არისტარქოსი (მთვარის კრატერი)

მთვარის კრატერი
	არისტარქოსი
	ლათ. Aristarchus
მონაცემები
ზვინულის სიმაღლე	1.03 კმ (2015)
დიამეტრი	39.99 კმ
მოცულობა	1194.22 კმ³ (2015)
უდიდესი სიღრმე	2.19 კმ (2015)
ტიპი	დარტყმითი კრატერი
სახელწოდება
ეპონიმი	არისტარქოს სამოსელი
დამტკიცებულია	IAU (1935)
მდებარეობა
	23.73° ჩ. გ. 47.49° დ. გ. / 23.73° ჩ. გ. 47.49° დ. გ.
ციური სხეული	მთვარე
	არისტარქოსი ვიკისაწყობში

კრატერი არისტარქოსი (ლათ. Aristarchus) — დარტყმითი მეტეორიტული კრატერი მთვარეზე. მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. სახელი ეწოდა ძველი ბერძენი ასტრონომისა და მათემატიკოსის, არისტარქოს სამოსელის პატივსაცემად (დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 1935 წელს).^[2] კრატერის ფორმირება კოპერნიკული პერიოდით ივარაუდება.^[1]

სახელწოდება

კრატერის სახელწოდება „არისტარქოსი“ მომდინარეობს, მისი ეპონიმის — არისტარქოს სამოსელი (ძვ. ბერძნ. Ἀρίσταρχος ὁ Σάμιος) მიხედვით. ინგლისურად კრატერის სახელწოდება (ინგლ. Aristarchus)^[2] შეესატყვისება მის ეპონიმს, ისევე როგორც რუსული სახელწოდება (რუს. Аристарх).^[3] შესაბამისად ქართული სახელწოდებაც უნდა იმეორებდეს ქართული ეპონიმის ფორმას.

კრატერის აღწერა

კრატერის უახლოესი მეზობლებია ჰეროდოტეს კრატერი დასავლეთ-სამხრეთ-დასავლეთით და პრინცის კრატერის ნაშთები ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ხოლო ჰარბინგერის მთები უფრო ჩრდილო-აღმოსავლეთით. კრატერის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს შროტერის ველი, ხოლო ჩრდილოეთით არის კრატერის სახელობის ღარები.^[4] კრატერის ცენტრის სელენოგრაფიული კოორდინატებია 23°44′N 47°29′W / 23.73° ჩ. გ. 47.49° დ. გ. / 23.73; -47.49, დიამეტრი — 39.99 კმ,^[2] სიღრმე — 2.19 კმ.^[1]

არისტარქოსის კრატერი მთვარეზე ყველაზე კაშკაშა სტრუქტურაა: მისი ალბედო ორჯერ აღემატება უმეტეს სტრუქტურებს, რაც მას შეუიარაღებელი თვალითაც კი ხილულს ხდის. შროტერის სიკაშკაშის ცხრილში კრატერის ინტერიერის სიკაშკაშე 9.5°-ია, ხოლო ცენტრალური პიკის სიკაშკაშე 10°-ია. კრატერის სიკაშკაშე განპირობებულია მისი ახალგაზრდა ასაკით, რაც ნიშნავს, რომ შეჯახების შედეგად გამოტყორცნილ ქანებს კოსმოსური ამინდის ზემოქმედების დროს მზის ქარის გავლენით დაბნელების დრო არ ჰქონიათ. კრატერი მდებარეობს არისტარქოსი სიბრტყის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კიდეზე (რომელიც თავის მხრივ ქარიშხლების ოკეანის შუაგულში მდებარეობს) - ამაღლებული რეგიონი, რომლის დიამეტრი დაახლოებით 120 კმ-ია და სიმაღლე ზღვის დონიდან დაახლოებით 2000 მ-ია, უხვად ვულკანური წარმოშობის სტრუქტურებით, მათ შორის ღარებით. არისტარქოსის კრატერისგან განსხვავებით, არისტარქოსის სიბრტყეს სპექტრის ხილულ ნაწილში შედარებით დაბალი ალბედო აქვს. მასალას აქვს ანომალიურად ძლიერი ულტრაიისფერი შთანთქმა, რომელიც 1911 წელს ფიზიკოსმა რობერტ ვუდმა შენიშნა მთვარის ულტრაიისფერ სპექტრში გადაღებისას (ულტრაიისფერი დიაპაზონის ყველაზე ბნელი რეგიონი ცნობილია როგორც ვუდის ლაქა. დღეს ითვლება, რომ ნარინჯისფერი ნიადაგი (ფერი მოდის მინის მსგავსი ვულკანური მასალის ნარინჯისფერი სფერული ნაწილაკებისგან, დიამეტრით დაახლოებით 0.2 მმ), რომელიც ჰარისონ შმიტმა და იუჯინ სერნანმა (აპოლო 17) აღმოაჩინეს მთვარეზე დაშვების დროს შორტის კრატერთან ახლოს, ტაურუს-ლიტროუს ხეობაში, ანალოგიურია არისტარქოსის პლატოს ქანების.

კრატერის ყველაზე გასაოცარი მახასიათებელია მისი ციცაბო, 860 მეტრის სიმაღლის ცენტრალური პიკი. ცენტრალური პიკის შემადგენლობაა გაბრო-ნორიტ-ტროქტოლიტ ანორთოზიტი, პლაგიოკლაზის შემცველობით 85-90% (GNTA1) და 80-85% (GNTA2). კრატერის ფსკერი შედარებით გლუვია, მაგრამ Lunar Reconnaissance Orbiter-ის სურათებზე ჩანს მრავალი პატარა ბორცვი, ღარი და ბზარი. კრატერის მოცულობა 1194.22 კმ³-ია.^[1]

კრატერის კიდე მასიური და მრავალკუთხაა, ტერასული გარე დახრილობით, რომელიც წარმოქმნილია დარტყმის დროს გამოტყორცნილი კაშკაშა ქანებისგან. კიდე მიმდებარე რელიეფიდან 1,030 მეტრით მაღლა ადის. კიდეს შიდა დახრილობა საკმაოდ ციცაბოა, მკაფიოდ განსაზღვრული ტერასული სტრუქტურით; შიდა დახრილობის დასავლეთი ნაწილის დახრილობა დაახლოებით 31°-ია. კრატერის ქანებს აქვთ ილმენიტის მაღალი შემცველობა, მინერალი, რომელიც შედგება ტიტანის ოქსიდისგან. Apollo 15-ის გადაფრენის დროს დაფიქსირდა ალფა ნაწილაკების ნაკადის მნიშვნელოვანი ზრდა. ამ გამოსხივების წყარო, სავარაუდოდ, რადონის იზოტოპის, რადონ-222-ის გამოყოფაა, რომლის ნახევარდაშლის პერიოდი 3.8 დღეა. Lunar Prospector-ის მისიის დროს კრატერის შემდგომმა კვლევებმა დაადასტურა რადონის გამოყოფა კრატერში.

კრატერი მთვარის ზედაპირზე კაშკაშა სხივური სტრუქტურების სისტემის ცენტრია, რომლებიც მათი მასალის უფრო ღია ფერის გამო აშკარად ჩანს. ამიტომ, ის შეტანილია მთვარისა და პლანეტარული ასტრონომიის ასოციაციის (ALPO) კაშკაშა სხივური სისტემის მქონე კრატერების სიაში. ის ასევე შეტანილია მთვარისა და პლანეტარული ასტრონომიის ასოციაციის (ALPO) შიდა ფერდობზე მუქი რადიალური ზოლების მქონე კრატერების სიაში.

სატელიტური კრატერები


არისტარქოსი	კოორდინატები	დიამეტრი, კმ
B	26°17′N 46°51′W / 26.28° ჩ. გ. 46.85° დ. გ. / 26.28; -46.85 (Аристарх B)	6.9
D	23°44′N 42°53′W / 23.73° ჩ. გ. 42.88° დ. გ. / 23.73; -42.88 (Аристарх D)	4.6
F	21°40′N 46°34′W / 21.67° ჩ. გ. 46.57° დ. გ. / 21.67; -46.57 (Аристарх F)	17.6
H	22°37′N 45°44′W / 22.61° ჩ. გ. 45.74° დ. გ. / 22.61; -45.74 (Аристарх H)	4.4
N	22°50′N 43°02′W / 22.83° ჩ. გ. 43.03° დ. გ. / 22.83; -43.03 (Аристарх N)	3.1
S	19°17′N 46°17′W / 19.29° ჩ. გ. 46.28° დ. გ. / 19.29; -46.28 (Аристарх S)	3.8
T	19°40′N 46°30′W / 19.67° ჩ. გ. 46.50° დ. გ. / 19.67; -46.50 (Аристарх T)	3.3
U	19°44′N 48°38′W / 19.73° ჩ. გ. 48.64° დ. გ. / 19.73; -48.64 (Аристарх U)	3.4
Z	25°29′N 48°29′W / 25.49° ჩ. გ. 48.49° დ. გ. / 25.49; -48.49 (Аристарх Z)	7.7

იხილეთ აგრეთვე

მთვარის კრატერების სია

რესურსები ინტერნეტში

Andersson, L. E.; Whitaker, E. A. (1982) NASA Catalogue of Lunar Nomenclature. NASA RP-1097.
Blue, Jennifer. (July 25, 2007) Gazetteer of Planetary Nomenclature. USGS. ციტირების თარიღი: 2007-08-05
Bussey, B.; Spudis, P. (2004) The Clementine Atlas of the Moon. New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-81528-4.
Cocks, Elijah E.; Cocks, Josiah C. (1995) Who's Who on the Moon: A Biographical Dictionary of Lunar Nomenclature. Tudor Publishers. ISBN 978-0-936389-27-1.
McDowell, Jonathan. (July 15, 2007) Lunar Nomenclature. Jonathan's Space Report. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2012-02-08. ციტირების თარიღი: 2007-10-24
Menzel, D. H.; Minnaert, M.; Levin, B.; Dollfus, A.; Bell, B. (1971). „Report on Lunar Nomenclature by the Working Group of Commission 17 of the IAU“. Space Science Reviews. 12 (2): 136–186. Bibcode:1971SSRv...12..136M. doi:10.1007/BF00171763. S2CID 122125855.
Moore, Patrick (2001). On the Moon. Sterling Publishing Co.. ISBN 978-0-304-35469-6.
Price, Fred W. (1988). The Moon Observer's Handbook. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-33500-3.
Rükl, Antonín (1990). Atlas of the Moon. Kalmbach Books. ISBN 978-0-913135-17-4.
Webb, Rev. T. W. (1962). Celestial Objects for Common Telescopes, 6th revised, Dover. ISBN 978-0-486-20917-3.
Whitaker, Ewen A. (1999). Mapping and Naming the Moon. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-62248-6.
Wlasuk, Peter T. (2000). Observing the Moon. Springer. ISBN 978-1-85233-193-1.

სქოლიო

1 2 3 4 5 6 Lunar Impact Crater Database (2015) Losiak et al., LPI Lunar Exploration Intern Program (2009). Revised by T. Öhman, LPI (2011) and (2015).
1 2 3 4 საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი — Aristarchus
↑ С. Г. Пугачева, Ж. Ф. Родионова, В. В. Шевченко, Т. П. Скобелева, К. И. Дехтярева, А. П. Попов. НОМЕНКЛАТУРНЫЙ РЯД НАЗВАНИЙ ЛУННОГО РЕЛЬЕФА. selena.sai.msu.ru. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-09-08. ციტირების თარიღი: 2019-09-22
↑ Кратер Аристарх на карте LAC-39.. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-10-01. ციტირების თარიღი: 2019-12-02

[CraterDatabase(2015)-1] 1 2 3 4 5 6 Lunar Impact Crater Database (2015) Losiak et al., LPI Lunar Exploration Intern Program (2009). Revised by T. Öhman, LPI (2011) and (2015).

[planetarynames-2] 1 2 3 4 საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირი — Aristarchus

[НОМЕНКЛАТУРНЫЙРЯД-3] С. Г. Пугачева, Ж. Ф. Родионова, В. В. Шевченко, Т. П. Скобелева, К. И. Дехтярева, А. П. Попов. НОМЕНКЛАТУРНЫЙ РЯД НАЗВАНИЙ ЛУННОГО РЕЛЬЕФА. selena.sai.msu.ru. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2011-09-08. ციტირების თარიღი: 2019-09-22

[4] Кратер Аристарх на карте LAC-39.. დაარქივებულია ორიგინალიდან — 2020-10-01. ციტირების თარიღი: 2019-12-02

[1]

[2]

[3]

[4]