შინაარსზე გადასვლა

ასტრახანის გუბერნია

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
ასტრახანის გუბერნიის რუკა, 1821 წ.

ასტრახანის გუბერნია (რუს. Астраханская губерния; 22 ნოემბერი, 1717 — 15 ნოემბერი, 1928) — ადმინისტრაციული ერთეული რუსეთის იმპერიის, რუსეთის რესპუბლიკის, რსფსრ-სა და სსრკ-ის შემადგენლობაში. გუბერნიის დედაქალაქი იყო ასტრახანი.

ისტორია

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ასტრახანის გუბერნიის ტერიტორია ცენტრალური აზიის სტეპების საზღვარზე მდებარეობდა და უხსოვარი დროიდან ხალხების მიგრაციის გზას წარმოადგენდა, რაც აზიიდან ევროპაში კარიბჭეს წარმოადგენდა.

უძველესი ჩანაწერები ასტრახანის სტეპებში სკვითების ყოფნას ადასტურებს. II საუკუნეში აქ ჯერ ალანები დასახლდნენ, ხოლო III საუკუნეში ისინი ხაზარებმა გამოდევნეს. მათ სახელს ატარებდა იმ დროს კასპიის ზღვას ხაზარის ზღვა, დედაქალაქი იტილი ქვემო ვოლგის ნაპირებზე იყო განთავსებული. IV-XI საუკუნეებში აქ სახლობდნე უგრისელები, ჰუნები, ობრები, მადიარები, ბულგარელები, ხვალისტები და სხვები. ამ უკანასკნელის მიხედვით კასპიის ზღვას ხვალინსკის ზღვა ეწოდა.

XII საუკუნეში პოლოვციელები ასტრახანის სტეპებში მიგრირებდნენ. XIII საუკუნეში ისინი მონღოლებმა ჩაანაცვლეს, რომლებმაც ვოლგის გასწვრივ მნიშვნელოვანი ტერიტორია დაიკავეს და ასტრახანის რეგიონის ქვედა წელში დააარსეს ქალაქები: სარაი-ბატუ, სარაი-ბერკე, უვეკი და ჰაჯი-თარხანი.

ასტრახანის სახანო შეიქმნა ოქროს ურდოს დაშლის შედეგად. XV საუკუნეში ოქროს ურდოს ემირმა ჰაჯი ჩერქეზმა ასტრახანი დაიკავა და დამოუკიდებელ სამფლობელოდ აქცია. 1459-1460 წლებში ასტრახანის სახანო საბოლოოდ განცალკევდა. მის შემადგენლობაში შედიოდა ქვემო ვოლგისპირეთი და წინაკავკასიის ველები. სახანო ერთმანეთთან სუსტად დაკავშირებული ცალკეული ფეოდალური სამფლობელოების — ულუსებისაგან შედგებოდა. დასახლებული იყო თურქულენოვანი ტომებით, რომლებიც ძირითადად მომთაბარე მესაქონლეობას მისდევდნენ. ყმები (ულუსების „შავი ხალხი“) იასაღს უხღიდნენ ხანს და ამას გარდა, განიცდიდნენ ექსპლუატაციას სხვა, უფრო მცირე საერო და სასულიერო ფეოდალთაგან. ხანის ხელისუფლებაც ფაქტობრივად ამ ფეოდალთა მიერ იყო შეზღუდული. XV საუკუნის ბოლოს, ასტრახანის სახანო ყირიმის სახანოს, ნოღაის ურდოსა და სხვა პოლიტიკურ ერთეულთა სადავო ობიექტი გახდა. მათთან ბრძოლა რომ გაადვილებოდა, სახანო რუსეთს დაუახლოვდა და 1533 წელს სამოკავშირო ხელშეკრულება დადო მასთან. 1554 წელს რუსეთის მთავრობამ სამხედრო ძალით მოახერხა ასტრახანიდან ყირიმის სახანოს ორიენტაციის მომხრე იამგურჩეი ხანის განდევნა და მის მაგივრად ტახტზე ისმაილ დერვიშ-ალი აიყვანა. 1556 წელს როდესაც დერვიშ-ალიმ ყირიმის სახანოსა და ნოღაის ურდოს დახმარებით მოსკოვის ვასალობაზე უარის თქმა გადაწყვიტა, რუსეთის მთავრობამ ახალი ლაშქრობა მოაწყო და საბოლოოდ შეიერთა ასტრახანის სახანო.

1632 წელს კალმკები დასახლდნენ, რითაც დასრულდა მომთაბარე ურდოების გადაადგილება აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ, რადგან ყირგიზების გადასახლება ასტრახანის სტეპში 1801 წელს უკვე დამტკიცებული იყო მთავრობის მიერ. 1627 წელს დაარსდა ჩერნოიარსკის ციხესიმაგრე, 1667 წელს - კრასნი იარი, ხოლო 1700 წელს ვოლგის მარჯვენა სანაპიროზე (სოლენოე ზაიმიშჩე) გაჩნდა პირველი დასახლებები.

ასტრახანის გუბერნია დაარსდა პეტრე დიდის ბრძანებულებით 1717 წლის 22 ნოემბერს (მანამდე, 1708 წლიდან, აღნიშნული ტერიტორია ყაზანის გუბერნიის შემადგენლობაში შედიოდა). ასტრახანის გუბერნიაში შედიოდა ასტრახანის, გურიევ-იაიცკის (თანამედროვე ატირაუ, ყაზახეთი), დმიტრიევსკის (თანამედროვე კამიშინი), პეტროვსკის, სამარას, სარატოვის, სიმბირსკის (თანამედროვე ულიანოვსკი), სიზრანის, ტერსკი გოროდის, ცარიცინის (თანამედროვე ვოლგოგრადი), იაიცკი გოროდოკის (თანამედროვე ურალსკი), კრასნი იარი, ჩერნი იარი და კიზლარის ქალაქები და მიმდებარე ტერიტორიები.

1728 წელს სარატოვის, სამარას, სიმბირსკის (თანამედროვე ულიანოვსკი) და სიზრანის ქალაქები, მათ რაიონებთან ერთად, ყაზანის გუბერნიას გადაეცა.

1744 წელს, ორენბურგის გუბერნიის ჩამოყალიბებისას, მას იაიცკის გოროდოკი და იაიცკის კაზაკთა ლაშქრის ტერიტორია გადაეცა.

1739 წელს სარატოვი ასტრახანის გუბერნიას დაუბრუნდა.

1742 წელს დაარსდა იენოტაევსკი, ხოლო 1746 წელს მარჯვენა სანაპიროზე კაზაკური სოფლების დასახლება დაიწყო.

1752 წელს გურიევის ქალაქი ასტრახანის გუბერნიიდან ორენბურგის გუბერნიას გადაეცა.

1763 წელს, იმპერატორის ბრძანებულებით, ვოლგაზე, ასტრახანის მახლობლად, 65 ლუთერანული ოჯახი დაასახლეს, რომლებმაც ვიზენტალის დასახლება შექმნეს. მისი გაუქმების დრო და გარემოებები უცნობია. რეგიონის დასახლების დასაჩქარებლად, მთავრობამ მიწის ნაკვეთები შესწირა და შეღავათიანი პირობებით გაყიდა. ამრიგად, 1770 წელს, მიმდებარე წყლებით 5,755 დესატინი მიწა სხვადასხვა პირებს მიჰყიდეს. 1771 წელს, მთავრობის ბრძანებების მიმართ უკმაყოფილების გამო, კალმიკების უმეტესობამ დატოვა რუსეთი, რის შედეგადაც ვოლგის მარჯვენა სანაპიროზე უმცირესობა დარჩა.

კალმიკების სახანოს ავტონომიის გაუქმებისა და კალმიკების უმეტესობის ძუნგარიაში დაბრუნების შემდეგ, კალმიკების სტეპი რუსეთის ერთ-ერთ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ რეგიონად იქცა, რომელიც ასტრახანის სამხედრო გუბერნატორის დაქვემდებარებაში იყო.

1780 წლის ნოემბერში სარატოვი ახლადშექმნილი სარატოვის ვიცე-სამეფოს ცენტრი გახდა, რომელშიც ასევე შედიოდა პეტროვსკის და დმიტრიევსკის ქალაქები.

1782 წელს, პუგაჩოვის აჯანყების შემდეგ, გურიევის ქალაქი ასტრახანის გუბერნიას დაუბრუნდა. იმავე წელს ურალისკი ასტრახანის გუბერნიას შეუერთდა, ხოლო ცარიცინის ქალაქები, თავისი ახტუბას აბრეშუმის ქარხნით, და ჩერნი იარი სარატოვის გუბერნიას გადაეცა.

1785 წლის 5 მაისს შეიქმნა კავკასიის სამეფისნაცვლო, რომელიც მოიცავდა ასტრახანისა და კავკასიის რეგიონებს (ცენტრი ეკატერინოგრადის პატარა ციხესიმაგრეში). 1790 წლის 30 აპრილს კავკასიის საგუბერნიო მმართველობა ასტრახანის ქალაქს გადაეცა.

1796 წლის 12 და 31 დეკემბრის ბრძანებულებებით, სამეფისნაცვლო გარდაიქმნა ასტრახანის გუბერნიად (მომავალ სტავროპოლის, თერგისა და ყუბანის გუბერნიების ჩათვლით) და ამავდროულად შეიქმნა საგუბერნიო მმართველობა.

1802 წლის 15 ნოემბერს ასტრახანის გუბერნია გაიყო ასტრახანისა და კავკასიის გუბერნიებად. ასტრახანის გუბერნიის სათავეში სამოქალაქო გუბერნატორი დაინიშნა. ამავდროულად, ასტრახანის გუბერნია ასევე ექვემდებარებოდა კავკასიის ოლქისა და საქართველოს სამხედრო მეთაურს.

1832 წლის 6 იანვარს ასტრახანის გუბერნია მთლიანად გამოეყო კავკასიიდან, სამოქალაქო გუბერნატორთან ერთად გუბერნიის სათავეში სამხედრო გუბერნატორი დაინიშნა.

1825 წლის 10 მარტს ასტრახანის გუბერნიის მომთაბარე ხალხების ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი კავკასიის ოლქს გადაეცა და შეიქმნა მუსლიმი მომთაბარე ხალხების მთავარი ადმინისტრაცია. 1832 წელს ასტრახანის გუბერნია საქართველოს გენერალ-გუბერნატორის იურისდიქციიდან ამოიღეს.

1848-1850 წლებში სტავროპოლის გზატკეცილის გასწვრივ სოფლების დასახლება დასრულდა. 1850 წელს ცარევსკის ოლქი სარატოვის გუბერნიას შეუერთდა, ხოლო 1860 წელს კუმას მდინარის საზღვარი გარკვეულწილად ჩრდილოეთით გადაიწია, მაგრამ მისი შენაკადის, გაიდუკის (გიდუკის) მდინარე და ბოლშე-დერბეტოვსკის ულუსის კალმკები სტავროპოლის გუბერნიის იურისდიქციაში გადავიდნენ. 1862 წელს ნებართვა მიეცათ ცენტრალური ყალმუხის სტეპის დასახლების შესახებ 15-დან 20 კომლამდე დასახლებებით, ასტრახანის ქალაქიდან დონის ლაშქრის საზღვრამდე, ე.წ. ყირიმის გზატკეცილის გასწვრივ, 335 ვერსის მანძილზე, რისთვისაც 15 პუნქტი შეირჩა. თუმცა, დასახლება არასოდეს მომხდარა დანიშნულ ადგილებში დასახლების მსურველი ადამიანების ნაკლებობის გამო.

1913 წელს შემოიღეს ერობის სისტემა.

1917 წელს ყირგიზეთის სტეპი გამოიყო ცალკე ბუკეევოს გუბერნიად. 1919 წელს ცარევსკის და ჩერნოიარსკის ოლქები ცარიცინის გუბერნიას გადაეცა. ერთი წლის შემდეგ ყალმუხის სტეპი ყალმუხის ავტონომიური ოკრუგის ნაწილი გახდა. შედეგად, ასტრახანის გუბერნიაში სამი ოლქი დარჩა: ასტრახანის, იენოტაევსკის და კრასნოიარსკის. 1925 წელს ოლქები გაუქმდა და მათ ნაცვლად შეიქმნა შემდეგი ოლქები: ბასკუნჩაკსკის, ბირიუჩეკოსინსკის, ბოლხუნსკის, იენოტაევსკის, ზაცარევსკის, იკრიანსკის, კამიზიაკსკის, კრასნოიარსკის, მოგოისკის, ნიკოლსკის, რაზნოჩინსკის, ტრუსოვსკის და ხარაბალინსკის.

1928 წლის 21 მაისს გუბერნია გაუქმდა და მისი ტერიტორია ახლად ჩამოყალიბებული ქვემო ვოლგის ოლქის ნაწილი გახდა.

რესურსები ინტერნეტში

[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]
მოძიებულია „https://ka.wikipedia.org/w/index.php?title=ასტრახანის_გუბერნია&oldid=5367183“-დან