არტაგ I

მასალა ვიკიპედიიდან — თავისუფალი ენციკლოპედია
Jump to navigation Jump to search
არტაგ I
იბერიის მეფე
მმართ. წლები: ძვ. წ. 78ძვ. წ. 63[1]
ძვ. წ. 81ძვ. წ. 66[2][3]
ძვ. წ. 123ძვ. წ. 107[4]
ძვ. წ. 66ძვ. წ. 64[5][6]
ძვ. წ. 66ძვ. წ. 65[7]
ძვ. წ. 78ძვ. წ. 63[8]
წინამორბედი: არსოკ I
მემკვიდრე: ბარტომ I (ფარნავაზ II) [9][10][11]
შვილები: ბარტომი
დინასტია: არშაკუნიანები
მამა: არშაკ I

არიკ [12]/ არტაგ I[13][14][15][16][17][18][19]/ არტოკ I [20]/ არტოგ[21] (ლათ. Artocès) — იბერიის მეექვსე[22][23][24] მეფე, ხოლო მოქცევაჲ ქართლისაჲს მიხედვით იბერიის მეშვიდე მეფე (აზოს ჩათვლით) ძვ. წ. I საუკუნეში.

მეფობის წლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

თეიმურაზ ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„არტაგ იქმნა მეფედ ყოვლისა ივერიისა წელთა დასაბამითგან ბერძნულითა რიცხვითა 5385. ქართულსა ქრონიკონსა მეატერთმეტისა მოქცევისასა 161-სა, შობადმდე ქრისტესსა 123-სა. ხოლო მეფემან არტაგ იმეფა ნებიერად, მშვიდობით და დიდისა წარმატებით ათექვსმეტ წელ და გარდაიცვალა.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„მეფე არტაგ (81-66 ქრ. წინ)... ...მოკვდა არტაგ დასაბამითგან 3883, ქართულსა 218.“

მეცნიერთა მოსაზრებანი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

სერგი გორგაძე
კირილ თუმანოვი
ვიკიციტატა
„Artoces/Artog (78-63 B.C.). Florus 1.40.28 (Arthoces); Appian, Bell. Mithr. 103. 117; Cassius Dio 37.1-2; Euthropius 6.14 (Artaces); Festus 16; Orosius 6.4.8; L 30; RL I 49 (Arik). Son of Artxias I (L); Reigning, traditionally, for 15 years; defeated by Pompey, made to accept Roman suzerainty and to surrender his sons as hostages in the spring of 65 (Florus et al.)[26].“

ისტორია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

არტაგ I-ის მეფობის მეორე წელს, ივერიას შემოესია სპარსეთი. ქართლი მოაოხრა მაგრამ ციხეების აღება ვერ შესძლო და უკან გაბრუნდა. არტაგ I-მა მცირე ხანს იმეფა და დარჩა ვაჟი ბარტომი.

მისი მეფობის დროს იბერიაში (ძველი წელთაღრიცხვის  65 წელს) რომის მხედართმთავარი პომპეუსი შემოიჭრა. არტაგი მოუმზადებელი შეხვდა მტრის შემოსევას. მიატოვა არმაზციხე, გადავიდა მტკვრის მარცხენა ნაპირზე და ხიდი დაწვა. პომპეუსთან შეთანხმების შემდეგ ხიდი კვლავ ააგო, მაგრამ როცა პომპეუსი მტკვარზე გადავიდა, ვერ გაბედა რომაელებთან შეხვედრა  და თავი არაგვის ხეობას შეაფარა. პომპეუსმა არტაგი დაამარცხა. არტაგმა ზავი ითხოვა და შვილები მძევლად მისცა რომაელებს, თავი რომაელი ხალხის "მეგობრად და მოკავშირედ" აღიარა, ე.ი  ფორმალურად რომის ვასალობა მიიღო.

ისტორიული წყაროები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

მოქცევაჲ ქართლისაჲ[27]
ვიკიციტატა
„და მეფობდა არიკ, რომელმან შიდაციხე აღაშენა არმაზსა.“
მეფეთა ცხოვრება[28]
ვიკიციტატა
„და ესე მეფე არტაგ ორ წელ ოდენ მეფობდა, და მეორესა წელსა მეფობისა მისისასა მოვიდეს ერისთავნი სპარსთანი სპითა დიდითა ძიებად სისხლისა ფარნაჯომისა და სპათა მათ სპარსთაჲსა, რომელნი აღწყუედილ იყვნეს ფარნაჯომის თანა. ვერ წინა-აღუდგა მათ არტაგ, მეფე ქართველთაჲ, რამეთუ დიდ იყო ძალი სპარსთაჲ, არამედ განამაგრნა ციხენი და ქალაქნი. და მოვლეს სპარსთა ყოველი ქართლი და მოაოჴრნეს ველნი, არამედ ციხე-ქალაქი ვერა რომელი წარიღეს, და წარვიდეს. მოკუდა არტაგ და დაჯდა მის წილ ძე მისი, ბარტომ.“
ივერიის ისტორია (თეიმურაზ ბატონიშვილი)[29]
ვიკიციტატა
„დასჯდა მეფედ ძეჲ არშაკისა არტაგ პირველი; ხოლო მეშჳდესა წელსა მეფობისა მისისასა განიზრახეს სპარსთა დაპყრობად ივერიისა სრულიად ჴელმწიფებასა ქვეშე თჳსსა; მაგრამ ურგებ იქმნეს განზარვანი მათნი ვინაჲთგან ჰყვნეს არტაგს სპარსთა შორის მრავალნი ერდგულნი, რომელთაცა წინასწარ აცნობეს ესე განზრახვაჲ მეფესა არტაგს; ხოლო მეფემან არტაგ შეიყვანნა ყოველნი ერნი ზემოჲსა ივერიისანი სიმაგრეთა ციხეთა და მთათა შინა და შეკრნა ყოველივე გზანი დიდისა სიმტკიცითა ქვემოჲსა ივერიისანი. თუმცა მოვიდეს სპარსნი დიდისა ძლიერებითა; მაგრამ სრულიად ვერარაჲ მოიპოვეს და ადგილ-ადგილ გამოვიდიან სიმაგრით ივერიელთა სპანი ზედა-დასხმოდეს სპარსთა და ავნეს ამით მრავალი სპარსთა. იხილეს რა სპარსთა, რამეთუ უქმ-იქმნეს ყოველნი განზრახულნი მათნი უკუნ-იქცეს და მაშინ იქმნა მშვიდობა დიდი სრულიად ივერიასა შინა; ხოლო მეფემან არტაგ იმეფა ნებიერად, მშვიდობით და დიდისა წარმატებით ათექვსმეტ წელ და გარდაიცვალა.“
საქართველოს ისტორია (ვახუშტი ბატონიშვილი)[30]
ვიკიციტატა
„შემდგომად მისა დაჯდა ძე მისი არტაგ მეფედ. ხოლო შემდგომად ორისა წლისა არტაგისა მეფობისასა მოვიდნენ სპარსნი ძიებად სისხლისათვის სპათა თჳსთა; ამათ ვერ წინა აღუდგა არტაგ და განამაგრნა ციხე-ქალაქნი. მაშინ სპარსთა მოსტყვენეს ქართლი, ციხე-ქალაქთაგან კიდე, და წარვიდნენ. არამედ შემდგომად ჟამ რაოდენმე მეფობისა მოკვდა არტაგ დასაბამითგან 3883, ქართულსა 218.“
წინამორბედი:
არშაკ I
ქართლის მეფე
ძვ. წ. 78ძვ. წ. 63 [31]
შემდეგი:
ბარტომ I
წინამორბედი:
არშაკ I
საქართველოს მეფე
ძვ. წ. 81ძვ. წ. 66 [32][33]
შემდეგი:
ბარტომ I
წინამორბედი:
არშაკ I
ივერიის მეფე
ძვ. წ. 123ძვ. წ. 107 [34]
შემდეგი:
ბარტომ I
წინამორბედი:
არსოკ
არმაზ-მცხეთის მეფე
ძვ. წ. 66ძვ. წ. 64 [35][36]
შემდეგი:
ფარნავაზ II
წინამორბედი:
მირდატ I
არშაკ I
იბერიის მეფე
ძვ. წ. 66ძვ. წ. 65[37]
ძვ. წ. 78ძვ. წ. 63 [38]
შემდეგი:
ბარაცმან [ბარაცმან-ავაზ | | ფარსმან-ავაზ] = ფარნავაზ II
ბარტომ I

გენეალოგია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
აზო
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მამა
Prince crown.svg
მცხეთის
მამასახლისის
სამარას ძმა
 
დედა
Achaemenid Falcon.svg
დარიოს III-ის
ქალიშვილი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ეგრისის
ერისთავი
ქუჯი
 
უმცროსი
და
დეიდა
 
დედაHeraldic Royal Crown (Common).svg
ფარნავაზ I
 
უფროსი
და
 
სარმატიის
მთავარი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
წულიბარდაველის
ქალი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
საურმაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
არტაშეს IHeraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან I
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ I
 
ასულიHeraldic Royal Crown (Common).svg
ფარნაჯომი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არტაგ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომ I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ქართამი
 
ასული
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიან II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ბარტომიHeraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ II
 
 
 
 
 
ავგაროზ
მეფის

ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ადერკი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არშაკ III
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ქართამ I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბარტომ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
მითრიდატე
ივერი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
კაოსი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
რადამისტიHeraldic Royal Crown (Common).svg
აზორკ
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არმაზელ
 
 
 
 
სპარსეთის
მეფე
ფიროზი
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ამაზასპ I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
დეროკი
სომხეთის
მეფე
არტავაზდი
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მითრიდატე I
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან II
 
ასული
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ღადამი
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ადამ I
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმან III
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ამაზასპ II
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირიანი
27-ე მეფე
 
ნანა
დედოფალი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
სალომე
 
რევი
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ბაქარი
28-ე მეფე
 
ასული
 
ფეროზი
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ასული
 
ბაკური
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
თრდატი
31-ე მეფე
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატი
29-ე მეფე
 
 
 
 
ძე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ფარსმანი
 
ბაკური
 
ასული
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ვარაზ-ბაქარი
30-ე მეფე
 
 
 
 
ასული
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
თრდატი
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატი
33-ე მეფე
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ფარსმანი
32-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
არჩილი
34-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
მირდატ
35-ე მეფე
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Heraldic Royal Crown (Common).svg
ვახტანგი
36-ე მეფე

არტაგ I-ის ძე და მისი ტახტის მემკვიდრე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

ქართლის ცხოვრება
ვიკიციტატა
„მოკუდა არტაგ და დაჯდა მის წილ ძე მისი, ბარტომ.“
ვახუშტი ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„გამეფდა ბარტომ ძე მისი“
თეიმურაზ ბატონიშვილი
ვიკიციტატა
„მეშჳდე მეფე ბარტომ პირველი ძე არტაგ პირველისა.“
კირილ თუმანოვი

ერთი უცხოური წყარო იბერიის მეფეს ფარსმანს ასახელებსო (იხ. ბარტომი). თუმცა არაა გამორიცხული რომ ის ფარსმანი რომელიმე საერისთავოს ლიდერი ყოფილიყოს. ქართული წყაროები ერთხმად იძახიან რომ არტაგ მეფის ძეც და ტახტის მემკვიდრეც ბარტომი იყო.

სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]

  1. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  2. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  3. საქართველოს ძველი ისტორია
  4. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  5. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  6. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  7. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  8. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  9. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  10. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  11. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  12. მოქცევაჲ ქართლისაჲ (შატბერდის კრებულის 1979 წლის გამოცემიდან)
  13. ლეონტი მროველი „ცხოვრება ქართველთა მეფეთა“
  14. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  15. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  16. საქართველოს ძველი ისტორია
  17. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  18. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  19. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  20. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  21. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“
  22. მოკუდა არშაკ და მეფე იქმნა ძე მისი, არტაგ. (ლ. მროველი „ქართლის ცხოვრება“).
  23. მეექვსე მეფე ძეჲ არშაკ პირველისა არტაგ პირველი. (თ. ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა“).
  24. შემდგომად მისა დაჯდა ძე მისი არტაგ მეფედ. (ვ. ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“).
  25. ს. გორგაძე, „მეფე ადერკი და, ეგრეთ წოდებული ორ-მეფობა ძველ ივერიაში“, წერილები საქართველოს ისტორიიდან, ძველი საქართველო I, ე. თაყაიშვილის რედაქტორობით, 1909, ნაწ. II გვ. 45
  26. Cyril Tumanoff, «Chronology of the early kings of Iberia», Traditio, Vol. 25, page 11, (1969)
  27. მოქცევაჲ ქართლისაჲ
  28. მეფეთა ცხოვრება
  29. ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგისა, რომელ არს სრულიად საქართველოისა
  30. ვახუშტი ბატონიშვილი საქართველოს ისტორია გამოცემული დ. ბაქრაძის მიერ, თბ., 1885 წ.
  31. „ქართლის ცხოვრება“ სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით (ტომი I, 1955.)
  32. ვახუშტის ბატონიშვილი „საქართველოს ისტორია“
  33. საქართველოს ძველი ისტორია
  34. თეიმურაზ ბატონიშვილი „ისტორია დაწყებითგან ივერიისა, ესე იგი გიორგიისა, რომელ არს სრულიად საქართველოჲსა“
  35. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. ჟურნალ "ჯეჯილის" გამოცემა. ტფილისი. ელექტრომბეჭდავი ამხ. "შრომა", მუხრანის ქ. №12. 1911
  36. ს. რ. გორგაძე „საქართველოს ისტორია“. მეორე გამოცემა. ქუთაისი. ქ. შ. წ.-კ. გ. ს. ქუთ. განყ. სტამბა. 1915
  37. პავლე ინგოროყვა „ძველი ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“
  38. CYRIL TOUMANOFF: „Chronology of the Early Kings of Iberia“