ 
  62. 1 2 Robert Shaw (1871). [(https://books.google.com/books?id=QHpCAAAAIAAJ) Visits to High Tartary, Yârkand, and Kâshgar (formerly Chinese Tartary): And Return Journey Over the Karakoram Pass]. J. Murray, გვ. 98. „[Oct 29] beginning of the soda-plain [Oct 30] Karakash River [Nov 3] At a corner on the south side there is a piece of path with a bit of wall built up to support it, and yesterday we passed a group of stone huts: all signs that this road was once in use. (We found afterwards that this valley had formerly been frequented by the Chinese, who objected jade from hence. This industry is now extinct, as the Mussulmans of Tookistan have no taste for ornaments of this stone.) [Nov 5] plains full of salt craters“ 
  63. 1 2 Harish Kohli (2000). [(https://books.google.com/books?id=RJK0A1pZHt8C&pg=PA87) Across the Frozen Himalaya: The Epic Winter Ski Traverse from Karakoram to Lipu Lekh]. Indus Publishing, გვ. 86–87. ISBN 978-81-7387-106-1. „the five difficult passes through the Karakorams posed a barrier ... Cayley reconnoitred a route that went through the Changchenmo ranges ... if anything these new passes were higher than the ones they replaced, and the land in between them was also higher. ... The route had another advantage in that trade from British India could flow through Kulu via Changchenmo to Yarkand, completely bypassing the customs officials of the Maharaja at Leh.“ 
  64. 1 2 (1874) [(https://books.google.com/books?id=IStcAAAAQAAJ&pg=RA5-PA25) Accounts and Papers], East India. House of Commons, British Parliament, გვ. 23–33. „(p26) The Changchenmo line ... The extra distance and the sojourn for 5 days longer in such a desolate tract (p33) Every endeavour has been made to improve the Changchenmo route—serais having been built at some places, and depots of grain established as far as Gogra“ 
  65. ↑ A. E. Ward (1896). [(https://books.google.com/books?id=3opNAAAAYAAJ&pg=PA106) The Tourist's And—sportsman's Guide to Kashmir and Ladak, &c]. Thacker, Spink, გვ. 106–107. „Joining the left bank of the river opposite to Kyam are the Silung Yokma, Silung Burma and Silung Kongma. ... cross the Changchenmo valley journey up the Kiepsang stream ... The traders have now almost entirely given up the Changchenmo-Shahidula route to Yarkand.“ 
  66. ↑ Brig Amar Cheema, VSM (31 March 2015). [(https://books.google.com/books?id=Qc25BwAAQBAJ&pg=PA157) The Crimson Chinar: The Kashmir Conflict: A Politico Military Perspective]. Lancer Publishers, გვ. 157–158. ISBN 978-81-7062-301-4. „...though neither side had any physical presence there. The advantage India had was that she administered the grazing grounds and even collected salt from Amtogor Lake, deep in Aksai Chin.“ 
  67. ↑ Council of Scientific & Industrial Research (India) (1958). [(https://books.google.com/books?id=rHY9AQAAIAAJ) Technical Report], გვ. 127. „Brines from (i) Pong Kong, (ii) Sarigh Jilgang Kol and (iii) Amtogor lakes were examined for their suitability for salt manufacture. The brines from the first two sources have been found to be uneconomical for salt manufacture.“ 
  68. ↑ [(http://www.news18.com/news/india/indian-chinese-armies-decide-to-improve-ties-at-functional-level-1184462.html) Indian, Chinese armies decide to improve ties at functional level] (2 January 2016). ციტირების თარიღი: 2017-09-14
  69. ↑ [(http://slide.mil.news.sina.com.cn/slide_8_199_1262.html#p=5) 在海拔5070米的空喀山口哨卡某边防团政委宗建明和官兵深情的拥抱]. Sina Military (17 September 2009). ციტირების თარიღი: 14 December 2019
  70. ↑ 颜玮珏. (30 September 2013) [(http://www.chinadaily.com.cn/photo/2013-09/30/content_17004862_2.htm) Keeping watch over highest mountain]. China Daily. ციტატა: „Soldiers pose for a picture at the Heweitan sentry post on Karakorum Mountains in Xinjiang Uygur autonomous region, Sept 30.“ ციტირების თარიღი: 29 December 2019
  71. ↑ 徐俊. [(http://army.81.cn/content/2016-12/07/content_7396296.htm) 走进天路兵站甜水海 体会官兵生活的苦与乐] zh. 中国陆军网. People's Liberation Army News and Dissemination Center (7 December 2016). ციტატა: „从1959年建站起，兵站所有的生活用水，都要到90公里外的“死人沟”泉水湖去拉，来回一趟至少6个小时，如果到了冬季，还得破冰取水。[Since the establishment of the station in 1959, all domestic water in the military depot has to be pulled from the "Deadrengou" spring lake 90 kilometers away. It takes at least six hours to go back and forth. If it is winter, the ice must be broken for water.]“ ციტირების თარიღი: 13 December 2019
  72. ↑ [(http://haiwai.people.com.cn/GB/232650/232651/16299673.html) 新疆死人沟——窒息的环境 惊險的美] zh. People's Daily Oversea Edition (18 November 2011). ციტატა: „死人沟只有五顶帐篷，能为过往行人提供简单的饭菜面食.对面有一个兵站。[There are only five tents in the Dead Valley, which can provide simple meals and pasta for the passersby. There is a military station opposite.]“ ციტირების თარიღი: 13 December 2019
  73. 1 2 张作衡. (September 2017) [(http://www.cgs.gov.cn/ddztt/kydh/2017kydh/xjz/201709/P020170921516042844582.pdf) 2017年矿产资源地质调查新进展] zh. China Geological Survey. ციტატა: „新疆西昆仑地区铅锌找矿取得一批新发现...火烧云铅锌矿已提交333以上铅锌资源储量1704万吨...调查发现多宝山、萨岔口、团结峰、甜水海、鸡冠石、天柱山等10余处中小型矿床 [A number of new discoveries have been made in lead-zinc prospecting in the West Kunlun area of Xinjiang... The Huoshaoyun lead-zinc deposit has submitted a lead-zinc resource reserve of more than 333 million tons... Tianzhushan and more than ten small and medium-sized deposits]“ ციტირების თარიღი: 16 January 2020
  74. ↑ Gao, Ting; Yi, Huan; Han, Ling; Ren, Guangli; Yang, Min (2018). „Detection of Pb–Zn mineralization zones in west Kunlun using Landsat 8 and ASTER remote sensing data“. Journal of Applied Remote Sensing. 12 (2): 1. Bibcode:2018JARS...12b6018Y. doi:10.1117/1.JRS.12.026018. ISSN 1931-3195.
  75. ↑ Ma, Echo. (24 February 2017) [(https://www.metalbulletin.com/Article/3664041/Development-starts-on-Chinas-largest-lead-zinc-mine.html) Development starts on China's largest lead-zinc mine]. Fastmarkets. Metal Bulletin. ციტატა: „The Huoshaoyun lead-zinc mine site in Xinjiang province, 5,500 metres above sea level, is reported to contain about 19 million tonnes of lead and zinc, with an average grade of 30%, according to the China Geological Survey. It will be the world’s seventh-largest lead-zinc mine.“ ციტირების თარიღი: 28 December 2019
  76. ↑ Geological Survey in China. (15 July 2019) [(https://news.metal.com/newscontent/100949851/the-prospecting-space-of-huoshaoyun-lead-zinc-mine-in-xinjiang-extends-to-the-periphery-by-nearly-15-km/) The Prospecting Space of Huoshaoyun lead-Zinc Mine in Xinjiang extends to the periphery by nearly 15 km-Shanghai Metals Market]. Shanghai Metals Market. ციტირების თარიღი: 28 December 2019
  77. ↑ Laura, Zhou. (20 July 2022) [(https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3185885/china-india-border-beijings-new-highway-plans-near-disputed) China’s highway plans near border expected to spark concern in India]. South China Morning Post. ციტირების თარიღი: 4 September 2023
  78. ↑ [国家公路网规划 国家公路网规划]. Ministry of Transport of China (2022-07-04).
  1. ↑ Specifically the counties of He'an and Hekang in Hotan Prefecture.
  2. ↑ Specifically Rutog County in Ngari Prefecture.
შეცდომა ციტირებაში ჯგუფი „georgian“ არსებული ტეგებისათვის <ref> ვერ მოიძებნა შესაბამისი ტეგი <references group="georgian"/>, ან გამოტოვებულია დამხურავი ტეგი </ref>; $2
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=აქსაი_ჩინი&oldid=5286902“-დან