არქიმედე (მთვარის კრატერი)

მთვარის კრატერი
	არქიმედე
	ლათ. Archimedes
მონაცემები
ზვინულის სიმაღლე	1.36 კმ (2015)
დიამეტრი	81.04 კმ
მოცულობა	6104.82 კმ³ (2015)
უდიდესი სიღრმე	2.80 კმ (2015)
ტიპი	დარტყმითი კრატერი
სახელწოდება
ეპონიმი	არქიმედე
დამტკიცებულია	IAU (1935)
მდებარეობა
	29.72° ჩ. გ. 3.99° დ. გ. / 29.72° ჩ. გ. 3.99° დ. გ.
ციური სხეული	მთვარე
	არქიმედე ვიკისაწყობში

კრატერი არქიმედე (ლათ. Archimedes) — დარტყმითი მეტეორიტული კრატერი მთვარეზე. მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. სახელი ეწოდა ძველი ბერძენი მათემატიკოსის, ფიზიკოსისა და მექანიკოსის, არქიმედეს პატივსაცემად (დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 1935 წელს).^[2] კრატერის ფორმირება გვიანიმბრიული ეპოქით ივარაუდება.^[1]

სახელწოდება

კრატერის სახელწოდება „არქიმედე“ მომდინარეობს, მისი ეპონიმის — არქიმედეს (ძვ. ბერძნ. Ἀρχιμήδης) მიხედვით. 2009 წლის მთვარის ზედაპირის სახელწოდების რუსული ნომენკლატურული რიგის მიხედვით მისი და ეპონიმის სახელია (რუს. Архимед),^[3] ინგლისურადაც იგივეა კრატერისა და ეპონიმის სახელწოდება (ინგლ. Archimedes).

კრატერის აღწერა

კრატერის სამხრეთით მდებარეობს არქიმედეს მთები და კრატერის სახელობის ღარების სისტემა, რომელიც 150 კმ-ზე მეტ სიგრძეზეა გადაჭიმული. ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარეობს კრატერი არისტილუსი, ხოლო აღმოსავლეთით - კრატერი ავტოლიკუსი. კრატერის კიდის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილს ესაზღვრება ლპობის ჭაობი, ხოლო კრატერის ჩრდილოეთით მდებარეობს შპიცბერგენის მთები, წვიმების ზღვაში არსებული მწვერვალების ჯაჭვი.^[4] კრატერის ცენტრის სელენოგრაფიული კოორდინატებია 29°43′N 3°59′W / 29.72° ჩ. გ. 3.99° დ. გ. / 29.72; -3.99, დიამეტრი — 81.04 კმ,^[2] სიღრმე — 2.80 კმ.^[1] კრატერის ზვინულის მაქსიმალური სიმაღლე მიმდებარე რელიეფის მიმართ 1.36 კმ-ია,^[1] ხოლო კრატერის მოცულობა 6104.82 კმ³.^[1]

კრატერის კიდი ფართოა, ოდნავ დახრილი გარე ნაწილით და ციცაბო, ტერასის მსგავსი შიდა ნაწილით. კრატერის გარე ნაწილს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ოცდაათი კილომეტრიანი სამკუთხა გაფართოება აქვს. კრატერის ფსკერი ბრტყელია, გლუვი და ბაზალტური ლავითაა სავსე, რაც ცენტრალური პიკის არარსებობას იწვევს. კრატერის ფსკერის არათანაბარი ფერი ადვილად ჩანს თანდართულ ფოტოზე, რაც გამოწვეულია გამოტყორცნილი მასალის ზოლების არსებობით, სავარაუდოდ, ავტოლიკუსის კრატერის წარმოქმნის შედეგად. კრატერის ფსკერი და მისი კიდე მრავალი პატარა კრატერის თასითაა მოფენილი. ახალგაზრდა კრატერებისთვის დამახასიათებელი სხივური სისტემა არ არსებობს. შროტერის სიკაშკაშის ცხრილში კრატერის შიდა ნაწილს 3.5° სიდიდე აქვს, ხოლო კრატერის გარშემო ზედაპირის სიდიდე 5°-ია.

ცხადია, რომ არქიმედეს კრატერი წარმოიქმნა გიგანტური შეჯახების შემდეგ, რომელმაც შექმნა მარე იმბრიუმი დაახლოებით 3.8 მილიარდი წლის წინ - იმბრიული შეჯახება. ამავდროულად, კრატერის ლავის შევსება იმაზე მიუთითებს, რომ ის წარმოიქმნა მარე იმბრიუმ აუზი ლავით შევსებამდე, რაც დაახლოებით 3.1 მილიარდი წლის წინ მოხდა. ამგვარად, კრატერის ასაკი შეიძლება შეფასდეს 3.1-დან 3.8 მილიარდ წლამდე, რაც იმას ნიშნავს, რომ ის იმბრიული პერიოდის ბოლოს ჩამოყალიბდა. ეს დათარიღება ასახავს სუპერპოზიციის პრინციპის გამოყენებას გეოლოგიაში.

სატელიტური კრატერები


არქიმედე	კოორდინატები	დიამეტრი, კმ
C	31°38′N 1°32′W / 31.63° ჩ. გ. 1.53° დ. გ. / 31.63; -1.53 (Архимед C)	7.7
D	32°12′N 2°41′W / 32.2° ჩ. გ. 2.69° დ. გ. / 32.2; -2.69 (Архимед D)	5.0
E	25°00′N 7°12′W / 25.0° ჩ. გ. 7.2° დ. გ. / 25.0; -7.2 (Архимед E)	2.6
G	29°08′N 8°09′W / 29.14° ჩ. გ. 8.15° დ. გ. / 29.14; -8.15 (Архимед G)	3.3
H	23°53′N 7°01′W / 23.89° ჩ. გ. 7.02° დ. გ. / 23.89; -7.02 (Архимед H)	3.8
L	25°02′N 2°37′W / 25.04° ჩ. გ. 2.61° დ. გ. / 25.04; -2.61 (Архимед L)	3.2
M	26°07′N 3°13′W / 26.12° ჩ. გ. 3.21° დ. გ. / 26.12; -3.21 (Архимед M)	3.3
N	24°09′N 3°53′W / 24.15° ჩ. გ. 3.89° დ. გ. / 24.15; -3.89 (Архимед N)	3.5
P	25°56′N 2°30′W / 25.94° ჩ. გ. 2.5° დ. გ. / 25.94; -2.5 (Архимед P)	2.6
Q	28°31′N 2°26′W / 28.52° ჩ. გ. 2.43° დ. გ. / 28.52; -2.43 (Архимед Q)	2.4
R	26°04′N 6°37′W / 26.07° ჩ. გ. 6.61° დ. გ. / 26.07; -6.61 (Архимед R)	3.5
S	29°34′N 2°44′W / 29.56° ჩ. გ. 2.73° დ. გ. / 29.56; -2.73 (Архимед S)	2.8
T	30°18′N 5°02′W / 30.3° ჩ. გ. 5.03° დ. გ. / 30.3; -5.03 (Архимед T)	2.3
U	32°50′N 1°58′W / 32.83° ჩ. გ. 1.96° დ. გ. / 32.83; -1.96 (Архимед U)	2.7
V	32°59′N 4°01′W / 32.98° ჩ. გ. 4.01° დ. გ. / 32.98; -4.01 (Архимед V)	2.7
W	23°48′N 6°15′W / 23.8° ჩ. გ. 6.25° დ. გ. / 23.8; -6.25 (Архимед W)	3.2
X	31°02′N 8°01′W / 31.03° ჩ. გ. 8.02° დ. გ. / 31.03; -8.02 (Архимед X)	2.2
Y	29°58′N 9°30′W / 29.97° ჩ. გ. 9.5° დ. გ. / 29.97; -9.5 (Архимед Y)	2.2
Z	26°53′N 1°25′W / 26.88° ჩ. გ. 1.41° დ. გ. / 26.88; -1.41 (Архимед Z)	2.1

იხილეთ აგრეთვე

მთვარის კრატერების სია

რესურსები ინტერნეტში

Andersson, L. E.; Whitaker, E. A. (1982) NASA Catalogue of Lunar Nomenclature. NASA RP-1097.
Blue, Jennifer. (July 25, 2007) Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS. ციტირების თარიღი: 2007-08-05
Bussey, B.; Spudis, P. (2004) The Clementine Atlas of the Moon. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-81528-4.
Cocks, Elijah E.; Cocks, Josiah C. (1995) Who's Who on the Moon: A Biographical Dictionary of Lunar Nomenclature. Tudor Publishers. ISBN 978-0-936389-27-1.
McDowell, Jonathan. (July 15, 2007) Lunar Nomenclature. Jonathan's Space Report. ციტირების თარიღი: 2007-10-24
Menzel, D. H.; Minnaert, M.; Levin, B.; Dollfus, A.; Bell, B. (1971). „Report on Lunar Nomenclature by the Working Group of Commission 17 of the IAU“. Space Science Reviews. 12 (2): 136–186. Bibcode:1971SSRv...12..136M. doi:10.1007/BF00171763. S2CID 122125855.
Moore, Patrick (2001). On the Moon. Sterling Publishing Co.. ISBN 978-0-304-35469-6.
Price, Fred W. (1988). The Moon Observer's Handbook. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-33500-3.
Rükl, Antonín (1990). Atlas of the Moon. Kalmbach Books. ISBN 978-0-913135-17-4.
Webb, Rev. T. W. (1962). Celestial Objects for Common Telescopes, 6th revised, Dover. ISBN 978-0-486-20917-3.
Whitaker, Ewen A. (1999). Mapping and Naming the Moon. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-62248-6.
Wlasuk, Peter T. (2000). Observing the Moon. Springer. ISBN 978-1-85233-193-1.

სქოლიო

↑ ^1.0 ^1.1 ^1.2 ^1.3 ^1.4 ^1.5 ^1.6 Lunar Impact Crater Database (2015) Losiak et al., LPI Lunar Exploration Intern Program (2009). Revised by T. Öhman, LPI (2011) and (2015).
↑ ^2.0 ^2.1 ^2.2 საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი — Archimedes
↑ С. Г. Пугачева, Ж. Ф. Родионова, В. В. Шевченко, Т. П. Скобелева, К. И. Дехтярева, А. П. Попов. НОМЕНКЛАТУРНЫЙ РЯД НАЗВАНИЙ ЛУННОГО РЕЛЬЕФА. selena.sai.msu.ru. ციტირების თარიღი: 2019-09-22
↑ Кратер Архимед на карте LAC-41.. ციტირების თარიღი: 2020-06-23

[CraterDatabase(2015)-1] 1.0 ^1.1 ^1.2 ^1.3 ^1.4 ^1.5 ^1.6 Lunar Impact Crater Database (2015) Losiak et al., LPI Lunar Exploration Intern Program (2009). Revised by T. Öhman, LPI (2011) and (2015).

[planetarynames-2] 2.0 ^2.1 ^2.2 საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი — Archimedes

[НОМЕНКЛАТУРНЫЙРЯД-3] С. Г. Пугачева, Ж. Ф. Родионова, В. В. Шевченко, Т. П. Скобелева, К. И. Дехтярева, А. П. Попов. НОМЕНКЛАТУРНЫЙ РЯД НАЗВАНИЙ ЛУННОГО РЕЛЬЕФА. selena.sai.msu.ru. ციტირების თარიღი: 2019-09-22

[4] Кратер Архимед на карте LAC-41.. ციტირების თარიღი: 2020-06-23

[1]

[2]

[3]

[4]