აფშინი
აფშინი (სპარს. افشین) — სოღდიელი მმართველების ტრადიციული ტიტული, რომელიც სიტყვასიტყვით ნიშნავს „სუვერენს“, „პრინცს“ ან „ემირს“. ტერმინი დაკავშირებულია ცენტრალური აზიის ირანულ-კულტურულ სივრცესთან და ასახავს როგორც ადგილობრივ, ისე ფართო რეგიონულ პოლიტიკურ ტრადიციებს.
ტერმინის წარმოშობის შესახებ რამდენიმე ჰიპოთეზა არსებობს. ერთ-ერთი ვერსიის მიხედვით, რომელიც ვ. ი. აბაევს ეკუთვნის, „აფშინი“ შეიძლება უკავშირდებოდეს სარმატულ სიტყვას afsin, რაც „პატრონს“ ნიშნავს და რომელიც ოსურ ენაშია შემორჩენილი. სხვა, უფრო გავრცელებული მოსაზრებით, ტერმინი წარმოადგენს შუა სპარსული სახელის „პიშინის“ არაბიზებულ ფორმას (ავესტური Pisinah-დან), რომელიც ირანულ მითოლოგიაში ლეგენდარული მეფის, კაი კავადის შვილს უკავშირდება. ჩინურ ქრონიკებში ამ ტიტულის ეკვივალენტად გვხვდება „ვანგი“. აღსანიშნავია, რომ თავად ტერმინი „აფშინი“ არ ფიქსირდება სოღდიურ წერილობით წყაროებში, მათ შორის მუგის მთის არქივში.
სოღდიაში აფშინები მართავდნენ ცალკეულ ქალაქ-სახელმწიფოებს, რომლებიც სხვადასხვა ხარისხით იყვნენ დამოკიდებულნი ცენტრალურ ხელისუფლებაზე. პოლიტიკურ იერარქიაში განსაკუთრებული ადგილი ეკავა სამარყანდის მმართველს, რომელიც პან-სოღდიური კონფედერაციის ხელმძღვანელი იყო და ატარებდა იხშიდის ტიტულს; ამავე დროს, მას შეეძლო „აფშინის“ ტიტულის მინიჭება თავისი ვაჟებისა და მემკვიდრეებისთვის სხვა ქალაქებში. ზოგ შემთხვევაში, აფშინის ტიტულის მფლობელი შესაძლოა ყოფილიყო მთელი სოღდიის ფაქტობრივი უზენაესი მმართველიც, იხშიდის ტიტულის გარეშეც. მუსლიმური წყაროების მიხედვით, ეს ტიტული გამოიყენებოდა როგორც უსტრუშანას, ისე პანჯის (პანჯაკენტის) მმართველთა მიერ.
არაბთა მიერ სოღდიის დამოუკიდებელი პოლიტიკური ერთეულების გაუქმების შემდეგ, ტიტული თანდათან გამოვიდა ხმარებიდან, თუმცა IX საუკუნის დასაწყისში ის ისლამიზებული ფორმით გამოიყენებოდა — „ალ-აფშინი“. ამ ტიტულის ყველაზე ცნობილი მატარებელი იყო ჰაიდარ იბნ კავუსი, ალ-მუთასიმის დროინდელი მხედართმთავარი, რომელმაც ჩაახშო ხურამიტების აჯანყება ბაბექის ხელმძღვანელობით. ისტორიულ წყაროებში იგი ხშირად არა საკუთარი სახელით, არამედ სწორედ ტიტული ალ-აფშინით არის მოხსენიებული. ორიენტალისტ ვ. ფ. მინორსკის მიხედვით, აღნიშნულ ტიტულს იყენებდნენ აგრეთვე საჯიდების დინასტიის წარმომადგენლები, რომლებიც IX–X საუკუნეებში აზერბაიჯანს მართავდნენ და საკუთარ წარმომავლობას ჰაიდარ იბნ კავუსის წინაპრებს უკავშირებდნენ.